وسىنىڭ ناتيجەسىندە دامىعان باتىس ەلدەرىندە, شىعىستاعى ەكونوميكاسى مىقتى الپاۋىت مەملەكەتتەردە توقپەن جۇرەتىن ەلەكترموبيل ءوندىرىسى بۇگىنگى تاڭدا كەڭ ءۇردىس الا باستادى. جۇرت سۇيىق وتىنمەن جۇرەتىن كولىكتەرىن تاستاپ, بىرتىندەپ ەلەكتركارعا كوشىپ جاتىر. البەتتە ءبىر جاعىنان ەكولوگيا ماسەلەسىن ويلاۋ بولسا, ەكىنشى تۇرعىدان جاڭا تەحنولوگيانى يگەرۋ ماقساتىندا قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە ەلەكتركار قۇراستىرۋ سالاسى بويىنشا بەينە ءبىر جارىس ءجۇرىپ جاتقانداي. وسى زاماناۋي تەحنولوگيالىق ترەند دوداسىنان قازاقستاننىڭ دا قالىپ كەتپەۋ كەرەگى ماڭىزدى.
بۇل تۇرعىدان الىپ قاراعاندا مەملەكەت شەڭبەرىندە قانداي دا ءبىر ىلكىمدى ىستەر اتقارىلماسا دا جەرگىلىكتى جەردە زامان كوشىنە ىلەسۋگە تىرىسۋشىلىق بايقالادى. ايتايىق دەگەنىمىز, وسى كۇندە شىمكەنتتە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كۇشىمەن وتاندىق ەلەكتركار قۇراستىرىلا باستادى. ارينە, سالتاناتتى جاعدايدا لەنتاسى قيىلىپ, اۋقىمدى پرەزەنتاتسياسى بولماسا دا بۇگىنگە دەيىن شىمكەنتتىك ينجەنەرلەردىڭ كۇشىمەن 7 كولىك قوزعالتقىشى ەلەكترلى موتورمەن جۇرەتىن جاڭا اۆتوموبيلگە اينالىپ ۇلگەرگەن.
اتالعان جوبانى قولعا العان, بىلايشا ايتقاندا يدەيا اۆتورى ءارى ونىڭ ينۆەستورى – جەرگىلىكتى جاس كاسىپكەر نۇرسۇلتان سەيسەمباەۆ. انگليادا وقىپ كەلگەن جىگىت. ماماندىعى – ينجەنەر. ءوزى باسقاراتىن Berenmotors كومپانياسى ەلەكتركار, ياعني ەلەكتر كولىگىن قۇراستىرادى.
كاسىپكەر قالاداعى №8 مەكتەپتە 9 سىنىپقا دەيىن وقىعان. كەيىن الدىڭعى بۋىن اعالارىنىڭ جولىمەن وقۋىن اعىلشىن جۇرتىندا جالعاستىرعان. تۇماندى البيون ەلىندە Warwick جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الىپ شىققان. ءالى مەكتەپ بىتىرمەگەن بالاسىنىڭ انگليادا وقيمىن دەگەن شەشىمىنە اكە-شەشەسى قارسىلىق كورسەتپەپتى, كەرىسىنشە ۇلىن قولداعان.
شەتەلدە ونەرتاپقىشتاردىڭ ەڭبەگىنە ابدەن قانىققان نۇرسۇلتان شىمكەنتتە ەلەكتر كولىگىن قۇراستىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. سودان بەرى ەكى جىل ۋاقىت ءوتتى. ادەتتەگى موتوردى ەلەكتر قوزعالتقىشقا الماستىرعان العاشقى كولىگى فورد بولعان. بىراق جۇمىس بارىسىندا باعدارلاماشى مامانىنا سۇرانىس تۋىندايدى. قازاقستان بويىنشا جالعىز وسى ماماندىق يەسى ەرلان راحماتۋللاەۆپەن العاشقى تانىستىعى وسىلايشا باستالعان. ەرلان دا ءوز كۇشىمەن 2016 جىلدان بەرى ەلەكتر كولىكتەرىن جاساۋمەن اينالىسا باستاعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى.
ەلەكتر كولىگىنە قاجەتتى جابدىقتاردى ازىرگە رەسەيدەن الدىرۋدا. ازىرگە دەيتىن سەبەبىمىز, كاسىپكەر ن.سەيسەمباەۆ كەلەشەكتە ەلەتر موتوردى, ميكروچيپتى, قۋاتتاعىش قۇرىلعىنى ەلىمىزدە شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا تەك ءوز قالتاسىنان قارجى جۇمساعان.
– ءبىر كولىكتىڭ موتورىن ەلەكتر قوزعالتقىشقا اۋىستىرۋعا كەمى 5 ملن تەڭگە كەتەدى. ءبارى باتارەياعا بايلانىستى. ول از بولعان سايىن, تولەنەتىن قارجى دا قىسقارادى. كەلەشەكتە جانارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەر ءوندىرىسى توقتايدى. بۇگىننىڭ وزىندە الەمدىك اۆتوموبيل وندىرۋشىلەرى ەلەكتر كولىگىنە كوشىپ جاتىر. قازاقستانداعى كولىكتەردىڭ بارلىعى نەگىزىنەن 1990-2000 جىلدارى شىعارىلعان ەسكى كولىكتەر. ولاردىڭ موتورىنىڭ تيىمدىلىگى بار-جوعى 20 پايىزدى قۇرايدى. ەلەكتر قوزعالتقىشىنىڭ تيىمدىلىگى 95-98 پايىزعا جەتەدى. شەتەلدەن جاڭا ەلەكتر كولىكتەر اكەلۋ دە قازىر ءتيىمسىز. ويتكەنى باعاسى قىمبات. بىرەۋىنىڭ ءوزى 35 مىڭ دوللار تۇرادى. ەكىنشىدەن, وعان قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جوق. سوندىقتان كادىمگى ۇيدەگى ەلەكتر روزەتكىلەرى ارقىلى قۋاتتاي بەرەتىن ءبىزدىڭ جوبامىز ءتيىمدى, – دەدى جاس كاسىپكەر.
ن.سەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر كولىگىنىڭ باتارەياسىن قۋاتتاۋعا 10-20 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسى كەتەدى. 1 كۆت شامامەن 17-18 تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك, بەنزينگە قاراعاندا جۇرگىزۋشىگە ەلەكتركار الدەقايدا ارزان تۇسپەك. ونىڭ ۇستىنە, ءبىر تولتىرعان باتارەيا قۋاتى 300-400 شاقىرىمعا جەتەدى.
بۇل جوبانىڭ كەلەشەگى وتە مىقتى. باتىس ەلدەرىندە قازىر ەكولوگيالىق كولىك وندىرىسىنە سۇرانىس ەرەكشە ارتىپ وتىر. سوندىقتان كاسىپكەر ينۆەستور بولسا جوبانى بىرلەسىپ دامىتۋعا نيەتتى.
– وكىنىشكە قاراي, ينۆەستورلار وندىرىسكە قارجى قۇيۋعا قۇمارتپايدى. سەبەبى بۇل تاۋەكەلى كوپ ءىس. ونىڭ ورنىنا ولار تويحانا نەمەسە لومبارد اشقاندى ارتىق كورەدى. مەنىڭ وزىمە اقشا جەتەدى. بۇل جوبا مەن ءۇشىن قازاقستاننىڭ كولىك وندىرىسىندە زامان كوشىنەن قالىپ كەتپەسە ەكەن دەگەن نيەتىمنەن تۋىپ وتىر. ەلىمىزدە جەراستى بايلىعى جەتەرلىك. الايدا بارلىعى شيكىزات كۇيىندە شەتەل اسىپ جاتىر. ول بايلىقتان تاۋار وندىرە الماساق, نە پايدا؟! «كاسپي بانكتىڭ» تسيفرلى سالاداعى جەتىستىگىن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە تالقىلاي باستادى. ەلىمىز بارلىق سالادا وسىنداي جەتىستىككە جەتۋى كەرەك. وسىدان 5 جىل بۇرىن قولما-قول اقشاسىز زات الامىز دەگەنگە بىرەۋ سەندى مە ەكەن؟ قازىر «كاسپي» قوسىمشاسىن قاريالاردىڭ ءوزى پايدالانادى. قازاق حالقىنىڭ ينتەللەكتىسى وتە جوعارى. بارلىق جاڭالىقتى تەز يگەرەمىز. ەلەكتركار قۇراستىرۋ ءىسىن دە «كاسپي بانك» سەكىلدى جولعا قويۋىمىز كەرەك, – دەيدى ن.سەيسەمباەۆ.
بۇگىنگى تاڭدا Berenmotors كومپانياسى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 7 كولىكتى قۇراستىرىپ ۇلگەردى. ول sport car BMW Z3, Retro Ford 74, Wolkswagen Golf مك3, BMW ح1. BMW, داماس, فورد تاۋرۋس جانە ميتسۋبيشي گالاند كولىكتەرى. مىنە, وسى ەلەكتر موبيلدەردى كومپانيا ساتىلىمعا قويىپ وتىر. ءبىر قىزىعى, Berenmotors جوباسىن جەتىلدىرۋگە انگلياداعى Warwick ۋنيۆەرسيتەتى 2 زەرتتەۋشى توپتى جاساقتاماق. كاسىپكەر ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋ بويىنشا ارنايى تەستتەر وتكىزگەن. جانە بۇل 6 جىل ۋاقىتتى العان. بۇگىندە ول ءساتتى جۇزەگە اسىپ, كومپانيا سەرۆيستىك جۇمىستارىن باستاۋعا رەسمي كىرىستى.
سول تۇماندى البيون ەلىندە Lunaz دەپ اتالاتىن كومپانيا بار ەكەن. ول دا ەلەكتر كولىكتەرىن قۇراستىرۋمەن اينالىسادى. وسى كۇنگە دەيىن ينۆەستورلار وعان 10 ملرد دوللار قارجى قۇيعان. ءتىپتى 10 پايىز اكتسياسىن ايگىلى فۋتبول ويىنشىسى دەۆيد بەكحەمنىڭ ءوزى ساتىپ العان. كاسىپكەردىڭ ويىنشا, قولداۋ بولسا, ءدال وسىنداي ناتيجەگە شىمكەنتتىك ەلەكتركار جوباسىن دا جەتكىزۋگە بولادى.
– بىزگە قازىر ەلەكتر موتورىن, كونترويلەر, قۋاتتاۋشى قۇرىلعىلار شىعاراتىن زاۋىت جانە كولىكتەردى سىنايتىن الاڭ كەرەك. مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى دا جوبانى دامىتۋعا كەرەمەت مۇمكىندىك بار. ماسەلەن, ەلىمىزدە 1 ملن-نان استام ەسكى كولىك بار. ءار كولىككە 5 مىڭ دوللاردان سۋبسيديا بولسە, 5 ملرد دوللارعا بۇكىل ەسكى ماشينالاردان قۇتىلار ەدىك. ءبىزدىڭ جوبامىزعا قىزىعىپ جاتقان ەلدەر كوپ. ماسەلەن, نيگەريا مەملەكەتى ەگەر قولداۋ تاپپاساڭدار, جوبانى ءبىز-اق قارجىلاندىرايىق. بىراق نيگەرياعا بارلىق ماماندارىڭمەن كوشىپ باراسىڭدار دەگەن ۇسىنىس جاساپ وتىر. جەكە ينۆەستورلار نەمەسە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن ازىرگە بۇل ۇسىنىستى قابىلداماي وتىرمىز. مويىنداۋ كەرەك, قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق, ستارتاپ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىندە كەدەرگىلەر ءالى دە كوپ. انگليادا بيزنەس يدەيانىڭ وزىنە قانشا قاراجات كەرەك, قينالماي بەرە سالادى. دەسەك تە «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ جولىنا قادام باستىق. جاعداي ەندى وزگەرەتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىن, – دەدى ن.سەيسەمباەۆ.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, باستاپقىدا وسى يدەيانى ورتاعا سالعاندا ونى قولداۋشىلار بىردەن تابىلعان. ءتىپتى انگلياداعى قىزمەتى مەن ءۇيىن تاستاپ قازاقستانعا, شىمكەنتتە كوشىپ كەلگەندەر بولعان. افريكا ەلدەرىنەن وسى جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار, سوعان ءوز ۇلەسىن قوسقىسى كەلەتىن يدەيالاس تانىستارى دا قولداۋ بىلدىرگەن. وسىلايشا, بۇگىنگى تاڭدا نۇر-سۇلتاننىڭ اينالاسىندا 40 بىلىكتى ماماننان قۇرالعان مىقتى كوماندا جاساقتالدى. ولار جوبانى ومىرشەڭ ەتۋ ماقساتىندا كۇندىز-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتۋدە. ەلەكتركاردىڭ باستى بولشەكتەرىنىڭ ءبىرى قۋاتتاعىش قۇرال تولىق كومپانيانىڭ كۇشىمەن جاسالدى. قىتايلىق بالاماسىنا قاراعاندا الدەقايدا شىدامدى جانە باعاسى دا ونىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ارزان. ءتۇرلى سىنامالاردان سۇرىنبەي وتكەن قۋاتتاعىش قۇرالعا ەندىگى كەرەگى جاپپاي ءوندىرىسىن باستايتىن الەۋەتتى ينۆەستور. كولىك قۇراستىرۋشى كومپانيانىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى ول ەلەكتركاردىڭ ميى سانالاتىن كونترويلەر قۇرالىن جاساپ شىعارۋى. كونترويلەر دەگەنىمىز – كادىمگى ميكروچيپ. بۇل بولماسا كولىك ءبىر قادام دا ادىمداپ جىلجي المايدى. دۇنيە جۇزىندە ميكروچيپتەردىڭ وندىرىستىك وتانى تايۆان ارالى سانالادى. ەگەر قانداي دا ءبىر سەبەپپەن تايۆاننان كەلەتىن ميكروچيپتەردىڭ لوگيستيكالىق تىزبەگى ۇزىلسە, الەمدەگى كوپتەگەن اۆتوموبيل وندىرەتىن كونتسەرندەردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالۋى مۇمكىن. ال مۇنداي قورقىنىش Berenmotors-تىڭ كولىكتەرىنە ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيدى. جاسالۋ تەحنولوگياسى قيىن كىشكەنتاي عانا قۇرىلعى وتاندىق ينجەنەرلەردىڭ كۇشىمەن وزىمىزدە وندىرىلەدى. ەلەكتركاردىڭ ەڭ باستى بولشەگىنە جاتاتىن كونترويلەر ءوندىرىسىن جولعا قويا الۋى كومپانيانىڭ تازا وتاندىق ەلەكترموبيل جاساۋداعى العا قويعان ماقساتىنا ءبىر تابان جاقىنداتا ءتۇستى. وسى تۇستا كولىكتىڭ كۇردەلى دە تەحنولوگيالىق ەڭ جوعارعى ساپانى قاجەت ەتەتىن بولشەك ءتۇرى البەتتە قوزعالتقىش بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا كومپانيا ەلەكترموتوردى سىرتقى ەلدەردەن يمپورتتاعانىمەن, كەلەشەكتە ءوزىنىڭ كۇشىمەن موتوردى دا جاساۋعا بەلىن بەكەم بۋىپ وتىر. ونىڭ العىشارتى دا جوق ەمەس. قازىرگى تاڭدا بۇل بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, بولاشاق ەلەكترموبيل قوزعالتقىشىنىڭ سىزبالارى دايىندالىپ جاتىر. ول ازىرلەنىپ بولعان سوڭ سىزبالار شەتەلدىك زاۋىتتاردىڭ بىرىنە جونەلتىلەدى. دەي تۇرعانمەن كاسىپكەر ەلەكتركار موتورىن قۇراستىرىپ بەرۋگە الماتىداعى «كازتەحپريبور» كاسىپورنىنىڭ دا الەۋەتى تولىق جەتەتىنىن ايتادى.
ن.سەيسەمباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, مەملەكەت تاراپىنان كومپانيا باستامالارىنا ناقتى قولداۋ بىلدىرگەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى بولىپتى. اتالعان ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مارات قاراباەۆ ەلىمىزگە بەلگىلى «استانا موتورس» كومپانياسى باسشىلىعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەگىن تيگىزگەن. دەگەنمەن ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلمەسە دە كەلىسسوزدەر ءالى جالعاسىپ جاتقانعا ۇقسايدى. كاسىپكەر يننوۆاتسيالىق يندۋستريا سالاسىندا ادامي الەۋەتتىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن ايتادى.
– ەلەكترموبيل قۇراستىرۋ ءبىر كۇننىڭ دۇنيەسى ەمەس. جارايدى, شەتەلدەن بولشەكتەرىن اكەلىپ, قۇراپ, قازاقشا اتاۋىن قويىپ شىعارا سالۋعا بولادى. بىراق بۇل ءبارىبىر وزىمىزدە جاسالعان وتاندىق كولىك بولىپ سانالمايدى. كولىك يندۋسترياسىن شەتەلدىك بولشەكتەرمەن قۇراستىرىپ دامىتۋ – ءوزىمىزدى الداۋ. ونىمەن قازاقستان ەشقاشان وزگەلەردىڭ تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلا المايدى. سوندىقتان جابىق تسيكلدى ءوندىرىستى وركەندەتۋ ەلىمىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق جوسپارىنا اينالۋعا ءتيىس. ياعني ەلەكترموبيل وندىرىسىندە بۇراندادان باستاپ موتورعا دەيىنگى بولشەكتەر مۇمكىندىگىنشە وزىمىزدە شىعارىلۋى كەرەك. قازىر وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ەلەكتركار قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل نارىعىنا ەندى ەنە باستاعاندىقتان وعان تيىسىنشە ينفراقۇرىلىم قاجەت. باتارەيالاردى قۋاتتاۋشى قۇرالدى سول ءۇشىن الدىمەن جاساۋدى ۇيعاردىق. ەگەر قۋاتتاۋشى بەكەتتەر كوپ بولسا, ادامدارعا ىڭعايلىلىق تۋدىرار ەدى جانە سول ارقىلى ەلەكتركارعا دەگەن قىزىعۋشىلار سانى ارتار ەدى. كىم ويلاعان, وسىدان 10-20 جىل بۇرىن قىتاي مەن ءۇندىستاندى تەحنولوگيا جاعىنان دامىعان الدىڭعى ەلدەر قاتارىنا شىعادى دەپ. مۇنىڭ بارلىعى دا ادامي الەۋەتتىڭ ارقاسى. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە كوڭىل ءبولدى. مىقتى ينجەنەرلەر شوعىرىن دايارلاپ شىعاردى, زاماناۋي يندۋستريا سالاسىندا مەكتەپ قالىپتاستىردى. ءبىز دە سولاردان كوپ نارسە ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ءبىر جاعىنان مۇنداي يننوۆاتسيالىق جوبالارمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلىك باستامالارعا شەتەلدە قولداۋ وتە مىقتى. اتاقتى «تەسلا» كومپانياسىن الايىق. جالپى, امەريكادا بيزنەستى جۇرگىزۋ, اياققا تۇرىپ كەتۋ وڭاي. سوعان قاراماستان اقش ۇكىمەتى توقپەن جۇرەتىن كولىك قۇراستىرۋشى كومپانيانىڭ جوبالارىنا ميللياردتاعان قارجى قۇيدى. سول ءۇشىن قازاقستانعا جاسىل ەنەرگەتيكاعا نەگىزدەلگەن كولىك يندۋسترياسىندا جالپى زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس سالاسىندا ىرگەلى بازا, ينستيتۋت قالىپتاستىرۋ كەرەك, – دەدى كاسىپكەر.
ول سونىمەن بىرگە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا وقىتاتىن جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ەلەكتر كولىگى سالاسى بويىنشا دا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن قولعا السا ەكەن دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
شىمكەنت
