سامارقان وبلىسى جىزاق ۋەزىنىڭ جەرى 21 بولىستىققا بولىنگەن. ول كەزەڭدە جىزاق ۋەزىنىڭ ورتالىعىنا جاقىن وتىرىقشى قىشلاقتاردان وزگە بولىستاردىڭ بارلىعىن دەرلىك كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كوشپەلى قازاقتار مەكەندەگەن. تاريحتا وسى وڭىردە 1916 جىلعى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تىل جۇمىستارىنا الۋ جونىندەگى ماۋسىم جارلىعىنا قارسى ورتا ازياداعى ەڭ ۇلكەن, قاندى كوتەرىلىستەردىڭ ءبىرى – جىزاق كوتەرىلىسى بولعانىن بىلەمىز. كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا پاتشانىڭ قارا جۇمىسقا الۋ تۋرالى جارلىعى تۇرتكى بولعانىمەن, تاريحي استارى تىم ارىدە جاتىر ەدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى بويىنشا جەرگىلىكتى وتىرىقشى حالىقتىڭ استىق وسىرۋگە قولايلى ەگىندىك جەرلەرى, سۋ توعاندارى مەن ارىقتارى, كوشپەلى قازاقتاردىڭ شۇرايلى جايىلىمدارى تارتىپ الىنىپ, رەسەيدىڭ ورتالىق اۋداندارىنان اكەلىنگەن قونىستانۋشى ورىس شارۋالارىنا ۇلەستىرىلىپ بەرىلدى. ءاپ-ساتتە دايىن قۇنارلى ەگىس القاپتارى مەن شۇرايلى شابىندىققا يە بولعان ورىس مۇجىقتارى از ۋاقىتتا بايىپ, اش-جالاڭاش كۇيدە قازاق دالاسىنا سۇيرەتىلىپ زورعا جەتكەنىن تەز-اق ۇمىتتى. ولار رەسەيدەگى 1861 جىلعا دەيىن باسىبايلى قۇقىق جويىلعانعا دەيىن وزدەرىنە ءزابىر كورسەتكەن قوجايىندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىن وسىندا دالمە-ءدال قايتالاپ, مالى مەن جەرىنەن ايىرىلىپ, قايىرشىلىق كۇيگە تۇسكەن جەرگىلىكتى حالىقتى قۇل ەسەبىندە جۇمساي باستادى. داندايسىعان كەيبىر مۇجىقتار ەگىندىك-جايىلىمدىق جەرىمدى ءبۇلدىردى دەگەن جەلەۋمەن يەلىگىنە جاقىن كەلگەن مالدارىن تارتىپ الىپ, داۋلاسۋعا كەلگەن «تۇزەمدىكتەردى» اتىپ تاستاپ وتىردى. كەلىمسەكتەردىڭ وسىنداي جۇگەنسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە توقتاۋ سالۋدىڭ ورنىنا, ولاردى قولداپ-قولپاشتاپ, قولىنا قارۋ بەرىپ, جەرگىلىكتى حالىققا قارسى ايداپ سالىپ باسقارىپ وتىرعان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وكپە-رەنىشىن قارا قازانداي قايناتىپ, شىدامىنىڭ شەگىنە جەتكىزگەن ەدى. جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانداي, وسى كەزەڭدە مەملەكەت مۇقتاجدىعى ءۇشىن دەپ جەرگىلىكتى حالىقتان الىناتىن جاپپاي رەكۆيزيتسيا تۇرىندەگى سالىقتار كولەمى دە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا بايلانىستى شامادان تىس ءوسىپ كەتكەن بولاتىن. وسىنداي الەۋمەتتىك شيەلەنىستى جاعدايدا تىل جۇمىسىنا الۋ جونىندەگى 1916 جىلعى ماۋسىمداعى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ارنايى جارلىعىنىڭ شىعۋى تۇتانعالى تۇرعان وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى.
جىزاق ۋەزى حالقىنىڭ نارازىلىعى شىلدە ايىنىڭ 2-12 كۇندەرى ارالىعىنداعى ۇيىمداسپاعان سيپاتتاعى بوي كورسەتۋلەردەن باستالدى. پاتشا جارلىعىنىڭ مازمۇنىمەن قۇلاقتانىپ ۇلگەرگەن جەرگىلىكتى جۇرت بىرتىندەپ توپتاسا كەلە, 13 شىلدە كۇنى جەرگىلىكتى پوليتسيا پريستاۆىنىڭ ستارشىنى م.قۇدياروۆتان قارا جۇمىسقا الىناتىن ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءتىزىمدى جويۋدى تالاپ ەتتى. تالاپتارى ورىندالماعان اشۋلى حالىقتىڭ نارازىلىعى م.قۇدياروۆ باستاعان ارنايى ورگان وكىلدەرىن ولتىرۋمەن جالعاستى. ءارى قاراي قولىنا تۇسكەن شوقپار, تاياق سويىل, تاسپەن قارۋلانعان كوتەرىلىسشىلەر توبى ۋەزد شەنەۋنىكتەرى وتىراتىن اكىمشىلىك عيماراتىنا شابۋىل جاسادى. ءاپ-ساتتە جىزاق ۋەزىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك رۋكين مەن پريستاۆ زوتوگلوۆتىڭ كوزى جويىلدى.
كوتەرىلىسكە قوجا رۋىنان شىققان اتاقتى يشاندار – ءنازىر قوجا ءابدىسالاموۆ, ءابدىراحمان ءابدىجاپپاروۆ, حالىق سۋدياسى تۋرادبەكوۆ, قاسىم قوجا, ت.ب. ءدىن وكىلدەرى باسشىلىق جاساسا, نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىن ەگىنشى وزبەكتەر, ساۋداگەر سارتتار, مالشى قازاقتار قۇرادى. كوتەرىلىسشىلەر تەمىر جول ستانساسىنا, اسكەري كازارماعا, تەلەگراف جەلىلەرىنە شابۋىلداپ, جانار-جاعار ماي قۇيىلعان قويمالاردى ورتەپ, كوزىنە تۇسكەن اكىمشىلىك ادامدارىن, ابدەن ءزابىرى وتكەن ورىس مۇجىقتارىن ولتىرە باستادى. قارۋلى نارازىلىقتىڭ اۋقىمى جىزاق قالاسىنىڭ شەگىنەن شىعىپ, سانزار, زامين, بوگدان دەپ اتالاتىن بولىستىڭ اۋماعىنا دا تارالا باستادى. حالىق نارازىلىعىن باسۋ ءۇشىن تاشكەنت جانە جىزاققا جاقىن قالالاردان قۇرامىندا 6 زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان 13 روتا, 3 كازاك جۇزدىگى, 1 روتا ساپەرلىك اسكەريلەرى بار تۇتاس ارميا اكەلىندى. جاي عانا توپتىق باس كوتەرۋدەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى اشىق سوعىسقا اينالىپ ۇلگەرگەن حالىق كوتەرىلىسىن جازالاۋ وپەراتسياسىن تىكەلەي جۇرگىزۋ ءۇشىن جىزاق ۋەزىنە تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.كۋروپاتكيننىڭ ءوزى ارنايى كەلدى.
وراسان زور قارۋى بار جازالاۋشى وترياد باسشىسى, پولكوۆنيك يۆانوۆ قاراپايىم قارۋلانعان جىزاق قالاسىنداعى كوتەرىلىسشىلەردى ز ۇلىمدىقپەن باسىپ-جانشىپ, نارازىلىق قامتىعان قىشلاق-اۋىلداردى جاپپاي ورتەپ, حالقىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتتى. جازالاۋشى وترياد كوزگە تۇسكەن «تۇزەمدىكتەردى» وڭدى-سولدى اتىپ, ايەلدەردى قاتىگەزدىكپەن زورلايدى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىسكەلى تۇرعان استىعىنا ءورت قويىپ, مال-مۇلكىن تالاۋعا سالادى. جازالاۋدان امان قالعان كوتەرىلىسشىلەر اسكەري سوتقا تارتىلادى. جىزاق ۋەزىنە قاراستى كوشپەلى قازاقتار مەكەندەيتىن اتاقورعان, قىزىلقۇم, قورعانتوبە, شاردارا, پىستەلىتاۋ, كوكتوبە سىندى 6 بولىستىڭ تۇتاستاي حالقى جازالاۋشى وترياد قىرعىنىنان باس ساۋعالاپ امان قالۋ ءۇشىن بۇقارا حاندىعىنىڭ يەلىگىنە قاراي ۇدەرە بوسۋعا ءماجبۇر بولدى. جازالاۋشى وترياد ويرانىنان ورتكە ورانعان اۋىلدار مەن قىشلاقتار ءتىزىمى, اسكەري سوت پروتسەستەرىنىڭ ۇكىمى, ت.ب. «جىزاق قىرعىنىنا» قاتىستى تاريحي قۇجاتتار قازىرگى كۇندە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ 11-قورىندا ساقتالعان.
وسى رەتتە زەرتتەۋ جانە ىزدەنۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ماسكەۋ قالاسىندا ورنالاسقان رەسەي مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك-ساياسي تاريح ارحيۆىنەن (رگاسپي) وسى تاقىرىپقا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتار تابىلدى. اتالعان ءارحيۆتىڭ 122-قور, 1-تىزىمدەمە, 39-49 ىستەرىندە 1916 جىلعى جىزاق كوتەرىلىسى كەزىندە كوشپەلى قازاقتار مەكەندەيتىن 6 بولىس حالقىنىڭ اۋىر تۇرمىسى باياندالادى. ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ارادا جىل وتكەن سوڭ, 1917 جىلى بيلىك باسىنا كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا دا جىزاق ۋەزىنە قاراستى قازاقتاردىڭ جاعدايى وڭالماي, قايتا كۇرت ناشارلاي تۇسكەن. وسى جىلدان باستاپ بوسقىنشىلىق كەزىندە كوشپەي ءوز اتامەكەندەرىندە قالىپ قويعان كوشپەلى قازاقتاردىڭ اراسىندا جاپپاي اشارشىلىق جايلايدى. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى جىل سايىن ءار كوشپەلى قازاق بولىستارىنىڭ حالقىنا جەكە-جەكە 200 مىڭ سوم كونتريبۋتسيا (سوعىس شىعىنى) تولەۋگە مىندەتتەگەن ەكەن. ماسەلەن, تۇركىستان ولكەلىك مۇسىلمان ۇيىمدارى بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 1919 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جىزاق ۋەزىندەگى اشارشىلىقتان امان قالۋ ءۇشىن تاشكەنت ۋەزىنە جان ساۋعالاپ كەلگەن قازاق سۇلەيمەن شۇرەكوۆتىڭ سوزىنشە, اتاقورعان, قىزىلقۇم, قورعانتوبە, شاردارا, پىستەلىتاۋ, كوكتوبە بولىسى كوشپەلىلەرىنىڭ جاعدايى اشارشىلىقتان قاتتى زارداپ شەككەن. وسى جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 7-جۇلدىزىندا جىزاق قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ۋەزدىك سەزىنە دەلەگات بولىپ كەلگەندەر – اتاقورعان بولىسىنان ءا.قويباعاروۆ, قىزىلقۇم بولىسىنان داڭعىلباي, شاردارا بولىسىنان ز.ماماساليەۆ جانە ت.ب. جوعارىداعى دەرەكتەردى راستاپ ءسوز سويلەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, 1917 جىلى ورىن العان جۇتتىڭ سالدارىنان ءشوپ شىقپاي, كۇز ايلارىندا مال باسى كۇرت كەمي باستاعان. قىس مەزگىلىندە كوشپەلى قازاقتاردىڭ مالى تۇگەلىمەن قىرىلىپ قالعان. 1918 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىستان تيتىقتاپ ارەڭ شىققان حالىقتان كەڭەس وكىمەتى كونتريبۋتسيا رەتىندە ءار بولىستىقتان 200 مىڭ سوم جيناپ بەرۋىن تالاپ ەتكەن. مالى قىرىلىپ, جۇتاپ وتىرعان قازاقتار سوعىس شىعىنىن تولەۋ ءۇشىن امالسىزدان بارلىق دۇنيە-مۇلكىن (كيىز ءۇي, اشەكەي, كيىم-كەشەك ت.ب.) ساتۋعا ءماجبۇر بولعان. بارلىق دۇنيەسىن ساتقانمەن دە سوعىس شىعىنىن تولەي الماسىن بىلگەن قازاقتار كورشىلەس جاتقان قاتتاقورعان, بۇقار حاندىعى, تاشكەنت ۋەزىنە قاراي باس ساۋعالاپ كوشىپ كەتكەن. كوشۋگە مۇمكىندىگى جوقتىقتان ءوز اتامەكەنىندە قالىپ قويعان كەدەي قازاقتار تاسباقا, سارىشۇناقتى تالعاجاۋ ەتىپ, كەۋىرەك, قوڭىرباس, قۇمارشىق دەپ اتالاتىن شوپتەردى جەپ كۇنەلتكەن. سالدارىنان ادامداردىڭ ءىشى كەۋىپ, ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋى سالدارىنان حالىق جاپپاي قىرىلا باستاعان. 1918 جىلدىڭ جاز ايلارىنىڭ سوڭىنا قاراي, قۇمدى دالانىڭ وسىمدىگى قۇمتارى پىسكەن سوڭ عانا حالىقتىڭ ءبىر بولىگى امان قالعان. باس كوتەرەر ەل ازاماتتارى حالىقتىڭ مۇشكىل حالىنەن حاباردار ەتۋ ءۇشىن جىزاق ۋەزىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە كەلىپ اشىققان قازاقتاردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعان, سوعىس شىعىنىن الىپ تاستاۋدى جانە اشارشىلىقتان قىناداي قىرىلعان حالىقتى امان ساقتاپ قالۋىن وتىنگەن. الايدا يسپولكومداعى اپەرباقاندار ولاردىڭ ءسوزىن تىڭداماي, كەڭسەدەن قۋىپ شىققان, اكەلگەن تىزىمدەرىن جىرتىپ تاستاعان.
سەزد دەلەگاتتارىنىڭ كوشپەلى قازاقتاردىڭ جاعدايىن ەگجەي-تەگجەي سيپاتتاعان باياندامالارىن اياقتاعان سوڭ جارىسسوزگە ۋەزد باسشىلارى شىعادى. ءوز كەزەگىندە اشارشىلىق جايلاعان اتاقورعان, قىزىلقۇم, قورعانتوبە, شاردارا, پىستەلىتاۋ, كوكتوبە بولىستارىنىڭ ۇستىنەن قارايتىن ميليتسيا باستىعى چالوۆ ءسوز الىپ, اتالعان بولىس قازاقتارى باي تۇراتىنىن, 1500 قويى جانە 500 تۇيەسى بار قازاقتار كوپ ەكەنىن, ەڭ كەدەي قازاقتىڭ وزىندە 50 قوي مەن 10 تۇيەسى بار ەكەنىن ايتىپ بوسەدى. قازاقتار تابيعاتىنان كونتررەۆوليۋتسيونەر, كەڭەس وكىمەتىن مويىنداعىسى كەلمەيدى, سول سەبەپتەن ولارعا اياۋشىلىق تانىتۋدىڭ ءوزى ارتىق دەپ ءسوزىن بىتىرەدى. سەزگە قاتىسىپ وتىرعان يسپولكومنىڭ باستىقتارى – ۋستاباەۆ, ميرجامالوۆتار استامشىل شوۆينيست چالوۆتىڭ ءسوزىن قۋاتتاي كەتەدى. كوشپەلى قازاق بولىستارىنان سەزگە ارنايى دەلەگات بولىپ كەلگەن وكىلدەر مەن جىزاق ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى باسشىلارىنىڭ اراسىندا داۋ تۋىندايدى.
وسى سەزگە ارنايى تاشكەنتتەن كەلىپ وتىرعان ۇلت ىستەرى كوميسسارياتىنىڭ ارنايى وكىلى بالاپانوۆ, اشتىققا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ باسشىسى لابزينا, ۋەزدىك يسپولكوم مۇشەسى ا.ابدۋجاپپاروۆ جانە ت.ب. ازاماتتاردان قۇرالعان ارنايى توپ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعۋ ءۇشىن كوشپەلى قازاقتار مەكەندەيتىن ايماقتارعا ىسساپارعا اتتانادى. ولار 1919 جىلدىڭ تامىز-قازان ايلارىنىڭ ارالىعىندا كوشپەلى قازاقتار مەكەندەيتىن 6 بولىستى ارالاپ, حالىقتىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتادى. ءىس-ساپاردان كەلگەن سوڭ بالاپانوۆ تۇركىستان ولكەلىك ۇلت ىستەرى كوميسسارياتى باسشىلارىنىڭ اتىنا 23 قازان كۇنى №134 ساندى 16-بەتتىك بايانداۋ حاتىن جازادى. بايانداما حاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىنانداي:
1.كوكتوبە جانە پىستەلىتاۋ بولىستارىندا 1918-1919 جىلدار ارالىعىندا كوشپەي قالىپ قويعان 3000 شاڭىراق قازاقتاردىڭ 1400 شاڭىراعى ء(ار شاڭىراقتا ورتاشا 6-7 ادام) اشتىقتان قىرىلىپ قالعان. كوپشىلىگى تاماق ىزدەپ جان-جاققا بوسىپ كەتكەن. اتالعان بولىس شەگىندە قازىرگى تاڭدا 300 كيىز ءۇيلى قازاقتار عانا كوشىپ-قونىپ ءجۇر. اشىققان حالىق قۇمارشىق جەپ كۇنەلتىپ ءجۇر. قىس مەزگىلىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك قورى جوق, كيىمدەرى شۇرق تەسىك, جۇپىنى.
2.اتاقورعان, قىزىلقۇم, قورعانتوبە بولىستارى قازاقتارى دا اشارشىلىقتان قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. ماسەلەن, اتاقورعان بولىسىنداعى 1500 شاڭىراعى بار كوشپەلى حالىقتىڭ 900 وتباسى مۇشەلەرى تۇگەل قىرىلىپ قالعان. بولىس اۋماعىندا وسى كۇندە 200 كيىز ءۇيلى قازاقتار كوشىپ-قونىپ ءجۇر. قىزىلقۇم بولىسىنداعى 1200 ءۇيلى قازاقتاردان 500 شاڭىراق ادامدارى اشتىقتان تۇگەل قازا تاپقان. قازىرگى كۇندە 400 وتباسى عانا قالعان. ولاردىڭ ءوزى اش-جالاڭاش.
3.جىزاق ۋەزى يسپولكومىنىڭ مۇشەسى ەسالى ورازباەۆپەن بىرگە شاردارا بولىسى حالقىنىڭ جاعدايىن زەرتتەگەن بالاپانوۆ 2000 ءۇيلى كوشپەلى قازاقتىڭ 1000 شاڭىراعىنىڭ وتباسى مۇشەلەرى اشتىقتان تۇگەل وپات بولعانىن باياندايدى. قازىرگى كۇندە كوشىپ كەتۋگە شاماسى جوق 500 ءۇيلى قازاقتار قۇمارشىق جەپ, سىرداريا وزەنى جاعالاۋىندا قاۋىن ەگىپ كۇن كورۋدە. قىس ايىنا قامدانباعان. سونىمەن قاتار بەتپاق دالا (گولودنايا ستەپ) ۋەزدىك كوممۋنارلار باستىعى قوسبارماقوۆتىڭ ايتۋىنشا, وعان قازان ايىنىڭ ورتاسىندا شاردارا بولىسىنىڭ ءبىر توپ قازاعى ارىزدانىپ كەلگەن. ارىزدانۋشىلاردىڭ كورسەتۋىنشە, جىزاق يسپولكومى شاردارا بولىسى قازاقتارىنا 200 مىڭ سوم كونتريبۋتسيا سالىق سالىپ, ونى كوشپەلى قازاقتاردان ءماجبۇرلى تۇردە ءوندىرىپ الۋعا كىرىسكەن. باسقا بولىستارعا دا وسىنداي كولەمدە سوعىس شىعىنىن تولەۋدى تالاپ ەتكەن.
بايانداماشى بالاپانوۆ حاتىنىڭ سوڭىندا اشارشىلىقتىڭ سالدارىنان 1916-1919 جىلدار ارالىعىندا جىزاق ۋەزىنە قاراستى 6 بولىس قازاقتارىنىڭ 2/3 بولىگى قىرىلىپ قالعانىن ايتا كەلە, حالىقتىڭ ءبىر بولىگىن اشتىقتان امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتىنە بىرقاتار شارانى جەدەل قولعا الۋ قاجەت دەپ وي تۇيىندەيدى. اتاپ ايتقاندا, سوعىس شىعىنىن ءوندىرىپ الۋدى دەرەۋ توقتاتىپ, اشارشىلىقتىڭ ەڭ وتكىر كەزەڭدەرى – قىس جانە كوكتەم مەزگىلدەرىندە ازىق-ت ۇلىك تۇرىندە كومەك بەرۋدى ۇسىنادى. سونداي-اق كوشپەلى قازاقتاردىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋى ءۇشىن قاجەتتى تۇقىممەن, كۇش-كولىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, سىرداريا وزەنىنەن ارىق قازۋعا كومەكتەسۋ قاجەت ەكەنىن نەگىزدەيدى. قازاق ايەلدەرىنىڭ اراسىندا ەرتە كەزدەن بەرى كەڭ تاراعان, بىراق قازىرگى كۇنى توقىراپ قالعان توقىما ونەرىن قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن قولونەر جابدىقتارىن تاراتىپ بەرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسادى.
الايدا اتالعان ارحيۆ قۇجاتتارىندا بايانداۋ حاتتا جازىلعان وسى ۇسىنىستاردىڭ ىسكە اسقانى نەمەسە ەسكەرۋسىز قالعانى جونىندە دەرەكتەر ۇشىراسپادى. بىراق كەيىنگى جىلدارداعى وسى 6 بولىستاعى كوشپەلى قازاقتارىنىڭ وسىمىنە قاراساق, حالىقتى اشارشىلىقتان امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى بىرقاتار شارانى جۇزەگە اسىرعانىن بايقايمىز. بىراق ارادا 10 جىل ۋاقىت وتكەن سوڭ ءمىرزاشول-شاردارا ءوڭىرىنىڭ كوشپەلى قازاقتارى ۇجىمداستىرۋ ارقىلى وتىرىقشىلىققا ماجبۇرلەپ كوشىرۋ زوبالاڭى سالدارىنان تاعى دا ءبىر الاپات اشارشىلىققا ۇشىراعانىن ارحيۆ دەرەكتەرى دالەلدەيدى.
ءتۇيىن. 1916-1919 جىلدار مەن 1929-1933 جىلداردىڭ زۇلماتتى كەزەڭىندە اشتىق سالدارىنان قىناداي قىرىلعان اتا-بابامىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ماقتاارال, شاردارا جانە كەلەس اۋداندارىنىڭ شەكارالارى تۇيىسكەن تۇستا ورنالاسقان, جەرگىلىكتى حالىق «باندى ۇڭگىرساي» دەپ اتاپ كەتكەن جەردە مەموريالدى كەشەن سالىنسا, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتاتىن ساۋاپتى ءىس بولار ەدى. سەبەبى بۇل ايماق پاتشا وكىمەتىنىڭ, ودان كەيىن ولاردىڭ وتارلاۋ ساياساتىن جاڭاشا مازمۇندا ءارى قاراي قايتا جالعاستىرعان قىزىلداردىڭ قىرعىنىنىڭ كۋاسى عانا ەمەس, 1723-1728 جىلدارى اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراپ, سىرداريا وزەنى ماڭىنداعى القاكولدەر بويىندا سۇلاپ جاتقان دارمەنسىز قازاققا پانا بولعان كيەلى اتامەكەن, قاسيەتتى جەر.
ەرجان پازيلوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ اعا وقىتۋشىسى,
شىمكەنت قالاسى بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى
