اگروحيميا كەشەنىنىڭ احۋالى: شەتەلدىك تىڭايتقىشقا قاشانعى تاۋەلدى بولامىز؟

باسقا دا سان الۋان ءوندىرىس زاتتا­رىن وندىرمەيتىنى سياقتى, قازاقستان تىڭايت­قىشتى دا وندىرمەيدى. تەك سىرتتان ساتىپ الىپ كۇنەلتەمىز. بىراق اگرارلىق الەۋەتىمىز ءبىرشاما زور. ال ساپالى تىڭايتقىشسىز ءارى ءدامدى, ءارى مول ءونىم الامىز دەۋ قۇر اۋرەشىلىك. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق. پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ءدال وسى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتپاي ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ رەتى جوق ەكەنىن ايتقان ەدى.

ء«بىز يمپورتتىق تۇقىمعا قاتتى تاۋەل­دىمىز. ۇكىمەت تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتار بازا­سىندا باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋى كەرەك. بيزنەستىڭ قۇرىلعىلاردى جاڭارتۋىنا, سونداي-اق اگروعىلىمدى كەشەندى تۇردە ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسكەن ءجون. ونىمدىلىك دەڭگەيى اگروتەحنولوگيانى قانشالىقتى ساقتاعانىمىزعا بايلانىستى بولماق. ءبىزدىڭ ەلدە فەرمەرلەر قاجەتتى تىڭايتقىشتىڭ تەك تورتتەن ءبىر بولىگىن عانا قولدانادى. بۇل تىڭايتقىشتىڭ تىم قىم­باتتىعىنا بايلانىستى. ءبىزدىڭ تىڭايت­قىشتار نارىعى يمپورتقا جانە بىرنەشە وتاندىق وندىرۋشىگە وتە تاۋەلدى. سونىمەن قاتار جۋىردا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا وتاندىق فەرمەرلەر ءۇشىن باعانى ۇلعايتۋ فاكتىلەرى انىقتالدى», دەدى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, «قازفوسفات» جشس تىڭايتقىشتىڭ ايتارلىقتاي كولەمىن KAZ Chemicals Trading House ەنشىلەس كومپانياسىنا ساتىپ, اتالعان كومپانيا 30 پايىزعا دەيىن ساۋدا مارجاسىن قوسقان. مونوپولياعا قارسى شارالار ارقىلى اتالعان جاعداي دەرەۋ تۇزەلىپ, ءوندىرۋشى ءوزىنىڭ زاڭسىز تابىسىن قايتارىپ جاتىر. جالپى, قازاقستان جىل سايىن 600 مىڭ توننادان استام مينەرالدى تىڭايتقىش يمپورتتايدى, سونىڭ 80 پايىزى (500 مىڭ توننا) رەسەيدەن اكەلىنەدى.

«تىڭايتقىش تاپشىلىعىنا جانە ونىڭ قىمباتشىلىعىنا جول بەرمەس ءۇشىن ۇكىمەت كەشەندى شارالار قابىلداۋى كەرەك. ەلىمىزدە بارلانعان قورعا يە كالي جانە فوسفوريت كەن ورىندارى بار. ولار­دى ونەركاسىپتىك دامىتۋدى قولعا الىپ, وتاندىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كەرەك. ايتپەسە, تىڭايتقىشقا دەگەن يمپورتتىق تاۋەلدىلىكتەن شىعا المايمىز», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

2022 جىلدىڭ قاڭتار-ءساۋىرى ارالىعىندا ەلىمىزدە 215,3 مىڭ توننا تىڭايتقىش ءوندىرىلىپتى. ءوندىرىس كولەمى بىلتىر دا وسى كولەمدە بولعان. سونىڭ 147,3 مىڭ تونناسى – ازوتتى تىڭايتقىشتار. بۇل رەتتە ازوتتى تىڭايتقىشتى ءوندىرۋ 1 پايىزعا تومەندەسە, فوسفورلى تىڭايتقىش ءوندىرىسى 1,4 پايىزعا ارتقان. بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى ديرەكتورى تسيۋي ءدۋنيۋيدىڭ ايتۋىنشا, ۋكرايناداعى جاعداي تىڭايتقىش وندىرىسىندە دە داعدارىس تۋدىرىپ جاتىر. بۇعان دەيىن اقش تاپشىلىقتى بولدىرماس ءۇشىن رەسەيدىڭ تىڭايتقىش يمپورتىنا سالىنعان سانكتسيا كۇشىن جويعان ەدى. ال رەسەي بولسا ءوز كەزەگىندە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەكسپورتىنا بەلگىلەنگەن شەكتەۋ كۆوتاسىن 2022 جىلدىڭ ماۋسىمىنان جەلتوقسانىنا دەيىن سوزىپ تاستادى. وسىلايشا, رەسەي اۋەلى ىشكى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋدى كوزدەپ وتىر.

«قازاقستاندىق حيميا ونەركاسىبى بيىل ءبىرىنشى توقساندا ازوتتىق تىڭايتقىشقا دەگەن سۇرانىستى 63,7 پايىزعا قاناعات­تاندىردى (بىلتىر 50,9 پايىزعا). ءوندىرىس­تىڭ قىسقارۋىنا قاراماستان ءبىر جىل ىشىندە ازوتتى تىڭايتقىش يمپورتى 41,9 پايىزعا قىسقاردى. رەسۋرستاردىڭ جالپى كولەمىندەگى يمپورت ۇلەسى 36,3 پايىزعا تومەندەدى. بۇل رەتتە ازوتتى تىڭايتقىش ەكسپورتى دا 2 ەسە قىسقارىپ, بيىل قاڭتار-ناۋرىزدا 25,8 مىڭ توننانى قۇرادى. ىشكى نارىقتا 151 مىڭ توننا ازوتتى تىڭايتقىش ساتىلدى.

ال وتاندىق وندىرۋشىلەر فوسفورلى تىڭايتقىشقا دەگەن ىشكى سۇرانىستى تولىق وتەپ وتىر, سەكتورداعى يمپورت ۇلەسى شامالى عانا. فوسفورلى تىڭايتقىش ەكسپورتىنىڭ كولەمى وزگەرىسسىز – 1,5 مىڭ توننا دەڭگەيىندە قالدى», دەلىنگەن Energyprom مالىمەتىندە.

ءبىزدىڭ نارىقتا پايدالانىلاتىن تىڭايت­قىشتىڭ 80 پايىزى رەسەيدەن كەلەدى دەگەندى جوعارىدا ايتتىق. 2020 جىلى وتاندىق تىڭايتقىش نارىعى قۇرى­لىمىندا يمپورتتىق جەتكىزۋلەر ىشكى وندىرىستەن 1,1 ەسە اسىپ ءتۇستى. ساۋدا بالان­سىنىڭ سالدوسى تەرىس مانگە يە بولىپ, 119,2 مىڭ توننانى قۇرادى. قازاقستان رەسەيدەن بولەك يزرايل, نورۆەگيا, ۋكراينا, يسپانيا, تۇركيا, نيدەرلاندى ەلدەرىنەن تىڭايتقىش تاسىمالدايدى. سونداي-اق وتاندىق حيميا ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرىن نەگىزىنەن وزبەكستانعا (39 پايىز), سوسىن اۋعانستان, قىرعىزستان, تاجىك­ستان, قىتاي, سەربيا, تۇرىكمەنستان جانە گرۋزيا ەلدەرىنە ساتادى.

تاياۋدا يندۋستريا جانە ينفراقۇرى­لىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە قازاقستاندىق اگروحيميا كەشەنى سالاسىن دامىتۋعا ار­نالعان جيىن ءوتتى. «اشىق ساعات الاڭى» جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان بەينە­بايلانىس فورماتىنداعى باسقوسۋعا ۆەدومستۆو باسشىلارى مەن وتاندىق حيميا ونەر­كاسىبى سالاسىنداعى كاسىپورىن وكىلدەرى قا­تىستى. جيىندى ۆيتسە-مينيستر مارات قارا­باەۆ اشىپ, حيميا ونەر­كاسىبىنىڭ ەل ەكونو­ميكاسىنداعى ماڭىز­دىلىعىن باياندادى.

«ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق الەۋەتىن نىعايتۋدا قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا سالالارى ەلەۋلى ءرول اتقارادى. وسى رەتتە بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان حيميا ونەركاسىبىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن ونداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە ءجىتى نازار اۋدارىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى جۋىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا تىڭايتقىش تاپشىلىعى مەن ونىڭ قۇنىن اسىرا باعالاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋدى جۇكتەگەن بولاتىن», دەپ اتاپ ءوتتى ۆيتسە-مينيستر.

يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى تۇرار جولماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار الەۋەتىن حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ جولىندا پايدالانۋ قاجەت.

«ەلىمىزدەگى حيميا ونەركاسىبىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – مينەرالدىق-شيكىزات رەسۋرستارى كەشەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ولاردى قايتا وڭدەۋ. ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالانى وركەندەتۋ ءۇشىن تاراز, اتى­راۋ جانە پاۆلودار قالالارىندا ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماقتار قۇرىلىپ, وتان­دىق حيميا ونەر­كاسىبىن جاڭعىرتۋ جۇ­مىس­تارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. باستى ماق­سات – ەلىمىزدىڭ كىرىس اكەلەتىن سالاسى رە­تىندەگى حيميا ونەر­كاسىبىن دامىتۋ», دەيدى ول.

ەلىمىزدە ازوتتىق تىڭايتقىشتى وندىرۋ­مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورنالاسقان «قازازوت» اق اينالىسسا, جامبىل وبلى­سىنداعى «قازفوسفات» جشس فوسفورلى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تىڭايتقىش يم­پور­تىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, وتاندىق ءوندىرىستىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرۋ ءۇشىن – سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ, عىلىمي بازانى جەتىلدىرۋ, مۇ­ناي-حيميا ونىمدەرىن وتكىزۋ نارىعىنىڭ اۋقى­مىن كەڭەيتۋ سىندى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت.