ءبىلىم • 11 تامىز، 2022

انا تىلىندە وقۋدان نەگە قاشادى؟

349 رەت كورسەتىلدى

جاڭا وقۋ جىلى جاقىنداعان سايىن كوپ كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن ءبىر جاي بار. ول – قازاق بالاسىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن باستاۋى­ش سىنىپتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاۋى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا كوكشەتاۋ وڭىرىندە جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىنىڭ شالا-جانسار كۇيگە ەنىپ، كىرپىگى عانا قيمىلداعانى جالپاق جۇرتقا ءمالىم. تاۋەلسىزدىك العالى دا ۇلتتىق رۋحاني الەمنىڭ، اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنداعى توقىراعان اعىس ارناسىن اشا الماي جاتىر.

بيىل قانشا قازاق بالاسىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋىنا ىقىلاسى اۋىپ تۇرعانى ازىرگە بەيمالىم. بىراق قولدا بار مالىمەتكە قارا­عاندا، نەشەمە جىلدان بەرى قيىن تۇيىنگە اينالعان ماسەلەنىڭ بەتى ءالى دە تومسارىپ تۇر.

– ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ قايسىسى قاي ءتىلدى تاڭداعانى وقۋشى پارتاعا وتىرعان كەزدە بەلگىلى بولادى عوي، – دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى بوتاگوز دۇي­سەنوۆا، – سوڭعى جىلدارى ماقتانارلىق ەشتەڭە بولماي تۇر. باز باياعى قالپىندا. زاڭدىق تۇرعىدان العاندا اتا-انالاردىڭ قاي ءتىلدى تاڭدايمىز دەسە دە ەركى. ونىڭ ۇستىنە قازىر قۇجاتتار ونلاين تۇردە قابىلدانادى دا، اتا-انالارمەن ەكى اراداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءتىنى ءۇزىلىپ، نامىسىن وياتاتىن اقىل-كەڭەس ايتۋعا مۇم­كىندىك بولماي تۇر.

وتكەن جىلدىڭ دەرەكتەرىنە ۇڭىلسەك، وبلىستاعى ءبىلىم وشاق­تارىندا 86 176 قازاق بالاسى ءبىلىم السا، سونىڭ 23 532-ءى ورىس تىلىندە وقىعان ەكەن. بار بالانىڭ 27 پايى­زى دەگەن ءسوز.

– ءبىز بۇل ماسەلەمەن الدەنەشە جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتىرمىز. ءبىلىم وشاقتارىنا بارىپ، ەل ءىشىن ارالاپ، اتا-انالارمەن تىلدەسىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا ۇڭىلدىك.

سودان شىققان قورىتىندىنى اقىل تارازىسىنا سالىپ، تۇيىندەپ ايتاتۇعىن بولساق، ەڭ الدىمەن، بالالارىن ءوز انا تىلىندە وقىتۋعا اتا-انالاردىڭ وزدەرى ق ۇلىقسىز. سەبەبى جاس وتباسىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى، بالكىم تۇگەل دەرلىك ءۇي ىشىندە ورىس تىلىندە سويلەسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ءتىلى جاڭا شىققان بالا ۇياداعى كورگەنىن ىستەيدى ەمەس پە، – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا، – وعان قازىر بەسىكتەن بەلى جاڭا شىققان بالانىڭ ۇيالى تەلەفوندى ەرمەك ەتەتىنىن قوسىڭىز. ال تەلەفونداعى بارلىق اقپارات، كىشكەنتاي بالالار وينايتىن ويىن ۇلگىلەرىنىڭ ءبارى ورىس تىلىندە. ەكىنشىدەن، جاس وتباسىنىڭ يەلەرى وزدەرى قازاق تىلىنە شورقاق. ەرتەڭ قازاق مەكتەبىنە بەرگەن كەزدە ءبىز ساباعىن وقۋعا كومەكتەسە المايمىز دەگەن ءۋاج ايتادى. ويىن بالاسى اۋلاعا شىقسا، وزگە تىلدە سويلەسەدى. بالا ۇيىندە ءتىلى ءوز تىلىندە شىعىپ سويلەگەنىمەن، بالالار باقشاسىنا بارعاننان كەيىن وزگە بالالارعا ەرىپ، ورىس تىلىندە سويلەپ كەتەتىندەرىن كوز كورىپ ءجۇر. وسى ارادا بالالار باقشالارىنىڭ تاربيەشىلەرىنە دە ورىندى سىن ايتۋعا بولادى. ولار بالالاردى تەك ءوز انا تىلدەرىندە سويلەۋگە باۋلىماي، الگى بالالارمەن وزدەرى ورىسشا سويلەسىپ تۇرادى. جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن كەيبىر بالالار باقشالارىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ دەڭگەيى امانداسۋ مەن قوشتاسۋ عانا، قالعانىنىڭ ءبارى ورىسشا. سوندا مۇنداي مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەنىڭ اتاۋى­ عانا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە تاربيە بەرەتىن باقشا بولىپ تۇر عوي. وسىنىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلە، تۇبەگەيلى وزگەرىس كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى، اتا-انا مەن بالالار باقشاسى ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرسا عانا جاعدايدىڭ وڭالۋى مۇمكىن.

شىنىندا دا، بۇل ماسەلە ءدال وسىلاي ەكە­نىن كوز كورىپ ءجۇر. بالالار تۇگىل جاستارى جەر ورتاسىنان اۋىپ كەتكەن ەگدە ادامداردىڭ ءوزى نە­مەرەلەرىمەن ورىس تىلىندە شۇيىركەلەسىپ وتىر­عاندارىن تالاي كوردىك. ءبىر قاراعاندا، ۇرپاعىنا ۇلگى كورسەتىپ، ونەگە دارىتاتىن دا اعا بۋىن ەمەس پە؟!

– ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ءبىر ەمى اۋىل عوي، شىركىن! – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭە­سى­نىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ، – اتتەڭ ۇلت­تىق قۇن­دى­لىق­تارىمىز مەلتەكتەپ تۇرعان اۋىل­دار­دىڭ دا ىرگەسى سوگىلىپ، سەلدىرەپ بارا جا­تىر. ال قالا جۇرتى ەجەلدەن وسى. ونىڭ تۇپكى سەبەبى ءبىر كەزدە جاستاردىڭ بولاشاعىن ورىس ءتىلىن قانشالىقتى بىلۋىنە بايلانىستى بولعاندىعىن ەشكىم جاسىرا الماسا كەرەك. اتا-انالارىمىزدىڭ ءوزى ورىس ءتىلىن بىلسەڭ عانا، اشتان ءولىپ، كوشتەن قالمايسىڭ دەپ ناسيحات ايتىپ وتىردى عوي. ءبىزدىڭ ۇرپاق قاتارىنان كەم بولماۋى ءۇشىن وزگە ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە ءماجبۇر بولدى. ال بۇگىندە سول سۇرقاي كورىنىستىڭ تۇمشالاعان شىمىلدىعىن سەرپە الماي، پۇشايمان بولىپ وتىرمىز. جازعى دەمالىس­تاردا بالالاردى اۋىلعا جىبەرىپ السا عوي. وندا­عى بالالار تازا قازاق تىلىندە سويلەيدى. ءسويتىپ، ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءتىل سىندىرۋعا بولار ەدى. مەنىڭ ويىمشا سەبەپ-سىلتاۋ ىزدەۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. بۇل ماسەلە اركىمنىڭ ءوز كوزقاراسىنا، پايىمداۋىنا بايلانىستى. البەتتە، اركىمنىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن، تىلىنە دەگەن جاناشىرلىعى بولۋى كەرەك قوي.

اعا بۋىندى ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋعا قو­لى­نان ۇستاپ جەتەكتەگەن كەساپاتتىڭ قالاي تۋىن­دا­عانى بەلگىلى. ەندى وسى ءبىر جانى ءسىرى جامان ادەتتەن قالاي قۇتىلۋعا بولادى.

– ونىڭ امالى بىرەۋ-اق، – دەيدى ەل اعاسى بەكەت بەكسەيىتوۆ، – ەشبىر زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىپ، ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولسىن جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت دەگەن تالاپ قويسا جەتىپ جاتىر. سوندا بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان اتا-انالار ۇل-قىزدارىن جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە وقىتۋعا ىقىلاستى بولادى.

قيىن ءتۇيىننىڭ ابدەن شيەلەنىسكەن ۇشىن ىزدەپ، ارقيلى پىكىردى سالعاستىرا سالماقتاۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ ىشىندە مىنا ءبىر پىكىردىڭ الاڭ كوڭىلگە ۇيالاعانى.

– اتا-انالاردان قايىر بولماعاندىقتان، جەر­­گىلىكتى ۇلت تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بالا باقشا­لار­دى مىقتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك، – دەيدى بوتاگوز بالاپايقىزى، – ويت­كەنى قازىرگى بالا باقشاداعى تاربيەشىلەر وزدەرى تاربيەلەگەن ۇل-قىزداردىڭ قاي تىلدە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتى قالاعاندىعىن ىندەتىپ بىلمەيدى. دەمەك بۇل جەردە دە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوعارى ەمەس ەكەندىگى كوزگە كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟ ونىڭ ۇستىنە مەكتەپتەگى وقۋلىقتىڭ ساپاسى دا كو­ڭىل كونشىتپەيدى.

بيىل جەتكىنشەكتەرىن ءبىلىم وشا­عى­نىڭ تابالدىرىعىن اتتاتۋعا نيەتتەنىپ وتىرعان بىر­­نەشە جاسپەن دە تىلدەسىپ كوردىك. ولاردىڭ ايتاتىن ءوز ءۋاجى بار. باسىم كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ انا ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىندىكتەرىن اشىق مويىن­داپ وتىر.

–اتا-انالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇ­مىس­­باستى، – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇر­­عىنى اقمارال جانعاليەۆا، – تەلەدي­دار­داعى، الەۋ­مەت­تىك جەلىدەگى بالالارعا ار­نال­عان باع­دار­لامالار بۇلدىرشىندەردىڭ قىزى­عۋ­شى­لى­عىن تۋ­عىزا المايدى. قازاق تىلىندەگى مۋلتفيلمدەر، بالالارعا ارنالعان كوركەم فيلمدەر ساۋساقپەن سانارلىق. بالدىرعانداردىڭ رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن وتەيتىن ءارى سول ارقىلى ءوز انا تىلدەرىن بىلۋگە دەگەن ىنتىزارلىقتارىن تۋىنداتاتىن ساپالى ءارى كوركەم دۇنيەلەر بولۋى قاجەت قوي. سول جوق بولعاندىقتان، امالسىزدان ورىس تىلىندەگى تۋىندىلاردى كورىپ، تىلدەرىن سولاي جاتتىقتىرىپ جاتىر. دەمەك بۇل جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس، جالپى قوعامنىڭ ماسەلەسى.

تاعى ءبىر اتا-انانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، سەگىز جاسار بالاسى ءوز وشاعىندا انا ءتىلىن ءتاپ-ءتاۋىر مەڭگەرگەن. تازا، جاتىق سويلەيتىن بولعان. ءتىلى ارالاس مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاننان كەيىن وزگەرگەن. وسى ارالاس مەكتەپتىڭ ءوزى – ءتىلىمىزدىڭ توقىراۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ تۇرعان كەمشىلىكتىڭ ءبىرى.

– بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان ارالاس مەكتەپتەردى تازا قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن ءبىلىم وشاعىنا اينالدىرۋ قيىن شارۋا، – دەيدى بوتاگوز بالاپايقىزى، – بۇل ارادا ەڭ باستى ماسەلە، ءتىپتى وزگە ۇلت وكىلىندە ەمەس، ءوز اعايىنىمىزدا. ماسەلەن، كوكشەتاۋ قالاسىنداعى №19 مەكتەپتى تازا قازاق مەكتەبىنە اينالدىرساق دەپ باستاما كوتەرگەن كەزدە ورە تۇرەگەلىپ، قارسىلىق تانىتقان وزگە ەمەس، ءوز اعايىندارىمىز بولدى. قازىر بۇل مەكتەپتە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى عانا ورىس تىلىندە وقىپ جاتىر. ولار تۇلەپ ۇشقان سوڭ، ياعني ءتورت جىلدان كەيىن وسى ورتا مەكتەپ تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ءبىلىم وشاعىنا اينالماق. جاڭادان سالىنىپ جاتقان ەكى ورتا مەكتەپ تە تازا قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن ءبىلىم وشاعى بولادى. نەگىزىندە بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرەمىن دەگەن اتا-انالاردىڭ الدىنان كەسە-كولدەنەڭ تۇرىپ جاتقان ەش ماسەلە جوق. كوكشەتاۋ – كىشكەنتاي قالا.

ءسوز سوڭىن شيىرىپ ايتقاندا، ۇرپاعىن ءوز انا تىلىندە تاربيەلەۋگە ءاربىر اتا-انانىڭ ءوزى ىقىلاستى بولۋى كەرەك ەكەن. اركىمنىڭ ساناسىندا نامىسىن قامشىلايتىن وسىنداي وي جۇرسە، جار جاعالاۋىنداعى جالعىز ءتىلدىڭ كوسەگەسى كوگەرەر ەدى. قالاي بولعان كۇندە دە ۇلت جاناشىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«تىلى جوعالعان جۇرتتىڭ، ءوزى دە جوعالادى» دەگەن اتالى ءسوزى قاپەردەن شىقپاعانى كەرەك-اق!

 

اقمولا وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار