بۇگىندە 90-نىڭ اسقارىنداعى سوعىس ارداگەرى كامالي دۇيسەنبەكوۆ 17-دە مايدانعا اتتانعان-دى. 19 جانە 20 جاسىندا اتاقتى «داڭق» وردەنىنىڭ ۇشەۋى بىردەي بەرىلگەن جىگىتتىڭ دارەجەلەرى قايتالانبايتىن وردەننىڭ ءىى دارەجەسىمەن ەكى مارتە ماراپاتتالۋى, بىرەۋى جيىرما جىلدان سوڭ يەسىن تابۋى سيرەك جايت.
شىندىعىن ايتقاندا, اڭگىمە ەتپەك بۇل اداممەن ءبىراز جىلدان بەرى ءجۇزتانىس بولساق تا اۋىق-اۋىق ەسكە ءتۇسىرۋى بولماسا, كەشەگى كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سوعىستاعى ەرەن ەرلىكتەرى تۋرالى بىلە بەرمەۋشى ەدىك. مەرەيلى مەرەكەلەردە, ۇلكەن سالتاناتتاردا ايگىلى «داڭق» وردەنىنىڭ ۇشەۋىن كەڭ كەۋدەسىنە تاعىپ شىعۋىندا تاڭىرقاتىپ, ءسۇيسىنتىپ, جەتە بىلۋگە قىزىعۋشىلىق اقىرى سوعان تارتتى.
الدىمەن مىناداي جايدى ايتىپ الايىق. قاتارداعى جاۋىنگەرلەردىڭ قاھارماندىعىن ايرىقشا ماراپاتتاۋعا ارنالعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا تەڭ مۇندايلىق مارتەبەلى قۇرمەت ەردىڭ ەرىنە عانا كورسەتىلگەنى ءمالىم. بۇگىندە 90 دەگەن اسقارالى جاسقا تولعالى وتىرعان باتىر قارتتىڭ قاز-قالپىنداعى نار تۇلعاسى ۇشەۋىنىڭ دە توسىندە قاتار جارقىراۋىمەن ودان سايىن تۇلعالانىپ, ۇلكەن-كىشىنىڭ بارىنە ماقتانىش تۋعىزىپ تۇرۋى بولەك ءبىر شۋاق.
قاراعاندىلىقتارعا جاقسى تانىمال, ءومىر جولى جەكە اڭىزداي, كىسىلىك كەلبەت, ازاماتتىق قالپىمەن دە, ويعا كەمەل, اقىلعا باي بولمىسىمەن دە قادىرلى وسى جان – كامالي دۇيسەنبەكوۆ اتامىز جازىلۋ جاعىنان ەش كەمىستىك كورىپ جۇرگەن جوق. الايدا, ايماقتان اسپاي, جالپاق ەلگە تانىلا قويماۋى دا شىندىق. ول سوناۋ سۇراپىل سوعىستىڭ وڭىرلىك مايدانگەرلەرى ىشىنەن «داڭقتىڭ» ءىىى جانە ءىى دارەجەسىنىڭ ەكى رەت يەگەرى اتانعان نەبارى بەسەۋدىڭ جالعىز كوزى قازىر. نەگىزىندە دارەجەلەرى قايتالانبايتىن بۇل وردەننىڭ ەكەۋىمەن بىردەي ماراپاتتالۋى وت-جالىن قاربالاسىندا قۇجاتتاردى دايىنداۋداعى اسىعىستىق پا, الدە تولتىرۋشىنىڭ جەكەباس اعاتتىعى ما, ايتەۋىر ءبىر كىناراتتىق بولعان سياقتى كورىنەدى. ايتپەسە, ءىىى پەن ءىى-دەن كەيىنگى كەزەك ءى دارەجەسىنە ءتيۋى كەرەكتىگى ەرەجەگە سايكەس قاعيدات بولاتىن. ال ءىى دارەجەسىنىڭ ەكىنشىسىن اراداعى جيىرما جىلدان سوڭ الۋى دا قىزىق جايت. اڭگىمە باسى بىلاي.
بوزبالا جاۋىنگەر
بۇل كۇندەگى جاس ۇرپاققا سەنگىسىزدەي جايت شىعار, 17-دە مايدانعا اتتانعان كامەكەڭ الىستان وت شاشقان ايقاستىڭ قايناعان قازانىنا بوزبالا دەرلىك شاعىندا تاپ بولىپتى. جاسقا, شاماعا قاراتىپ جاتار ۋاقىت پا, اسىعىس-ۇسىگىس جاتتىقتىرۋدان سوڭ ستالينگراد تۇبىندەگى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن شايقاستار بەل ورتاسىنان ءبىر-اق شىعادى. شىققاندا, جاۋدىڭ اناۋ-مىناۋ وق وتپەستەي اۋىر تانكىلەرىن جاقىن جەردەن, ۇرىمتال تۇستان تالقاندايتىن ارناۋلى جاساقتىڭ اتقىشى رەتىندە ۇرىستىڭ ءدال العى شەبىنە قويىلادى. جان-جاقتان جوڭكىلىپ, جولداعىسىن تاپتاپ, اۋزىنان اجال بۇركىپ ىشكە وڭمەندەۋشى تەمىر قۇرساۋلى تەحنيكا كۇشىنە توسقاۋىل قويۋ, ارتتاعى جاياۋ اسكەر اراسىنا قايتكەندە وتكىزبەۋ قاتاڭ مىندەت بولاتىن. ادام مەن تانكىنىڭ وسىنداي جەكپە-جەگىنە جىبەرىلگەن ءورىم جاس ەرەسەك قارۋلاستارىن تاڭداي قاقتىرىپ, ەرلىك ارەكەتتەرىمەن تانىلادى. «باتىر قارا بالا» اتانادى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالسىز ولمەيدى» دەگەن تەكتەن-تەككە ايتىلماعانىنا كوزى جەتىپ, تالاي قان-جوسا قىرعىننان امان قالادى. ستالينگراد تۇبىندەگى سانسىز شايقاستار ىشىندە كوتەلنيكوۆا تەمىرجول ستانساسىن بوساتۋ ءۇشىن قاتىسۋى جاپ-جاس جىگىتتىڭ قاندايلىق مايدان جولىنان وتكەنىن بايقاتادى. ويتكەنى, بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا قالعان ايقاس ەكەنىن بىلەمىز. توعىز جول تورابىن قولدان شىعارعىسى كەلمەي تانكىلەرىنە ارقا سۇيەنگەن جاۋدىڭ مىسىن باسىپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتۋشىلەر توبىندا 2-ەكپىندى گۆارديالىق ارميانىڭ 111 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 77-پولكىندەگى كامەكەڭ قاراماعىنداعى ءاردايىم شەپتى بۇزىپ ءوتۋ وتىندەگى ارنايى روتا كوزگە تۇسەدى. قارۋلاستارى ءىشىنەن «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىن العاش الۋشىلاردىڭ ءبىرى بولۋى ەرلىكتىڭ جاس تالعامايتىندىعىن تانىتقان ەدى. سودان اق قار, كوك مۇزدا باسقىنشىلاردى دون وزەنى بويىمەن قۋالاپ اقساي, نوۆوچەركاسسك قالالارىنا دەيىن قۋىسادى. اكەسى ەرتە قايتىس بولىپ, اۋرۋ اناسى مەن شيەتتەي قالعان ىنىلەرىن اسىراۋ 13 جاسىنان موينىنا ءتۇسىپ, قيىندىقتىڭ ءبىر سىناعىن باستان كەشكەن بالاڭ جىگىت مايداندا تەز ەسەيىپ, تەز شىڭدالىپ بۇل كەزدە قايسار, تاجىريبەلى جاۋىنگەر رەتىندە بەلگىلى بولا تۇسكەن-ءدى.ءبىرىنشى «داڭق» وردەنى
ءارى قاراي جالعاسقان مايدان جولدارىن شولساق, دونەتسك, ۆوروشيلوۆگراد, حەرسون, كاحوۆكا سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور قالالاردى جاۋ قولىنان بوساتۋداعى ايقاستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعانى بىلىنەدى. قازىر دە كەي تۇندەردە تۇسىنە كىرىپ, تەرگە مالشىنىپ, شوشىنىپ وياناتىن سول ۇرىستار ەلەسىن ەسكە الۋ قيىن اقساقالعا. «ءومىردىڭ جاقسىسىن دا, جامانىن دا كوردىك. ەلىمىز تىنىشتىعى اياسىندا باقىتتى تۇرمىسقا بولەنىپ, قاريالىق جاسقا جەتىپ وتىرعانىما تاۋبە دەيمىن», دەيدى ول. ءسوز ورايىندا «داڭق» وردەنى ءبىرىنشىسىن تۇڭعىش الۋى جايىن سۇرادىق. وقيعا سىرى بىلاي ەكەن. 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە حەرسون قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاستار باستالادى. مۇندايدا قاشانعىداي شابۋىلدىڭ الدىندا ءجۇرىپ, تانكىلەر مەن زەڭبىرەكتەردى جوياتىن بۇلاردىڭ اتقىشتار توبى قورعانىستى بۇزىپ-جارىپ وتۋگە جول اشادى. سولاردىڭ قاتارىندا قانشاسىن جويعانىن ەسىنە الماعانمەن ەرەن ەرلىك قيمىل كوزگە تۇسپەي قالا ما, ديۆيزيا قولباسشىلىعى اسكەري جوعارى ماراپاتقا ۇسىنادى. كوپ ۋاقىت وتپەي ۇرىستار اراسىنداعى ءسال سايابىر كەزىندە بۇتكىل قۇرام كوزىنشە ءار جاۋىنگەرگە اسا قادىرلى سانالاتىن «داڭق» وردەنىنىڭ ءىىى دارەجەسى كەۋدەسىنە تاعىلادى. تاپسىرىلۋشىنىڭ مۇرتى ەندى عانا تەبىندەپ, جۇقالاڭ دەنەسى ەندى شيرىعا باستاعان جىگىت ەكەنىن كورۋشىلەر جاس تا بولسا باس قارۋلاس بولىپ تانىلۋىنا ريزالىقتان قۇشاققا الىپ, كەۋدەلەرىنە قىسقانداعى ءساتتى كامەكەڭ ومىرىندەگى ەڭ قىمباتى سانايدى. قاراساڭىز, سوندا بار بولعانى 18-اق جاستا ەكەن. ءبىز وسىنداي شاقتا اتالعان اتاقتى وردەنمەن سول كەزدەگى ارميادا كىمدەر ماراپاتتالعانى تۋرالى ءمالىمەتتەردى ىزدەستىرگەن ەدىك. سوعان ءسۇيەنسەك, ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولىپ شىقتى. سونىڭ ءبىرى – كامالي ءدۇيسەنبەكوۆ. بۇل اكە-اتالارىمىزدىڭ جاستاي سۋىرىلعان جاۋىنگەرلىگىن دالەلدەيتىن دەرەك دەۋگە بولادى.ەكىنشى «داڭق» وردەنى
كامەكەنىڭ مايدان جورىقتارى ىلعي ءبىر شيەلەنىسكەن شەشۋشى تۇستارىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە ايتىپ وتەرلىك جايت. ستالينگراد ءۇشىن شايقاستاردىڭ دەم-ءدۇبىرى باسىلماي جاتىپ, باسقىنشىلاردان قىرىم تۇبەگىن ازات ەتۋگە قاتىسۋى سولاردىڭ ءبىرى. سوعىستا ءار توبەنىڭ, ءار بيىكتىڭ, ءار مەكەننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ءبىر-بىرىنەن كەم ەمەستىگىن ەسكەرگەننىڭ وزىندە, ەرتەدەن ايگىلى «تۇرىك بەكىنىسىن» الۋداعى قيان-كەسكى ۇرىستار ورتاسىندا بولۋى قاندايلىق سىن دەسەڭىزشى. ۇزىندىعى 30-40 شاقىرىم, قازىلعان ور تەرەڭدىگى 25 مەتر قورعانعا بەكىنۋشىلەر بەرەكەسىن اۋەلى ادەتتەگىدەي اتقىشتار توبى قاشىرىپ, تالقاندالعاندا وسى قازاق جىگىتىنىڭ ەرلىكتەرى تاعى الىسقا جەتەدى. ەۆپاتوريا, سەۆاستوپول قالالارى باعىتتارىنا شۇيىلگەن شابۋىلداردا ونىڭ جاڭادان جاساقتالعان توسىننان ءارى شۇعىل قيمىلدايتىن ارنايى جاساققا كىرگىزىلۋى دە جايدان-جاي بولمايدى. ءسويتىپ, سەۆاستوپولدى قولعا كوشىرۋگە اقىرعى قيىن بوگەت ساپۋن تاۋىن قايتكەندە بەرمەۋگە جانتالاسقان جاۋدىڭ ايىلىن قايتارۋ ءۇشىن قۇرىلعان شەگىنۋگە دە, تۇتقىندالۋعا ەركى جوق توپپەن بىرگە اي بويى كۇندىز-ءتۇن دەمەي تولاسسىز ايقاستار وتىندە جۇرەدى. «باتىرعا وق دارىمايدى, باتىلعا جاۋ جولامايدى» دەلىنگەن ەمەس پە, بۇل قىرعىننان دا امان شىعادى. ءبىر كۇنى ديۆيزيا شتابىنا شاقىرىلادى. مۇنىڭ الپامساداي بالۋان دەنەلى تۇلعاسىنا سۇيسىنە كوز تىككەن گەنەرال تەرەحين «داڭق» وردەنىنىڭ ءۇشىندى دارەجەسىن ءوز قولىمەن كەۋدەسىنە تاعادى. اراداعى ءبىر جىلدا ەكىنشىسى ومىراۋىندا جارقىراي قالعاندا 19-اق جاستا ەدى.ۇشىنشى «داڭق» وردەنى
ال وسى وردەن تۋرالى اڭگىمە ءبولەكتەۋ. بولەكتەۋ بولعاندا, ءسوز باسىندا ايتىلعانداي جايدان باسقا, كەزىندە جارلىق بويىنشا بەلگىلەنگەنمەن يەسىن 20 جىلدان سوڭ تاپقانى قىزىق وقيعا. وردەندەر مەن مەدالداردىڭ, ءتىپتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى «التىن جۇلدىزى» ءوزىنىڭ ناقتى ءتيىستىلى ازاماتتارىن سوعىستان ءبىراز جىلداردان سوڭ تاۋىپ, تاپسىرىلۋى سيرەك ەمەس جايت ەكەنى بەلگىلى عوي. تاپ مۇنداي كەشىگىپ تابىسۋ كامالي اعامىز باسىندا دا كەزدەسىپتى. 1944 جىلى قىرىمدى جاۋدان تولىق بوساتۋ ءۇشىن شايقاستاردىڭ بىرىندە وڭ جاق يىقتان اۋىر جاراقاتتانادى. يركۋتسكىدەگى گوسپيتالدا ەمدەلىپ, وڭالىپ شىققان سوڭ تۋعان ەلگە ورالادى. ۇيلەنىپ, تۇرمىس تۇزەلىپ, جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە كوتەرىلىپ, ءومىر ءوز جونىنە تۇسەدى. بىراق باستاپقىدا دالا گوسپيتالىندا جاتقانىندا كومانديرلەرىنىڭ: «سەنى «داڭق» وردەنىنىڭ تاعى ءبىر دارەجەسىنە ۇسىندىق. ورتامىزعا ورالماساڭ ۇمىتپا» دەگەن ءسوزى ارەدىك قۇلاعىن جاڭعىرتپاي تۇرمايدى. ولاي بولسا نەگە ىزدەستىرمەسكە دەپ بەكىنگەن ويمەن ءتيىستى ورىندارعا حات جولدايدى. ەكى-ۇشەۋىنە ماردىمدى جاۋاپ بولماعان سوڭ قاجەتتى قۇجاتتار جىبەرىلمەي, نە جەتپەي قالعان شىعار دەگەن دۇدامالمەن ۇمىتىلا باستايدى. دەگەنمەن, ءوتىنىشى ەلەۋسىز قالماپتى. «داڭق» وردەنى ءىى دارەجەسىنىڭ قايتا سول دارەجەسى اراداعى جيىرما جىلدان كەيىن كەۋدەسىندەگى ەكەۋىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. باسقا دا جاۋىنگەرلىك وردەندەر مەن مەدالدار قوسا تاعىلعاندا كامەكەڭنىڭ قۇشاق تولعىسىز ومىراۋىنا سىيماي كەتەدى. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى ءبىر-ءبىر اڭگىمە. ايتكەنمەن, اتتەڭ الدە ءبىر اعاتتىقتار بولماعاندا «داڭقتىڭ» ءى دارەجەسى جارقىراپ جۇرەر مە ەدى دەپ ويلايسىڭ. باتىر اقساقال ورتامىزدا جۇرگەندە ءتيىستى ورىندار ادىلدىكتىڭ ورنىنا كەلۋىن ىزدەستىرسە ءالى كەشتىگى جوق قوي. «داڭق» وردەنى ۇشەۋىنىڭ يەگەرى ارداگەر اقساقال كامالي دۇيسەنبەكوۆ ءومىرىنىڭ بۇگىنگىلەرگە بەيمالىم ءبىر قىرى مىنە, وسىنداي. بىلگەنگە ۇلكەن ونەگە. ايقىن نەسىپباي, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.
