اباي • 10 تامىز، 2022

ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسى

387 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتىق پوەزيا تاريحىندا تۇران يدەياسى مەن مۇراتىنىڭ جالىندى جىرشىسى، قايراتكەرى ماعجان جۇماباەۆ 1922 جىلى جازىلعان «پەداگوگيكا» اتتى ەڭبەگىندە: ء«تىل – ادام جانىنىڭ ءتىلماشى» دەپ، ء«تىلدىڭ ادام ومىرىندە ءھام ۇلت ومىرىندەگى» ۇلى قىزمەتىن ناقتىلى ايقىنداپ، «جان كورىنىستەرىنىڭ ەڭ قىمباتى – وي، وي ءتىلى – ءسوز» دەپ، تۇجىرىمدى ءتۇيىن جاساعان. جانە دە ء«بىر ۇلتتىڭ تىلىندە سول ۇلتتىڭ سىرى، تاريحى، تۇرمىسى، مىنەزى» انىق كورىنەتىنىن، «تازا، تەرەڭ، وتكىر، كۇشتى، كەڭ ءتىلىم» دەپ، كوسىلتىپ-ەسىلتىپ تەبىرەنە سويلەيدى. ۇلت تىلىندە «جان كورىنىستەرى»، «اقىل كورىنىستەرى»، «ىشكى سەزىم كورىنىستەرى»، «سۇلۋلىق (ەستەتيكا) سەزىمدەرى»، «ق ۇلىق سەزىمدەرى»، «سۋرەتتەۋ اسسوتسياتسياسى» جارقىن تۇردە سيپاتتالاتىن بولسا، وندا اباي شىعارماشىلىعىندا وسىناۋ تاڭعاجايىپ قاسيەتتەر، سيپاتتار، كورىنىستەر، ويلاۋدىڭ شارتتارى (اسەرلەنۋى، سۋرەتتەۋ، ەسكە ءتۇسىرۋ، قيال جۇگىرتۋ) تولىق، تەرەڭ، جەتىك، ءمىنسىز شەبەرلىكپەن ورىندالعان.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

اباي پوەزياسىنىڭ پوليسەمان­تيكالىق، پوليفونيالىق، ستيليستيكالىق سيپاتتارى ءار الۋاندىلىعىمەن، اۋ­قىم­دىلىعىمەن ايرىقشالانادى. اقىن قولدانىسىنداعى ءبىر ءسوزدىڭ ءوزى ارقى­ر­لىلىعىمەن، استارلى ماعىنا­لىلىعىمەن، ولشەۋسىز ىشكى اعىس-تولقىندارىمەن وزگەشەلەنەدى. كەمەل كوزقاراس، كوركەمدىك تاجىريبە، ۇشقىر قيال، فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق مازمۇن، قۋاتتى ەنەرگيا تۋدىراتىن ەموتسيالىق سەرپىلىس، توتەنشە تاپقىرلىق، سۋرەتكەرلىك شەبەرلىك – اباي پوەزياسىنىڭ باستى سيپاتى.

وي مەن مازمۇن اۋەنىنە وراي ابايدىڭ ءاربىر ءسوزى تۇرلىشە ماعىنادا (سانالىلىق، زەردەلىلىك، رۋحانيلىق) جۇمسالادى. مىسالى، «اسىل» ءسوزىنىڭ ءوزى الۋان ءتۇرلى ماعىنادا قولدانىلادى.

  1. قارا جەر ادامزاتقا بولعان

مەكەن،

قازىنا ءىشى تولعان ءارتۇرلى كەن.

ىشىندە ءجۇز مىڭ ءتۇرلى اسىلى بار،

سولاردىڭ ەڭ ارتىعى نەمەنە ەكەن.

مۇنداعى «اسىل» ءسوزى قىمبات، پايدالى، باعالى دەگەن ماندە.

  1. اسىل ادام اينىماس،

ءبىر بەتىنەن قايرىلماس.

كورمەسەم دە كورسەم دە

كوڭىلىم سەنەن ايرىلماس.

مۇنداعى ايتىلعان ءسوز تەكتى، شىن جاقسى دەگەن ماعىنادا.

  1. جاس جۇرەكتىڭ تولقىنىن ءدوپ،

جازا الىپسىڭ تولتىرىپ.

بويدى جەڭىپ بۇل اسىل لەپ،

تۇردى تيتىق كوپ قۇرىپ.

بۇل تۇستا ليريكالىق كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقىندا ادەپتىلىك، مادەنيەتتىلىك ساناسىندا ساڭلاقتىڭ بارىن تانىتقان.

نەمەسە:

شابان، شارداق جانە شاۋ

مۇنداي ما ەدىڭ انا كۇن.

مۇنداعى «شارداق» – پارسى ءسوزى. «دارمەنسىز» دەگەندى بىلدىرەدى. ال «شاۋ» – شاعاتايشا، بۇل «توسىرقاپ، توقىراپ قالۋ» دەگەندى كورسەتەدى. كوركەمدىك تۇرعى­سىنان كەلسەك، الليتەراتسيالىق باي­لانىس بار: شابان، شارداق، شاۋ.

ابايدىڭ فيلوسوفيالىق دۇنيەتا­نىمى مەن اقىندىق ەڭبەگىندە حالىقتىڭ رۋحى، ءتىلى، مۇراتى، ەڭ شىنايى سەزىمدەرى، اقىل-وي پاراساتى، سۇلۋلىققا دەگەن كوزقاراسى، تۇرمىس-تىرشىلىگى، نانىم-سەنىمدەرى، وتانسۇيگىشتىك ءمورالى، قۇقىعى، ەلدىك ءداستۇرى بارىنشا بەينەلەنگەن.

ابايدىڭ ءبىر ءسوزى – سىپايىلىققا، ءبىر ءسوزى – ەڭبەكتەنۋگە (قولونەرگە)، ءبىر ءسوزى – ونەر-ءبىلىم، عىلىمعا، ءبىر ءسوزى – ادىلەت، ارلىلىق، ماحابباتقا ۇندەيدى... وسى ءبىر ارتىقشىلىقتاردى ءاربىر ادام ءبىر باسىنا شوعىرلاندىرسا، قانداي جاراسىمدى جان بولار ەدى دەيتىن وي دا ۇشقىندايدى.

ادام رۋحىنىڭ كورسەتكىشتەرى – وي-پىكىرلەرىمىز، يدەيالارىمىز جانە سەزىمدەرىمىز ءبىر-بىرىمەن تولىق جاراسىمدى بولۋى ابزال. ەگەر دە وي-پىكىرلەرى، كوزقاراستارى سەزىمدەرىنە ۇيلەسپەيتىن بولسا، وندا رۋحاني كەسەلگە دۋشار بولعان (زيا كوكالىپ. تۇرىكشىلدىكتىڭ نەگىزدەرى. الماتى، «مەرەي»، 2000. 15-بەت).

ەندەشە، اباي تاعلىمىن ءبىلۋ، جادىمىزدا ۇستاۋ، اسەرلەنۋمەن، تامسانۋمەن عانا شەكتەلمەيدى، ءىس-ارەكەتىڭدە مەيىرلەنىپ بىلىممەن، ياعني ءبىلىم مەن سەزىمدى قاتار جەتىلدىرىپ، دانالىقپەن قولدانساڭىز شىن مانىندە، جاقسى ادەتتەردىڭ جاراتۋشىسىنا، يگىلىكتەردىڭ سارقىلماس قاينار كوزىنە اينالار ەدىڭىز.

* * *

«باقپەن اسقان پاتشادان،

ميمەن اسقان قارا ارتىق».

ابايدىڭ ويى، جۇرەگى، كوڭىلى، تىلەگى، مۇراتى – حالىقتىق. ول – ۇلت جۇرەگى. ول ۇلت، حالىق، تاريح، زامان اتىنان سويلەيدى. ءار نارسەنىڭ، ءار قۇبىلىستىڭ، ءار وقيعانىڭ سەبەبى مەن سالدارىن، سىرىن، قۇپياسىن، نەگىزىن ايقىنداۋعا شەبەر. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ەل بيلەۋشىسى – پاتشا قانداي بولۋ كەرەك. قاراپايىم ەل ادامىنىڭ نەمەسە «ساقالىن ساتقان كارىدەن» ارتىقشىلىعى قانداي؟ حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى بو­يىنشا: «پاتشا – ءتاڭىردىڭ جەردەگى كولەڭكەسى. كىم ونى قۇرمەتتەمەسە، ءتاڭىر­دى قۇرمەتتەمەگەن بولادى. كىم ونى قور­لاسا، ءتاڭىردى قورلاعاندىق بولادى». ياع­ني مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسىن وي­لاعان، بولاشاعىن بولجاعان پاتشا – قو­عام­نىڭ شامشىراعى، قۇتى.

اقش 16-شى پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن (1809-1865) ءوزىنىڭ بەيىتىنىڭ باسىندا مىناداي ءسوزدىڭ جازىلعانىن قالاپتى: «ەگەر دە مەن ولگەندە جۇرت بىلاي دەسە ەكەن: «ول ارقاشاندا ارام­شوپتەردەن تازارتتى جانە بارلىق جەردە دە گۇل ءوسىرىپ جايقالتتى. باعزى زاماندا، ەرتە، ەرتە، ەرتەدە ءوزى ادىلەتتى، ءوزى بىلگىر، بولمىسى مەيلىنشە تازا ءبىر پاتشا ساقتاردىڭ سانىنىڭ قانشا ەكەن­ىن تەكسەرمەك بولىپ، ء«اربىر ساق ءبىر-ءبىر جەبەنىڭ ۇشىن اكەلسىن» دەپ جارلىق شاشادى. پاتشا ساقتار قونىس­تانعان تەرريتوريانىڭ شارتارابىنان جينالعان ولشەۋسىز مول جەبەلەردىڭ ۇشىنداعى جەزدى بالقىتىپ، تاۋدىڭ شومبال شىڭىنداي قارا قازان قۇيىپ شىعارادى. بۇل قازاندى كورگەن گرەكتىڭ اتاقتى تاريحشىسى گەرودوت (ب.ز.د. 490-425 جىلدار) بۇعان التى ءجۇز قۇمعان سۋ ەركىن سيادى، ال شويىننىڭ قالىڭدىعى التى ەلى» دەپ سيپاتتاپتى.

حاديس شاريفتە «مىناداي ءۇش ءتۇرلى ادامنىڭ ابىرويىن ايرانداي توگىپ، قارعاۋ كەرەك دەگەندى ايتادى. ولار زالىم پاتشانى، وسەكشىلەردى، پاراقورلاردى، ءدىنبۇزارلاردى ءتاڭىرى قيامەت كۇنى سويلەس­پەيدى، كۇنالارىن كەشىرمەيدى، راقىم جاسامايدى، ازاپقا بۇيىرادى».

جامان پاتشا كىم، جاقسىلىعىڭا شۇكىرشىلىك ەتپەيدى، جامانشىلىعىڭدى كەشىرمەيدى.

قازاق ايتادى: «قارا جالعان سويلەسە – وتىرىك، حان جالعان سويلەسە – قىلمىس». حان ءبىر ءسوزدى، تۋراشىل، ادىلەتتى بولۋ كەرەك. ياعني ءسوزى، ءىسى، ۇلگىسى، مىنەزى، اقىلى، تاجىريبەسى، ارى («دۇنيە – ءبىر كۇندىك، ارىڭ – مىڭ كۇندىك») ءبىر-بىرىنە ۇيلەسىمدى. ءماشھۇر جۇسىپشە ايتقاندا، ء«ابىلحايات سۋىنداي ءسوز» بولۋ كەرەك.

پايعامبار حاديستەرىندە: «دۇنيە جاپ-جاسىل گۇلباقشا، كىمدە-كىم ودان ادال ەڭبەگىنە السا، بەرەكە تابادى»، «دۇنيەقوڭىز بولماساڭ – جۇرەگىڭ دە، دەنەڭ دە دەم الادى. دۇنيەقورلىق قام-قايعىڭدى كوبەيتەدى، جۇمىسسىزدىق ميعۇلا ەتەدى». وسى ءبىر تۇرمىس-تىرشى­لىكتەن قورىتىلعان كەمەڭگەرلىك عيبرات – ءاربىر پاتشانىڭ قۇبىلاناماسى. «قۇل جيىلىپ باس بولماس، قۇم جيىلىپ باس بولماس» دەگەندەي، ەل سايلاعان، حالىق قۇپتاعان حاندا 40 كىسىنىڭ اقىلى بار، 40 ءۋازىرى بار.

جاناق اقىننىڭ (1770-1856): «حان – قاقپا، حالىق – قازىنا، باتىر – قورعان»، «حالىق – داريا، حان – بالىق» دەگەنى بار.

بەس ساۋساق بىردەي ەمەس دەگەندەي، پاتشانىڭ ءبارى ءمىنسىز ەمەس.

حان وتىرىك ايتسا، ەلدى وپىندىرادى، ەردى مەرتىكتىرەدى.

اباي ايتادى:

باقپەن اسقان پاتشادان،

ميمەن اسقان قارا ارتىق.

ساقالىن ساتقان كارىدەن،

ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق.

«باق» دەگەنگە ەل:

«باق شىبىن سياقتى،

بىردە گۇلگە قونادى،

بىردە كوڭگە قونادى».

حالىق تىلىندە «كوڭگە وسكەن كوك ءشوپ» دەگەن «تەكسىزدىك» ۇعىمىن بەرەدى. ءيا، تەكسىزگە، كورگەنسىزگە قونعان باق بايانسىز. ودان دا ويىمەن، شىنايى اقىلىمەن، ونەرىمەن بەينەتتەنىپ حارەكەت ەتكەن قارا ارتىق دەپ سانايدى اباي.

مىناۋ جالعاندا سۇرامشاق جى­لاۋىق­تان، تۇيە سويىپ ەشكى سويعاننان دامەتەتىن، «يت كوتىنەن ينە سۋىراتىن»، ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ قيىلاتىن «ساقالىن ساتقان كارىدەن» جامان ەشكىم جوق. ول – مانساپقور، انتقور، عايباتتاۋعا توسەلگەن شەبەر، وتىرىكتى سامارقاننىڭ سۋىنداي ساپىرادى. بۇل – ءححى عاسىردىڭ زيالىلارىنا ءتان. بۇ كۇندە زاماننىڭ، حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن، توردە جارقىراپ وتىراتىن قاريا جوق. ويتكەنى ەل باسىنا «قاسىرەتتى قاڭتاردىڭ» قاتەرى تونگەندە، پاندەميا ىندەتى ورشىگەندە حالىقتىڭ ۇلى ماقساتىنا وراي فيلوسوفيالىق ءسوز ايتىلمادى. مىنە، «ساقالىن ساتقان كارىلەردىڭ» جايى وسىنداي.

قازاقتىڭ قاريا سوزدەرىندە:

كوپ وتىرساڭ، كول ازادى،

كوپ سابىلسا، جەر ازادى.

كوپ جاساسا، ەر ازادى،

ەر ازعان سوڭ، ەل ازادى.

يا بولماسا:

ۇرى قارتايسا، سوپى بولادى،

قار قارتايسا، ءبيبى بولادى.

بۇركىت قارتايسا تىشقانشىل

بولادى.

كارى قارتايسا جاسىنداعى

كورگەن-بىلگەنىن

بىلشىلداپ ايتاتىن

مىلجىڭ بولادى.

نەمەسە:

سۋسىز جەردە قامىس بولمايدى،

ازعان ەلدە نامىس بولمايدى.

«جەرىم – جۇرەگىم، حالقىم – تىرەگىم» دەپ جەرىن، ەلىن سۇيگەن اباي ادال كاسىپكە مويىنسۇنعان «ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق» دەپ تۇجىرىمدايدى.

اباي قوعام ومىرىندەگى ساياسي-الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى استارلاپ، تۇسپالداپ، يشاراتتاپ ايتۋعا دا شەبەر. سوندىقتان بولسا كەرەك، ماعىناسى، سىرى، ويى تەرەڭ مىسال – تامسىلدەردى قوعام شىندىعىنا ورايلاستىرىپ تاپقىرلىقپەن قول­دانادى.

اباي «الا قويلار» اتتى مىسالىندا ي.ا.كرىلوۆتان اۋدارعان پاتشا جايىنان ياعني مىنەز-قۇلقى، پيعىلى تۋراسىندا پايىمدايدى.

ءبىر تاۋداعى حايۋاندى ءبىر ارىستان

بيلەگەن پاتشاسى ەكەن اۋەل باستان.

ءادىل اتاق الماقشى نيەتى بار،

ەشكىمدى اۋىرتپاستان،

جىلاتپاستان –

دەپ، اڭ پاتشاسىنىڭ باستاپقى اياق الىسىن، كوڭىل اۋانىن ايتىپ وتەدى دە، سويتسە دە باسىنا قونعان باقتان كوزى شەلدەنە، كوڭىلى سابىنداي بۇزىلىپ ايني باستاعانىن بىلايشا تانىتادى:

ونىسى راس، باسىندا ءتاۋىر بولعان،

سويتسە دە كىمدى بۇزباس باق انتۇرعان.

الدىنان جان شىقپاعان

پاتشامىزدىڭ

الا قويدى كورگەندە كوزى اۋىرعان.

ارىستان پاتشا قانشا قاشقالاقتاسا دا سونشالىقتى مازاسىز شاراسىز كۇيگە دۋشار بولىپ، الا قويلاردىڭ تۇبىنە جەتۋ ءۇشىن ءبىر ايلا تابۋعا بەكىنەدى:

الا قويدا كىنا جوق جۇننەن باسقا،

قويدان قاشىپ شىعىپتى

پاتشا تاسقا.

كورسە قازا تۇرادى ازا بويى،

بولمادى بۇعان ايلا ويلاماسقا.

ۋايىم-قايعىنىڭ ءتۇپسىز تەڭىزىنە باتقان ارىستان پاتشا ايۋ، تۇلكى ءتارىزدى ءۇستىرت شولاق ويلايتىن، «ارامدىقتا ءتۇبى جوق» ۋازىرلەرىمەن وي بولىسەدى:

تۇردى پاتشا قايعىرىپ ۋايىم جەپ:

«الا قويدى بولادى قايتكەنىم ەپ؟»

ايۋ، تۇلكى – قاسىندا ۋازىرلەرى،

كەڭەسەدى ولارعا قايتەمىن؟ – دەپ.

سوندا ايۋ سۋىرىلىپ شىعىپ:

قولباڭ ەتىپ، قورس ەتىپ سويلەدى ايۋ:

– باتىر پاتشام، نە كەرەك كوپ

ويلانۋ؟

قويدى جان دەپ، ەسىركەپ كىم ايايدى؟

اقىلى الا قويدى – قىرىپ سالۋ – دەيدى.

ءبىر ەسكەرتەرلىك نارسە، ابايدىڭ 1945، 1977، 1995، 2020 جىلدارداعى باسىلىمدارىندا «اقىلى الا قويدىڭ – قىرىپ سالۋ» دەپ جازىلعان. بۇل – ورەسكەل قاتەلىك. ويتكەنى ارىستان – پاتشانىڭ ءۋازىرى ايۋدىڭ اقىلى عوي، «قويدىڭ» كومەكتەس سەپتىكتە تۇر. دۇرىسى «قويدى» ياعني تابىس سەپتىگىندە.

ايۋدىڭ سوزىنە ىقىلاس قويعان ارىس­تان:

ءوز جۇرتىن ءوزى قىرعان پاتشا بار ما؟

جامان اتتان قورقامىن، كەتسە شىعىپ – دەپ، ارام ويىنان كۇدىكتەنەدى دە، جاقسى ويىن دا سەزدىرەدى. بىراق قۋلىعىنا قۇرىق بايلامايتىن بىرەۋدىڭ قولىمەن وت كوسەۋگە ءۇيىر تۇلكى پاتشاعا مىناداي ارەكەت جاساۋعا كەڭەس بەرەدى:

بەكەر قان توكتىرمەڭىز، ءادىل پاتشام،

سوكپەڭىز، – دەدى تۇلكى، –

مەن ءسوز ايتسام.

وڭاشا ءبىر وزەندى قويعا بەرىپ،

قايراڭىندا سەمىرتىپ،

كەڭ جايلاتساڭ.

جارلىقتى كەشىكتىرمەي تەز بەرىڭىز،

جاماندى جاقسىمەنەن تەڭ كورىڭىز.

الا قوي قورىققاننان ءوزى ازايار،

قويشىلىققا قاسقىردى جىبەرىڭىز.

قارا دەپ قاتتى تاپسىر

الا قويدى – اق،

وزگەسى وسەر، ول كەمىر، سوزىمە باق

جاقسى سوزبەن بىرەۋگە تاپسىرعان سوڭ،

جامان اتتان بولاسىز ءسىز –

داعى اۋلاق.

سىرت كوز ءۇشىن ارىستان الا قويلارعا قامقورلىق جاسايدى. ەلگە ەستىرتە قاس­قىرعا «جاقسى باق» دەپ بۇيىرىپ باق­تىرادى. ءسويتىپ، ارىستان پاتشا قا­را توبىر ورتاسىنداعى اۋليەدەي قابىل­دانادى.

ابايدىڭ كورسەتۋىنشە، پاتشانىڭ قادىرىن كەتىرەتىندەر ۋازىرلەرى، ماقتامەن باۋىزدايتىندار، جىلتىڭباي جاندايشاپتارى.

تۇلكىنىڭ ايتقانى راس، جۇرت –

اقىلسىز،

كورە سالدى قاسقىردان باياعى ارسىز.

انتۇرعاندىق تۇلكى مەن ارىستاندا،

ول بولماسا، نە قىلماق قاسقىر

جالعىز؟ 

* * *

ماقتاناسىڭ بىرەۋگە ماقتاسىن دەپ،

شاۋجايىمنان ەش ادام

قاقپاسىن دەپ.

سەن كەتكەن سوڭ ارتىڭنان

ك ۇلىپ قالار،

انتۇرعاننان قۇدايىم

ساقتاسىن دەپ.

اقىلسىز ءوزىن ماقتاپ بىلجىرايدى،

بويىڭا ولشەپ سويلەسەڭ، نەڭ قۇرايدى؟

جاقسى بولساڭ، جارىقتى

كىم كورمەيدى،

ءوز باعاڭدى وزىڭنەن كىم سۇرايدى؟!

ابايدىڭ ءاربىر ءسوزىن مۇقيات تىڭعى­لىقتى وقىپ، زەردەگە توقىپ، تەرەڭ ويلان­ساڭ، سىرىنا، سارىنىنا قانىقساڭ، ۇقساڭ، بويىڭا سىڭىرسەڭ، رۋح قۋاتىنا، اقىل مەن جۇرەك تازالىعىنا، ءومىر ءسۇرۋ ستراتەگيا­سىنا يە بولاسىڭ. ءارى ساليقالى، ءارى قابىرعالى، ءارى تاۋەكەلشىل، ءارى مىنەزدى قايراتكەرگە اينالاسىڭ. رۋحىڭ بيىكتەپ، پاراسات-پايىمىڭ، دۇنيەنى تانۋىڭ كەڭەيىپ، قىراعىلىعىڭ، بايقامپازدىعىڭ باي تۇسەرى انىق. سونىمەن بىرگە تاجى­ريبەڭ دە، دانالىعىڭ دا، ادىلەتتى كوز­قا­راسىڭ دا، ءجۇرىس-تۇرىسىڭ دا، قيمىل-قوزعالىسىڭ دا، بەت الپەتىڭ دە جاڭاشا وزگەرىستەرگە، جاڭا ءبىر ساپاعا يە بولادى. ادامدىقتىڭ، پاراساتتىڭ جولىنا ۇمتىلاسىڭ. ءسوز ماعىناسىن، وي استارىن ۇعىپ-ءتۇسىنۋدىڭ ءمانىسىن اباي «البومعا» دەيتىن ولەڭىندە (م.يۋ.لەرمونتوۆتان) بىلايشا تۇسىن­دىرگەن:

كىم بىلەدى، كەز بولسا، ارتتاعىلار

ويعا سالىپ وقىر دا، ءسوزىن سىنار،

كوزىن سالىپ، ويلانىپ، كەيبىر ءسوزىن

«راس-اۋ!» دەپ ماعىناسىن ول-داعى ۇعار.

شىندىعىندا، ابايدىڭ ءسوزى تۇڭعيىق سىرلارعا، ماعىنالىق رەڭكتەرگە باي. ونى شىن ۇعۋ ءۇشىن ومىردەن تۇيگەنىڭ، كورگەنىڭ، ەستىگەنىڭ، وقىعانىڭ دا جانە كوڭىلىڭدى، جۇرەگىڭدى، ساناڭدى، قيالىڭدى تەربەتىپ قوزعايتىن «وي قوزعايتىن» ءماندى كورىنىستەر دە مول بولۋى كەرەك. سوندا اباي قالاي ءبارىن ايتىپ كەتكەن-اۋ وي تۇيەسىڭ.

ءبىزدىڭ قوعام – ماقتانشاق جارامساق­تاردىڭ قوعامى دەرسىڭ. تولىپ جاتقان جاقسىلى-جاماندى كىتاپتاردىڭ تۇساۋ­كەسەرلەرى (ەشكىم بايىبىنا جەتپەي-اق ماقتاۋلاردى قارشا بوراتۋ)، ماعىناسىز، ناتيجەسىز ماجىلىستەر، الەۋمەتتىك جەلى­دەگى جەل سوزدەر، قىزمەت بابىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ماقتانگويلىگى (مەن ءوزىم كورگەن ۋنيۆەرسيتەت تىزگىنىن ۇستاۋشىنىڭ 32 جاسىندا دوكتورلىق قورعاۋىن ەرلىككە ساناۋى نەمەسە مەنىڭ ءبىر پروفەسسور كورشىم يۋنەسكو جانىنداعى ORBI سوم ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولعانىن 10 جىل بويى قاقساۋى). ابايدىڭ «اقىلسىز ءوزىن ماقتاپ بىلجىرايدى»، ء«وز باعاڭدى وزىڭنەن كىم سۇرايدى؟» دەۋى وسى. بۇلار جىلىمقۇرتتار. قوعامدى ءىرىتىپ-شىرىتەدى، ۇدەپ سوققان دۇلەي داۋىل ىسپەتتى. كىسىلەردى ەكپىنىمەن ىقتىرىپ، تەرىس جولعا تۇسىرەدى. بيلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ، ەلگە قامشىسىن ۇيىرەدى. ۇلت قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆشا ايتساق «زياندى ادامداردىڭ كوبەيۋى ارقىلى جۇرت ازادى دەگەن كوزبەن قاراۋ كەرەك» ء(«بىزدىڭ ىستەر»).

جاعىمپازدارعا، داڭعوي ماقتانشاق­تارعا جالپاقشەشەيلىك جاساماي، ابايشا سوگۋ، ابايشا سيپاتتاۋ قاجەت. جاقسى جولعا ءتۇسۋ، جاقسى اتانۋ، قوعامعا ادال قىزمەت اتقارۋ – ادامشىلىق پارىز. ماقتانشاقتىق ماشاقاتىنان ارى­لىپ، ەستىلىكتى ماقسات تۇتىپ، ءوز ورتاڭ­داعى جاقسىلاردىڭ بىرەۋىنەن بايسال­دىلىقتى، تاعى بىرەۋىنەن سىربازدىقتى، كەيبىرەۋلەرىنەن كورگەندىكتى، ءىس-ارە­كەت­تەرىنەن ىرىلىك-كەسەكتىكتى، اقىلمەن تۇجىرىمدى سويلەۋدى، ويلاۋدى، ماقسات­كەرلىكتى ىجداھاتپەن، جان-جۇرەگىمەن قابىلداپ ۇيرەنسە، تاعىلىم السا، ءمىنسىز سانالى ەر اتانار ەدى. جاپوننىڭ تامسى­لىندە ءتىپتى قۇستار مەن اڭدار دا قورشاعان ورتاسىنىڭ ەرەكشە جاقسى قاسيەتتەرىنە ەلىكتەيدى ەكەن.

ابايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى، اتاپ ايتقاندا، ايرىقشا قابىلداۋى، پايىمداۋى، سويلەۋى، باستاماشىلدىعى، شەشىمپازدىعى، قاۋىمعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى. ءاربىر كەسەك ىسىندە، ءاربىر جالىندى سوزىندە تاعدىرانىقتاعىشتىق قۋات بار. مۇنى مىناۋ ومىرىمىزدە قالايشا قولدانۋ ماسەلەسى ويلاندىرادى. تىلدەگى ءبىلىم جۇعىمسىز، جۇرەكتەگى ءىلىم قوعامدى، زاماندى، عالامدى العا جەتەلەيدى، مۇراتقا جەتكىزەدى. ابايدى سىرلى، نۇرلى، جىرلى، ماعىنالى ءتىلىن، ويىن، قاعيداتتارىن بولمىسىمىزعا، سۇيەگىمىزگە، مىنەزىمىزگە، كوزقاراسىمىزعا، ارەكەتىمىزگە ءسىڭىرۋ ءۇشىن جاپوننىڭ ءتامسىلىن كوڭىلگە ۇيالاتقان ءجون بولاتىن سياقتى. ادام بالاسى ءبىر عانا وقۋ، ۇيرەنۋمەن جەتىلۋ دەگەن جەلەۋ ءسوز، ونىڭ وزىندە ۇلى سەنىم بولۋ كەرەك. تالىمگەردىڭ ايتقاندارى بوس اۋرە، ول ءوزىنىڭ بارشا قاجىر-قايراتىن اۋلەتى (كلان) ءۇشىن جۇمساماسا. شىندىعىندا، ءبىزدىڭ ۇمتىلىستارىمىز شاينەكتەگى شاي سەكىلدى تەز سۋىپ قالاتىن. مۇنىڭ دا امالىن تابۋعا بولادى. ول ءۇشىن مىنا ءتورت وسيەتتى ماقۇلدا:

باسقالاردى سامۋراي جولىنا كەسە

كولدەنەڭ تۇرعىزبا.

ارقاشاندا قوجايىنعا پايدالى

قىزمەت كورسەت.

اتا-انالارىڭنىڭ الدىندا

پەرزەنتتىك پارىزىڭدى ۇمىتپا.

ادامداردىڭ قايعى-مۇڭىنا

ورتاقتاس ءارى قايىرىم جاسا.

وسى وسيەتتەردى قۇداي مەن بۋددانىڭ الدىندا ءاربىر تاڭ الدىندا داۋىستاپ ايتسا – سەنىڭ كۇش-قۋاتىڭ ەسەلەنەدى جانە تاڭداعان جولىڭنان اۋىتقىمايسىڭ. سەن كوزدەگەن ماقساتىڭا ءاربىر قادامىڭدى اتتاعان سايىن جوعارىعا ورمەلەگەن قۇرت-قۇمىرسقاداي جەتەسىڭ. قۇداي مەن بۋددا دا وسيەت-ناسيحاتتان باستاعان. (بۋسيدو. ۆوەننىي كانون سامۋرايا. – موسكۆا، است، 2021. س.233).

 

سەرىك نەگيموۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار