ەكونوميكا • 15 تامىز، 2022

ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ينتەگراتسياسى ەۋروپاعا جول اشادى

77 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان ساۋدا تاسىمالدارىن نىعايتۋ جولىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەڭ تىنىستى قارىم-قاتىناس ورناتا باستادى. الداعى بەس جىل – ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭەيە ءتۇسىپ، بەس ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە شىنىمەن قولعابىس تيگىزەر ءساتى. وسى بەس جىلدىقتا قولعا الىنعان باستامالار ءساتتى بولسا، وندا ودان ءارى قاراي ساۋدا بايلانىستارىنداعى وڭتۇستىك ءدالىزدىڭ باسىمدىعى ءبىرجولا ارتىپ، شىن مانىندەگى ازيالىق ينتەگراتسيا كورىنىس بەرمەك.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شولپان-اتادا وتكەن ورتالىق ازيا مەملە­كەت باس­شىلارىنىڭ IV كونسۋل­تاتيۆ­تىك كەزدەسۋىندە وڭىردەگى ىنتى­ماق­تاستىق پەن دامۋعا سەرپىن بەرە­تىن 6 نەگىزگى باعىتتى اتاپ وت­كەن ەدى.

ولار – ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى، مەملەكەتارالىق شەكارا داۋلارىن شەشۋ، ەكونوميكالىق كووپەراتسيا، ترانسكونتينەنتالدىق ساۋدا، وڭىردەگى كليمات وزگەرىسى جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس.

اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولارى – ءتورتىنشى، ترانسقۇرلىقتىق ساۋدا قاتىناسى باعىتى. مەملەكەت باسشىسى «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا قازاقستاننىڭ دايى­ن ەكەنىن ايتىپ، سەرىكتەستەردى «قا­زاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجولىن بەلسەندى پاي­دالانۋعا شاقىرعان ەدى. پرە­زيدەنت سونداي-اق «تۇرىكمەن­با­شى – قارابۇعاز – قازاقستان شە­كاراسى» جاڭا اۆتوموبيل جو­لىنىڭ قۇرىلىسىنا دا قولداۋ بىلدىرەتىنىن مالىمدەدى.

«جاڭا گەوساياسي رەاليادا ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ترانسكون­تينەن­تالدىق ساۋ­دانى ىلگەرىلەتۋ مەن دامىتۋداعى ءرولى قارقىندى وسۋدە. وسىنداي جاع­دايدا قازاق­ستان ترانسكاسپي حا­لىق­ارالىق ترانسپورت مارشرۋ­تىن بەلسەندى دامىتىپ جاتىر. 2017 جىلدان بەرى اتالعان ءدالىز مار­شرۋتى بو­يىنشا كونتەينەر تاسىمالى 3 ەسە – 25 مىڭعا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار ءبىز «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تە­مىر­­جول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا دايىنبىز. اتاپ ايتقاندا، تەمىر جول­داردىڭ ۇستىڭگى قۇرىلىسىنا ۇزدىكسىز ماتەريال جەتكىزىپ، جىلجىمالى قۇرامدى قامتاماسىز ەتە الامىز»، دەدى پرەزيدەنت.

وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن تۇرىك­مەنستاندا «تۇرىكمەنباشى – قا­رابۇعاز – قازاقستان شەكاراسى» اۆتوموبيل جولى ماڭىنداعى قا­رابۇعاز-گول شىعاناعىن كوكتەي وتەتىن اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ قۇ­رىلىسى رەسمي تۇردە باستالدى. ۇزىندىعى – 354، ەنى 21 مەتر بولاتىن كوپىر قازاقستان شەكاراسىنا دەيىن كەلىپ تىرەلەدى. كوپىر 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەر­دار بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ايتۋىن­شا، جاڭا كوپىر تۇرىك­مەن­ستان، قازاقستان، رەسەي، يران جانە ءۇن­دىستان جۇك تاسىمال­داۋشى­لا­رىنىڭ قىسقا مەرزىمدە سول­تۇستىك جانە شىعىس ەۋروپاعا شىعۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى.

تەلەگرامداعى dalainside كانالى وسى كوپىر «سولتۇستىك – وڭ­تۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ پايىم­دايدى.

«قازاقستاننان كەلگەن جۇك تۇرىكمەنستان ارقىلى يرانعا ءوتىپ، ارى قاراي تۇركيا ارقىلى ەۋرو­پاعا نەمەسە پارسى شىعاناعى ار­قىلى ۇندىستانعا كەتە الادى. سەردار بەردىمۇحاممەدوۆتىڭ تران­زيتتىك جوبالارعا بەت بۇرۋى تۇرىكمەن ەكونوميكاسىندا ترانس­فورماتسيالىق پروتسەستەردىڭ باس­تالعانىنان حابار بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە، شىعىستى جاۋىپ تۇرعان قازاقستان جانە ونىڭ ارتىندا تۇرعان قىتايسىز تۇرىكمەن لوگيس­تيكاسىن دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان پرەزيدەنت سەردار كو­پىردى تەز ارادا سالىپ، 2024 جىلى ىسكە قوسۋعا تاپسىرما بە­رىپ وتىر. وسى ترانزيتتىك ءدالىز قىتاي ءۇشىن يرانعا جەتۋدىڭ ەڭ تەز جولى. ال قازاقستانعا ءوز كوشىن رەسەي ارقىلى ەمەس، وڭتۇستىك با­عىتپەن بۇرىپ، سولتۇستىك كور­شىنىڭ ەكونوميكالىق بوپسالاۋىن بولاشاقتا بولدىرماۋ قاجەت بولىپ وتىر»، دەپ جازادى كانال اۆتورى.

وسىعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يرانعا سا­پارلاپ، تۇرىكمەنستان مەن يران تەرريتورياسىن باسىپ ءوتىپ، تۇركياعا باراتىن تۇڭعىش كون­تەينەرلىك پويىز تاسىمالىن رەسمي ىسكە قوسقان ەدى. پرەزي­دەنت­تىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، بۇل لوگيس­تيكالىق شەشىم 6 مىڭنان اسا شاقىرىمدى نەبارى 12 كۇن­دە ءجۇرىپ وتۋگە جاعداي جاسايدى. «KTZ Express» اق كومپانياسى ۇيىمداستىرعان قاناتقاقتى كونتەينەرلىك پويىز 20 فۋتتىق 48 بىرلىكتەن تۇرادى.

«قازاقستاندىق اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارى تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك ۇسىنادى. تۇرىك­مەنباشى پورتىنىڭ ين­فرا­قۇرىلىمىن دامىتىپ جات­قان تۇرىكمەنستان دا وسىنداي پو­زيتسيا ۇستانىپ وتىر دەپ سەنە­مىن. ءبىزدىڭ ەلدەر ءوزارا ترانس­پورتتىق كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ مۇمكىندىگىن ۋىستان شىعا­رىپ الماۋى كەرەك. قازىر ءبىز وزبەك­ستانمەن دە بەلسەندى بايلانىس­تامىز. «داربازا – ماقتاارال» تەمىر­جول جەلىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى وتكىزۋ قابىلەتىن 2 ەسە ارتتىرىپ، جۇكتەردى تاسىمالداۋ مەرزىمىن 1،5 ەسە ازايتادى»، دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن ق.توقاەۆ.

قازاقستان ارالاسۋعا ىنتا تانىتىپ وتىرعان «مازاري-شا­ريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىر­جول قۇرىلىسىنا كەلەيىك. قى­تايدىڭ اۋعانستان بويىنشا ارنايى وكىلى يۋە سيايوننىڭ ايتۋىنشا، بۇل جوباعا قىتايدىڭ دا قىزىعۋشىلىعى بار. «قىتاي بي­لىگى ترانسوڭىرلىك جوبالاردى، سونىڭ ىشىندە «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجولىن جانە باتىس قىتاي مەن ورتالىق ازيانى جالعايتىن تەمىرجول جوباسىنا كومەكتەسۋگە دايىن. مۇن­داي مەگا-جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ اۋعان جەرىندە تۇراقتى بەي­بىتشىلىك ورناتۋعا، سونداي-اق وڭىرلىك ءوزارا بايلانىستى نى­عايتۋعا ىقپال ەتەدى» دەيدى ول.

2021 جىلدىڭ 2 اقپانىندا وزبەكستان، اۋعانستان جانە پا­كىستان وكىلدەرى تاشكەنتتەگى كە­لىسسوزدەردەن كەيىن ۇزىندىعى 573 شاقىرىم، ترانزيتتىك الەۋە­تى جىلىنا 20 ملن توننا بو­لاتىن «مازاري-شاريف – كا­بۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇ­رى­لى­سى بويىنشا بىرلەسكەن جوس­پارعا قول قويعان ەدى. جوبانى قار­جىلاندىرۋعا دۇنيەجۇزىلىك بانك، ازيا دامۋ بانكى، ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى، ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك، اقش حا­لىقارالىق قارجىلىق دامۋ كورپوراتسياسى قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن.

«مازاري-شاريف – كابۋل – پە­شاۆار» تەمىرجول جەلىسى نەلىكتەن ماڭىزدى؟ بۇل تەمىرجول ماگيسترالى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا نارىعى مەن تمد، قىتاي جانە ەۋروپا نارىعىن وتە ىڭعايلى، سونداي-اق وتە قىسقا مەرزىمدە بايلانىستىرادى. الدىن الا جوسپار بويىن­شا، ترانساۋعاندىق تەمىرجول جوباسى جۇك تاسىمالىنىڭ قۇنى مەن ۋاقىتىن 30-40 پايىزعا جەڭىلدەتپەك.

حالىقارالىق تەمىرجول جوبالارىنا قوسىلۋ ءۇشىن وتاندىق تەمىرجول سالاسى دا قامشى سالدىرماس جۇيرىك بولۋى شارت. بىراق «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىن جۇيرىك دەپ سيپاتتاي المايمىز. بۇل كومپانياعا قاتىستى سىن كوپ. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ۇلتتىق كومپانيانى جەدەل تۇردە جاڭعىرتۋ قاجەت دەگەن ەدى. ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋعا ارنالعان جيىن­دا پرەزيدەنت ەلىمىزدى سە­نىمدى ترانزيتتىك حاب رەتىندە دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن، بۇل ءۇشىن بالاما تەمىرجول باعىتتارىن قا­لىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ياعني قازاقستان تەز ارادا تەمىر­جول پاركىن نىعايتىپ، جول­داردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكى­زۋى قاجەت. «قتج-نى ۇلت­تىق كولىك-لوگيستيكالىق كومپا­نيا­عا اينالدىراتىن كەز كەلگەن شىعار. بۇل قتج-نىڭ وكىلەتتىگى مەن مىندەتتەرىن كەڭەيتەدى، كوم­پانياعا ەلىمىزدىڭ كولىكتىك-تران­­زيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ بو­يىن­شا كەشەندى جۇمىس جۇرگى­زۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى»، دەدى پرە­زيدەنت.

ازەربايجاندىق Report پورتا­لىنىڭ حابارلاۋىنشا، تۇرىك­مەنستانمەن سەراحس تەمىرجول وتكەلىندەگى كىرىس جانە شىعىس ترانزيت، ەكسپورت جانە يمپورتتى قوسا العاندا، حالىقارالىق جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمى جىلىنا 7،5 ملن توننانى قۇرايدى. وتكەن جىلى سەراحس ستانساسى ارقىلى تۇرىكمەنستانمەن جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن 3 ملن تونناعا جۋىق حالىقارالىق جۇك ايىرباستالىپتى.

«جىل سايىن قازاقستاننان تۇركياعا يران ارقىلى 5 ملن توننا ترانزيتتىك جۇك تاسىمالداۋ جوسپارلانۋدا، ونىڭ باسىم بولىگى سەراحس تەمىرجول شەكاراسى ارقىلى وتەدى. جاقىندا رەسەي – ءۇندىستان باعىتى بو­يىن­شا العاشقى ترانزيتتىك پويى­ز ەلدىڭ وڭتۇستىك پورتتارى ار­قىلى ۇندىستانعا ترانزيتتىك قوز­عالىسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءوز جۇكتەرىن، سونىڭ ىشىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن سەراحس ارقىلى يرانعا جەتكىزدى. قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران ءدالىزى بو­يىنشا تەمىرجول تاسىمالىن بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ ازيا مەن ەۋ­روپا اراسىنداعى جۇك تاسى­ما­لىن ۇلعايتادى. 2021 جىل­دىڭ قارا­شاسىندا يران، قازاق­ستان جانە تۇرىكمەنستان اشعا­بادتا تەمىرجول سالاسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى ۇشجاقتى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى»، دەپ مالىمدەدى Report.

ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قا­رىم-قاتىناسى، تۇرىكمەنستان، يران، قازاقستان ۇشتىگىنىڭ ۋاعدالاستىعى باعزىدان بار ما­مىلەلەر. بىراق سول مامىلەلەر 2022 جىلى كەنەت جانداندى جانە باسقاشا سيپات الدى. ق.توقاەۆ تەمىرجول كومپانيا­سىن مودەر­نيزاتسيالاۋعا تاپسىر­ما بەردى، كاسپي تەڭىزى مۇمكىندىگىن مولىنان پايدالانۋ ءۇشىن اق­تاۋدى سەنىمدى تەڭىز حابىنا اينالدىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى جانە بۇ­دان بىلاي ترانسكاسپي دالى­زىنە باسىمدىق بەرەتىنىن انىق اڭ­عارتتى. ودان بولەك جوعارىدا اتالىپ وتكەن «تۇرىكمەنباشى – قارا­بۇعاز – قازاقستان شەكاراسى» اۆتوموبيل جولى جانە سول جول بويىندا سالىنىپ جاتقان كوپىر الەۋەتى دە ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. سونداي-اق قازاق­ستاننىڭ «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسىنا دا تەكتەن تەككە ارالاسقىسى كەلىپ وتىرماعانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ترانزيتتىك-ترانسپورتتىق الەۋەتىمىزدى نىعايتادى جانە قازاقستاننان شىققان جۇك تاسى­مالىنىڭ وڭتۇستىك ازياعا، ەۋ­روپاعا جەدەل ءارى سەنىمدى جە­تۋىنە جول اشپاق. سونداي-اق اتال­عان ماگيسترالدار ارقىلى قى­تايدان كەلە جاتقان جۇكتەر دە قازاقستاندى باسىپ ءوتىپ، ازيا مەن ەۋروپاعا جول تارتادى. قازاق­ستان ءوزىنىڭ وسىناۋ الەۋەتى مەن ماڭىزدى گەوگرافيالىق نۇكتەدە ورنا­لاسۋىن ۇتىمدى پايدالانا بىلسە قىسقا مەرزىم ىشىندە ەكونو­ميكالىق قىزمەتى دە، ينۆەس­تي­تسيالىق تارتىمدىلىعى دا بىر­نەشە ەسە وسەدى دەگەن سەنىم باسىم.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

وزبەكستاننان باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:28

شەراعاڭ – ساحنا تورىندە

تەاتر • بۇگىن، 07:27

كوڭىل ارباعان كەڭىستىك

ادەبيەت • بۇگىن، 07:23

ۇستازدار ۇلىقتالعان كۇن

ءبىلىم • بۇگىن، 07:20

جاستار – تابيعات قامقورشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:17

ۇقساس جاڭالىقتار