مەديتسينا • 11 تامىز، 2022

ەسكى كەسەل: ەپيلەپسياعا وپەراتسيا جاساۋعا بولا ما؟

76 رەت كورسەتىلدى

ەجەلدەن كەلە جاتقان بۇل كەسەلدىڭ اتى كوپ، ءبىزدىڭ حالىق «تالما»، «ۇستاما اۋرۋى»، «قويانشىق» دەسە، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن دە «قۇدايلار اۋرۋى»، «قاسيەتتى اۋرۋ» تۋرالى تالاي تراكتاتتار جازىلعان. ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ دا بۇل كەسەلدىڭ بەلگىلەرىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سيپاتتاپ جازعاندارى بار.

الايدا دامىعان مەديتسينانىڭ ءوزى تۇقىم قۋالايتىن تالاي دەرتتىڭ داۋاسىن تولىق تابا الماي كەلەدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 400 جىل بۇرىن «قاسيەتتى اۋرۋ» جا­يىندا ءبىرىنشى بولىپ تراكتات جازىپ شىققان گيپپوكرات تالما اۋرۋى كۇن، جەل، سۋىقتىڭ اسە­رىنەن بولاتىن ميداعى وزگە­رىس­تەر دەپ ءتۇسىن­دىردى. قازىرگى كۇنى تالما اۋرۋى – باس سۇيەك ميدىڭ سوزىلمالى اۋرۋى دەپ ەسەپ­­تە­لەدى.

دەگەنمەن، ەپيلەپسياعا دۋشار بولۋ سەبەبى ءالى دە تولىق انىقتالماعان. كوبىنەسە، ءسابي قۇرساقتا جاتقاندا نە تۋعاننان كەيىن ميىندا ىسىك بولۋىنان، مي شايقالعاننان نەمەسە قابىنۋىنان، ميدىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارىنان بولادى دەيدى. ەگەر اكە-شەشەسى ماسكۇنەم بولسا دا بالالارى ەپيلەپسياعا شالدىعۋى مۇمكىن. اۋرۋ ۇستار الدىندا ادامنىڭ باسى اۋىرىپ، مەڭ-زەڭ بولادى، قولى دىرىلدەپ، كوزى قاراۋىتادى، ءبىر جەردى شىر اينالىپ، ايقايلاپ، ەسىنەن تانىپ قۇلايدى. اۋزىنان كوبىگى اعادى، باسىن سوعىپ، ءتىلىن شاينايدى. دەنەسى سىرەسىپ، كوگەرىپ قاتىپ قالادى دا، بىرنەشە سەكۋندتان كەيىن باسىن سوققىلاپ، سەلكىلدەي باس­تايدى. بۇدان كەيىن ناۋقاس ادام بىرازعا دەيىن ەسىن جيا الماي، ۇيىقتاپ كەتەدى. ويانعاندا نە ىستەپ، نە قويعانىن بىلمەيدى. كەيدە اۋرۋ جەڭىل ۇستاپ، سەلكىلدەمەي-اق ەسىنەن تانىپ قۇلايدى، ۇستاما تەز باسىلادى. ەپيلەپسيانىڭ قايتالاپ ۇستاۋى كوبىنە ەشبىر سەبەپسىز بولادى. كەيدە قورىققاندا، ءبىر نارسەگە اشۋلانعاندا، شارشاعاندا جيىلەۋى مۇمكىن. ەپيلەپسيانىڭ ۇزاق ۋاقىت ۇستايتىن ءتۇرى دە بولادى. مۇنداي كەزدە ناۋقاس ادام سەلكىلدەپ قۇلامايدى. بىراق پسيحيكالىق ارەكەتى وزگەرىپ، مىنەز-قۇلقى بۇزىلادى. ناۋقاس تۇنجىراپ، اينالاسىندا بولىپ جاتقان جاعدايعا كوڭىل بولمەي، وزىنە قويىلعان سۇراققا جاۋاپ بەرمەيدى. ونىڭ كوز الدىنا ءارتۇرلى زات ەلەستەيدى، دىبىس ەستىلەدى، ءار جەردەن بىردەڭە ىزدەپ اۋرەگە تۇسەدى. قاسىنداعى ادامعا رەتسىز ءتيىسىپ، ۇرىسادى، ۇيدەن شىعىپ كەتۋى دە مۇمكىن. كەيدە ءوزىن ءوزى ج ۇلىپ، بەتىن تىرنايدى، قولىنا تۇسكەن زاتتى سىندىرادى، ايقايلاپ، جىلاپ، قاتتى كۇيزەلەدى. ۇستاما بىتكەننەن كەيىن وسى ىستەگەندەرىنىڭ بىرەۋىن دە ەسىنە الا المايدى. ەپيلەپسيا اسقىنعان سايىن ءجيى ۇستاپ، ناۋقاس ادامنىڭ مىنەزى، ءجۇرىس-تۇرىسى، وي-ءورىسى وزگەرىپ، ويىن دۇرىستاپ جەتكىزە المايتىن بولادى. ۇمىتشاق بولىپ، بولماشى نارسەگە رەنجىپ قالادى. ءوزىن رەنجىتكەن ادامعا وشىگىپ، ول ادامدى ەشقاشان ۇمىتپايدى. قىسقاسى، تالمانىڭ ءتۇرى دە، پايدا بولۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى، دارىگەرلەر الدىمەن ەپيلەپسياعا نە سەبەپ بولعانىن انىقتاپ الادى.

سونىمەن تالما اۋرۋىن حيرۋرگيالىق وتانىڭ كومەگىمەن ەمدەپ جازۋعا، ياكي وزىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ ارالاسۋى­مەن ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا، جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە بولا ما؟

مىسالى، جۋىردا ەل اۋزىندا «سوۆ­مين­كا» دەگەن اتاۋمەن جۇرگەن پرەزي­دەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتا­لىعى – ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋ­حانا­سىندا قازاق­ستان­نىڭ جەتەكشى ەپيلەپ­تولوگ­تە­رىنىڭ «فارماكولوگيالىق-رەزيستەنتتى ەپيلەپسيا. حيرۋرگيا الدى دياگنوستيكا قاعيدالارى جانە ەمدەۋ ءتاسىلى رەتىندە ۆاگۋس ستيمۋلياتسياسى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەلى ءوتىپ، ەلىمىزدىڭ جەتەكشى نەيروحيرۋرگتەرى ەپيلەپسيانى ەمدەۋ تاسىلدەرىنە تالداۋ جاساۋعا تىرىسىپ باقتى.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، بۇل كەسەل ءبىز­دىڭ زامانىمىزعا دەيىن دە بولعانى بەل­گىلى. مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر سول كەز­دەگى ادامداردىڭ ونى قۇدايدىڭ جىبەرگەن جازاسى دەي وتىرىپ، ناۋقاستىڭ باس سۇيەگىن تەسىپ، وپەراتسيا جاساۋ ارقىلى جىندى ناۋقاستىڭ بويىنان قۋعا تىرىسقانىن دايەكتەيدى.

ايتقانداي، «تالماسى ۇستاۋدان» نەبىر اۋليە، پايعامبارلار، ويشىلدار مەن تالانتتى جازۋشىلار، حان تۇقىمدارى دا زارداپ شەكسە، بۇل دەرت سوكرات، پلاتون، نوبەل، دوستوەۆسكي، فلوبەر، ۆان گوگ، نوسترادامۋس، جاننا د’ارك، ناپولەون، يۆان گروزنىي، ءى پەتر سىندى تۇلعالاردى دا اينالىپ وتپەگەنى ايان.

– شىندىعىندا دا، بۇل اۋرۋدى «قاسيەت­تى» دەپ اتايدى. الميساقتان بۇل دەرتكە دۋشار بولۋدان ءبارى قورىققان، وعان شالدىققاننىڭ ىشىندە جىنى بار دەپ ەسەپ­تەلگەن. بىراق ەپيلەپسيا مەن سيرەك كەز­دەسەتىن زياتكەرلىك قابىلەتتەردىڭ اراسىندا بايلانىستىڭ بولۋىن عىلىمي جولمەن ءالى راستاعان جوق، دەگەنمەن جوققا دا شىعارمايدى. قازىرگى تاڭدا ەپيلەپسيادان 50 ميلليونداي ادام زارداپ شەگەدى جانە بۇلار ءارتۇرلى جاستاعى، ءتۇرلى قابىلەت يەلەرى. قازاقستاندا رەسمي تۇردە ەپيلەپسياعا شالدىققان ناۋقاستار سانى – 76 مىڭ، الايدا دەرەك دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇل كەسەلگە دۋشار بولعان پاتسيەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ەسەپكە تۇرمايدى، دارىگەرگە بارمايدى، ەمشى-دومشىعا ەمدەلىپ، وكىنىشكە قاراي، دەرتىن اسقىندىرىپ الادى، – دەيدى ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ نەيروحيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارات سارشاەۆ.

ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتاپ كەلە جاتقان وتاندىق نەيروحيرۋرگتەردىڭ وسى باس قوسۋىندا ماماندارعا ەڭ نەگىزگى ساۋالداردى قويىپ ۇلگەرگەن ەدىك.

– زاماناۋي مەديتسينا بۇل اۋرۋدىڭ سەبەپتەرىن قالاي سيپاتتايدى؟

– ەپيلەپسيانىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى ءار ءتۇرلى. بۇل – گەنەتيكالىق فاكتور، بوسانعان كەزدەگى، باس سۇيەك-مي جاراقاتتارى، ۋلانۋ، مەتابوليكالىق بۇزىلۋ. ۋاقىت وتە كەلە ناۋقاستاردىڭ – سۋىقتى سەزىنۋ، كوزگە كورىنەتىن گالليۋتسيناتسيالار، تەجەلىنگەن جاعداي سياقتى جاعدايلاردان تالماسى ۇستايدى.

– ەندىگى جەردە ەپيلەپسيانى ەمدەپ، وتانىڭ كومەگىمەن جازۋعا بولا ما؟

– دارىگەرگە دەر كەزىندە جۇگىنگەن جاع­دايدا وقيعالاردىڭ 60%-دان استامىن ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋگە بولادى. بىراق پرەپاراتتاردى دۇرىس تاڭداۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا بولۋعا ءتيىس. ويت­كە­نى كەيدە ءدارى-دارمەك تە كومەكتەسپەيدى نە­مەسە جاناما اسەرى بولۋى مۇمكىن. دوڭ­گەلەك ۇستەلدە ءبىز اۋىر جاعدايلارداعى زاماناۋي وپەراتسيا تۋرالى پىكىر الماستىق. ۆاگۋستى ستيمۋلياتسيالاۋ دەگەنىمىز – مويىن بولىگىندەگى كەزبە جۇيكەگە ستيمۋلياتور ورناتۋ، بەرگىش كومەگىمەن جۇيكەگە اسەر ەتەتىن جانە تالما سانىن ازايتاتىن زاريادتار ءوتىپ جاتادى. قازىر لەكتە بۇل وپەراتسيانى ءپىب موا نەيروحيرۋرگتەرى جاساپ وتىر. بۇل كو­ماندا 2018 جىلدان بەرى وپەراتسيالار جاساپ كەلە جاتقاندىقتان، تاجىريبەسى دە بار. الماتىدا ازىرگە ەرەسەكتەردىڭ تالماسىنا وپەراتسيالار جاسالعان جوق، تەك قانا بالالارعا جاساپ جاتىر. دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ، استانالىق دارىگەرلەرمەن تاجىريبە الماسقاننان كەيىنگى جوسپارىمىز – ءبىزدىڭ اۋرۋحانانىڭ بازاسىندا ەرەسەكتەرگە وپەراتسيا جاساۋدى باستاۋ كەرەك.

– كەيدە ناۋقاستاردىڭ تالماسى كوپ­شىلىك ورتاسىندا كەنەتتەن ۇستاپ قالادى. وسىن­داي كەزدە قالاي ارەكەت ەتكەن دۇ­رىس؟

– مۇنداي جاعدايدا بارىنشا قورىقپاعان دۇرىس جانە ول ادامدى كومەكسىز قالدىرماۋ قاجەت. ونى قاۋىپتى ايماقتان – جولدىڭ ءجۇرىس بولىگىنەن، سۋدان شىعارىپ، تىرىسىپ جاتقان كەزىندە وسىعان، جاراقاتتارىنا سەبەپ بولاتىنداي زاتتاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. قولداعى بار زاتتىڭ كومەگىمەن ءتىلىن تىستە­ت­كىزبەۋگە ارەكەت جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنىڭ ناۋقاسقا پايداسىنان گورى زيانى باسىمىراق بولۋى مۇمكىن. ادامدى تۇكى­رى­گىنە شاشالىپ قالماۋ ءۇشىن قىرىنان جاتقىزىپ قويۋ كەرەك. ەگەر تالما 1 مينۋتتان كوپكە سوزىلسا، جەدەل جاردەم شاقىرۋ كەرەك.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

COVID-19: ۆاكتسينا العانداردىڭ سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:58

ۇقساس جاڭالىقتار