ايماقتار • 15 تامىز، 2022

قامىستان وندىرىلگەن قۇمشەكەر

91 رەت كورسەتىلدى

قانت ماسەلەسى ءالى دە ەلدى ابىگەرگە سالۋدا. بازارعا بارساڭىز، بازىناسىن ايتقان حالىقتىڭ ايقايىنان قۇلاق تۇنادى. بۇگىندە ماماندار قىزىلشامەن قاتار قامىستان دا قۇمشەكەر الۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. ول ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكانىڭ ءارى بىلىكتى مامانداردىڭ كۇشى كەرەك. بۇل يگىلىكتى ءىستى كوكسۋ قانت زاۋىتى كۇنى بۇرىن قولعا العان. ەندى بۇل قاتارعا اقسۋ قانت زاۋىتى قوسىلماق.

قۇراق قانتىنىڭ قۇنى قانشا؟

بىرنەشە جىل تۇرالاپ تۇرىپ 2017 جىلى قايتا تىنىسى اشىلعان اقسۋ قانت زاۋىتى سودان بەرى تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كۇتكەن ناتيجە كوڭىلدەن شىعادى، قۇيعان ينۆەستيتسيا دا، كوپتىڭ بىلدىرگەن سەنىمى دە بەكەر ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋدە. ەسكى زاماننان ەنشىلەگەن الىپ عيمارات قانا ەمەس، بىلىكتى ماماندار دا جەتەرلىك. زاۋىتتى قايتا قالپىنا كەلتىردى دەگەننەن گورى، ءبارى قايتادان جاڭارتىلدى دەسەك تە بولادى. سەبەبى بۇگىندە زاۋىتتىڭ بارلىق وندىرىستىك جەلىسى اۆتوماتتاندىرىلعان، جەلىلەردى باسقارۋ ورتالىق اپپارات ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ەلىمىزدەگى باستى قانت زاۋىتى دا وسى.

سول سەبەپتى ونىڭ ونىمدىلىگى دە اتىنا ساي بولۋعا ءتيىس. مول­شەرمەن العاندا اقسۋدىڭ قاۋقارى كوكسۋدان ەكى ەسەگە ارتىق.

مۇندا نەگىزىنەن جاقىن سانالاتىن اقسۋ، الاكول، سارقان سياقتى اۋدانداردىڭ ونىمدەرى تا­سىمالدانادى. سوڭعى جىلدارى ءوڭىر كولەمىندە قانت قىزىل­شا­سىن وسىرۋگە جاپپاي بەت­بۇرىس باي­قالادى. ويتكەنى مەملە­كەت تاراپىنان قولداۋ بار، ءونىم دە دا­لادا قالماي، پۇلعا اي­نا­لا­دى. وڭىردە تۇقىم سەبۋگە ار­نالعان تەحنيكامەن تولىق جاب­دىقتالعان التى قىزمەت ساتىپ الۋ ورتالىعى مەن ءتورت شارۋا قوجالىعى قانت قىزىلشاسىن ەگۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ماسەلەن، 2020 جىلى وبلىستا 2 850 گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگىلدى. ورتاشا ونىمدىلىگى 340 تسەنت­نەردەن اساتىن 97 241 توننا ءونىم الىندى. بىلتىر 86 شارۋا قوجالىعى 3 167 گەكتار جەر­گە قانت قىزىلشاسىن سەپكەن. وسىلايشا، 64 866 توننا قانت قىزىلشاسىنان 7،7 توننا دايىن ءونىم العان. اتالعان زاۋىت جەتەكشىسى سامات نادىرباەۆ بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قانت قامىسىن وڭدەۋ جوسپاردا بار ەكەنىن ايتتى.

«جالپى، قانت زاۋىتتارى نە­گىزىندە ماۋسىمدىق كەزەڭدە عا­نا 3-4 اي جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىز ماۋسىمارالىق كەزەڭدە دە بوس تۇرماس ءۇشىن شەتەلدەن شيكىزات اكەلىپ، قامىس قانتىن شىعارۋىنا مۇمكىندىك جاساماقپىز. كاسىپ­ورىن جاڭعىرتۋدان وتكەن. رەسەي، قىتاي، چەحيا جانە باسقا دا ەلدەر­دەن قۇرال-جابدىقتار جەت­كىزىلىپ، ورناتىلدى. جالپى، قى­زىلشا وڭدەگەندە ودان 80 پايىز جوم، ياعني سىعىندى شىعادى. بۇل – مال سەمىرتۋ ءۇشىن تاپتىرماي­تىن ازىق. ونىڭ دا يگىلىگىن كو­رىپ جاتىرمىز. ال قامىستان قانت وڭدىرسەك نارىقتى رەتتەۋگە جاق­سى مۇمكىندىك بولار ەدى»، دەي­دى س.نادىرباەۆ.

جاقىندا وبلىس باسشىسى بەيبىت يساباەۆ زاۋىتتىڭ مۇم­كىندىگىنە جوعارى باعا بەرگەن. القاپتارعا سۋ جىبەرۋ، اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاۋ، سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قولداۋ بىلدىرىلەتىنىن جەت­كىزگەن. سونداي-اق زاۋىت باس­شى­سىنا شارۋاشىلىقتارمەن بىر­­لەسىپ، الداعى ۋاقىتتا اتقا­را­تىن جۇمىستاردى پىسىقتاۋدى تاپسىرعان ەدى.

وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلى­عى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە، سوڭعى 7 جىلدا قانت قىزىلشاسى ەگىستىگىنىڭ اۋماعى جەتى جارىم ەسەگە ارتقان. ماسەلەن، 2014 جى­لى 1،2 مىڭ گا قۇراسا، 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 8،9 مىڭ گا جەتكەن ەكەن. سونداي-اق قايتا وڭدەۋگە وتكىزىلگەن ءونىم كولەمى 20 ەسەگە، ناقتىلاي كەتسەك 9،9 مىڭ توننادان 196 مىڭ تونناعا دەيىن ۇل­عايعان. بيىل شارۋالارعا وت­كىزىلگەن ءونىمنىڭ ءار تونناسىنا 30 مىڭ تەڭگەدەن تولەنبەك. ياعني زاۋىت تاراپىنان 15 مىڭ تەڭگە، سۋب­سيديا ەسەبىنەن 15 مىڭ تەڭگە بە­­­رىلەدى. بۇل بىلتىرعىمەن سا­لىس­­تىرعاندا 8 مىڭ تەڭگەگە ار­تىق.

كوپتى كورگەن كوكسۋ زاۋىتى

جالپى، قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ مەن قامىستان قانت وڭ­دەۋدە كوش باستاپ تۇرعان ءوڭىرىمىز بي­ىل دا مەجەلەنگەن جوسپاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا. ارينە، كۇن سايىن ۇستەلدەن تابىلاتىن قۇمشەكەردىڭ باعاسى جىل باسىنان بەرى قىمباتتاپ، ءالى دە تۇراقتانباي كەلەدى. ايت­سە دە نارىقتى رەتتەۋدە قامىس­تان وندىرىلگەن قانتتىڭ كومەگى مول. بۇل رەتتە كوكسۋ قانت زاۋىتى شاما-شارقىنشا قارەكەت ەتۋ­دە. ماسەلەن، 2020 جىلى 4 649 300 تەڭگەگە 20 905 توننا قانت وندىرسە، بىلتىر 12 741 000 تەڭگەگە 39 174 توننا قا­مىس قان­تى، 12 022 توننا قانت وندى­رىلگەن. اعىمداعى جىلى قامىس قانتىنىڭ جوسپارى – 48 مىڭ توننا. قازىرگى ۋاقىتتا كوكسۋ قانت زاۋىتىنا 41 مىڭ توننا قانت قامىسى جەتكىزىلدى. 35 500 توننا قايتا وڭدەۋگە ءتۇسىپ، 34 300 توننا قامىس قانتى وندىرىلگەن. 7 ايدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 12 071 200 تەڭگە جۇمسالعان.

شىنىندا، كوكسۋ قانت زاۋىتى قانت قامىسىنان شەكەر شىعارۋ ءىسىن ءبىراز جىلدان بەرى جوسپارلاپ كەلدى. الايدا تەحنيكالىق شارت-جاعداي، تاعى دا باسقا سەبەپتەرگە بايلانىس­تى ارمان ورىندالماي كەلگەن ەدى. سوڭعى جىلدارى زاۋىتقا جۇر­گىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىسى جاڭا قادامدى جۇزەگە اسىرۋعا ماتەريالدىق نەگىز قالاپ بەردى. ناتيجەسىندە، بىلتىر ءون­دىرىس ورنى قانت قامىسىنان قانت وڭدەيتىن قۇرىلعىلاردى ورنا­تىپ، برازيليادان قانت شيكى­زاتىن تاسىمالداپ، ويداعى ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا بىردەن كىرىستى.

ء«ار ءىستىڭ ءوز قيىندىعى دا، قىزىعى دا بولادى. قانت قا­مى­­سىنان شەكەر ءوندىرۋ ءىسىن العاش قولعا العاندا كوڭىلىمىزدە كۇ­دىكتىڭ بولعانى راس. ء«ونىمىمىزدى جۇرت قالاي قابىلدايدى، نارىقتاعى ورنى قالاي بولادى؟» دەگەن سان سۇراق الاڭداتقانى انىق. بىراق قانت وندىرۋدەگى ۇزاق جىلدىق تاجىريبەمىزدىڭ نا­­تيجەسىندە جاڭا باستامانى باس­­تاپ كەتتىك. قانت قامىسىنان قانت شىعاراتىن قۇرىلعىلاردى ورناتىپ بولىپ، جۇمىستى قولعا الدىق. باسىندا ءبىز 30 مىڭ توننا تازا قانت وندىرەمىز دەپ جوسپارلاپ ەدىك. الايدا ەكى ايدىڭ ىشىندە 16 مىڭ توننا قانت ءوندىرىپ، نارىققا شىعاردىق. قازىر ەلىمىزدىڭ بار ايماعىندا ءبىزدىڭ ءونىم ساتىلىمعا شىقتى. تۇ­­تى­نۋشىلاردىڭ جاقسى باعا­سىن ەستىگەن سايىن كوڭىلىمىز جەل­پىنىپ، قۇلشىنىسىمىز ارتىپ كە­­لەدى»، دەيدى «كوكسۋ قانت زاۋىتى» جشس ديرەكتورى التىنبەك اباتوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، قانتتىڭ بۇل ءتۇرىن وندىرۋگە كاسىپورىندا بۇرىننان بار قوندىرعىلارمەن قاتار ۋكراينا، اۋستريا، رەسەي، گەرمانيادان جەتكىزىلگەن جاڭا قوندىرعىلار، جاپونيالىق اۆتو­ماتتى قۇرىلعىلار دا قول­دا­نى­لادى. قوسىمشا قوندىر­عى­لار­دى جەتكىزۋ، مونتاجداۋ، تاعى دا باسقا جۇمىستارعا 600 مىڭ­نان استام دوللار كولەمىندە قارا­جات سالىنعان. جاڭا جە­لىنى ىسكە قوسۋعا ەكى جىلداي ۋا­قىت كەتكەن. زاۋىت 80 پايىز اۆتوماتتان­دى­رىل­عان. شەتەلدىك قۇرال-جاب­دىقتاردى يگەرۋ دە وڭاي ەمەس. جاقىندا ۋكراينا، رەسەي ەلدە­رىنەن ارنايى ماماندار شا­قىر­­تىلىپ، جەرگىلىكتى كادرلار ءۇشىن ارنايى وقىتۋ كۋرس­تارى ۇيىم­داستىرىلۋدا.

اتالعان زاۋىتتىڭ جاڭا ءونىمى تۇتىنۋشىلاردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋمەن قاتار نارىقتاعى قانت باعاسىن رەتتەۋگە بارىنشا ىقپال ەتۋدە. قازىر زاۋىت ون­دىرگەن شەكەرلەر نارىقتا قانت قى­زىلشاسىنا قاراعاندا بارىنشا تومەن باعامەن ساۋدالانادى.

«بۇگىندە زاۋىتتا 300-دەن اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. جىل سايىن اقپان ايىندا قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋ جۇمىسى اياقتالعان سوڭ قوڭىر كۇزگە دەيىن ۇيلەرىندە جۇمىسسىز وتىراتىن وسى ادامداردى جىل بويى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇم­كىندىك بەردى»، دەيدى كوكسۋ اۋدان­دىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ايگۇل ايمانبەكوۆا.

كوكسۋ قانت زاۋىتى قامىس قان­تىن وندىرەتىن، قۋاتى تاۋلى­گىنە 300 توننالىق قوسىمشا جە­لىنى ىسكە قوسقان. قانت قىزىل­شاسىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتاعى بۇل جاڭا جەلى كاسىپ­ورىننىڭ ماۋسىمدىق كەزەڭدە عانا ەمەس، جىل بويى ۇزدىكسىز جۇ­مىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرە­دى. بۇگىندە برازيليادان 7،5 مىڭ توننا شيكىزات جەتكىزىلىپ، وڭدەۋ ءىسى باستالعان.

«ساۋدا دۇكەندەرىندە قانت باعاسى كوتەرىلىپ، كۇردەلى ماسە­لەگە اينالعانى بارشامىزعا ءمالىم. اۋدانىمىزداعى قانت ون­دىرەتىن زاۋىت ءدال قازىر قامىستان، ياعني تروستنيكتەن كۇنىنە 310 تون­نا قانت شىعارادى، بوس جۇ­مىس ورىندارى دا جوق ەمەس، ورتاشا جالاقى – 150 مىڭ تەنگە. ال وسى زاۋىتتىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قانت قىزىلشاسى اب­دەن قاجەت. اۋداندا بيىل وسى ماقساتتا 1 200 گەكتار قانت قى­زىل­­شاسى ەگىلگەن ەكەن، كەلەسى جىلعا جوسپاردى ۇلعايتۋ كەرەك. سول سەبەپتى اۋدانداعى قانت قى­­زىلشاسىن ەككەن ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىمەن كەز­دەسىپ، جوعارىداعى ماسەلەنى تال­قىلادىق»، دەيدى اۋدان اكىمى مار­لەن كولباەۆ.

مامانداردىڭ سوزىنە قارا­عاندا، قامىس قانتىن شىعارۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى، ونى وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىن سالىستىرمالى تۇردە از. جانە ونىڭ تاتتىلىگى مەن تاتىمدىلىعى قىزىلشا قان­­تى­مەن بىردەي. ماسەلەن، ادەت­تە قانت قىزىلشاسىنان قانت وندىرگەندە 12 پايىز مولشە­رىن­دە تازا قانت الىنسا، ال قا­مىس قانتى شيكىزاتىن قايتا وڭدە­گەن­دەگى ونىمدىلىگى 97-98 پايىز مولشەرىندە بولادى ەكەن. قا­مىس­­تىڭ تيىمدىلىگىن وسىدان-اق باي­قاۋعا بولاتىنداي.

قوس زاۋىتتىڭ قانجىعاسى مايلانباق

نەگىزگى شيكىزات برازيليا مەن مەكسيكادان اكەلىنەدى. زا­ۋىت ءبىر ماۋسىمدا 25-30 مىڭ تون­ناداي قامىس وڭدەۋدى جوسپار­لاپ وتىر. مەجەلەنگەن بۇل كو­لەم­دەگى شيكىزاتتى وڭدەۋ جاز سوڭىنا دەيىن اياقتالىپ، زاۋىت كۇزدەن باستاپ قانت قىزىل­شا­سىن قابىلداۋعا قايتا كىرى­سەدى. وسىلايشا، ونەركاسىپ نىسا­نى­نىڭ جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىس­تەي­تىنى مۇنداعى 500-دەي جۇ­مىس­­­شىعا دا قۋانىش سىيلاپ وتىر.

«بۇرىنعى جىلدارى زاۋىت قانت قىزىلشاسىن 4-5 اي عانا وڭ­دەپ، قالعان ۋاقىتتا بىز­گە باس­قا جۇمىس ىزدەۋگە تۋرا كەلە­تىن. مىنە، جاڭا ءوندىرىس ىسكە قو­سىلعالى جۇمىسىمىزدى ۇز­دىك­سىز جالعاستىرىپ جاتىرمىز. ءونىم­دى جۇمىس ىستەگەنىمىز ءۇشىن مە­­رەكەلىك سىياقى دا الىپ ۇل­گەر­دىك»، دەيدى زاۋىتتىڭ زەرتحانا قىز­مەتكەرى جازيرا دۇستەكوۆا.

قامىستان وندىرىلگەن ءونىم ەلىمىزدىڭ قانتقا سۇرانىسىن قا­­نا­­­عاتتاندىرۋ ماقساتىندا وتان­­­دىق نارىققا شىعارىلىپ، با­عانى ىرىقتاندىرۋعا سەپتىگىن تي­گىزبەك. زاۋىت مازۋتتان تابيعي گازعا كوشىرىلىپ، بۇل ونەركاسىپ نى­سانىنىڭ شىعىنىن ازايتۋعا، ەكولوگيالىق جاعىنان تيىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىق­پال ەتتى. كاسىپورىن الداعى ۋاقىت­تا قىزىلشا جومىن وڭدەپ، تۇيىر­شىك­­­تەلگەن مال ازىعىن شىعا­را­تىن جەلى ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

بۇگىندە كوكسۋ قانت زاۋىتى قۇراق قانتىن ءوندىرۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان. بىلتىر 41 مىڭ توننا شيكىزات وڭ­دەلىپ، 40 مىڭ توننا قۇمشەكەر العان. ال وسى جىلى 48 مىڭ تون­ناعا كۆوتا الىپ، بۇگىنگە 30 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەلدى. ەن­دى كوپ ۇزاماي قاراشا ايىندا اق­سۋ قانت زاۋىتىندا قامىستى قايتا وڭدەۋ جەلىسى ىسكە قوسىلىپ، بۇل ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولعالى وتىر. وسىلايشا، قوس زاۋىت تا جىل بويى جۇمىس ىستەپ، قامىس قۇراعى مەن قىزىلشانى وڭدەمەك.

تاعى دا ايتا كەتەيىك، جەتى­سۋدا قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابى الداعى 4 جىلدا 15 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايماق. ناق­تىراق ايتساق، 2023 جىلى – ەگىس الاڭى 8،1 مىڭ گا، 2024 جىلى 10،7 مىڭ گا قۇراسا، 2025 جىلى بۇل كور­سەتكىش 12،2 مىڭ گا دەيىن جە­تەدى. جالپى، بيىل بۇل داقىل ءتۇرى 6،2 مىڭ گەكتارعا سەبىلدى. ودان 210 مىڭ توننا ءونىم جيناپ، 20 مىڭ تونناعا جۋىق قانت ءوندىرۋ جوسپاردا بار.

 

جەتىسۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

وزبەكستاننان باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:28

شەراعاڭ – ساحنا تورىندە

تەاتر • بۇگىن، 07:27

كوڭىل ارباعان كەڭىستىك

ادەبيەت • بۇگىن، 07:23

ۇستازدار ۇلىقتالعان كۇن

ءبىلىم • بۇگىن، 07:20

جاستار – تابيعات قامقورشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:17

ۇقساس جاڭالىقتار