«قاراعاشتا قالعان ىزدەر» اتتى ماقالامىزدا («EQ» 16.02.2022 ج.) 1989 جىلدىڭ 3 قاراشاسى كۇنى شولپان احمەتقىزى بايسالوۆا-بايتۇرسىنوۆانىڭ اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ە.زولوتارەۆ پەن وبلىستىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.ساعىنتاەۆقا جازعان حاتىن جاريالاعانبىز. وسى حاتتا شولپان اپاي اكەسىنىڭ اقتوبە ۋەزىندەگى شاكىرتتەرى كۇنى كەشەگە دەيىن ء«تىل قۇرالدى» ۇيلەرىندە تىعىپ ساقتاپ, مىسال اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ كەلگەنىن جازا وتىرىپ, وسى قارتتاردان دەرەك جيناۋدى تاپسىرادى. اپاي ماعلۇمات بىلەتىندەر قاندىاعاشتا تۇراتىن جۋرناليست اقلەپەس ناۋبەتياروۆقا حابارلاسسا دەپ ءوتىنىش ايتقان. بۇل حاتتىڭ دا جاۋابى بولمايدى. اپاي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان وقىعانداردىڭ ەستەلىكتەرى جينالماي قالدى. سودان بەرى دە تالاي ۇرپاق الماستى. ءبىز العا اۋدانى قاراعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ سامباي اۋىلىندا ۇلت ۇستازى ءدارىس بەرگەن مەكتەپ ورنىن ىزدەپ, شاكىرتتەرىنەن تاراعان ۇرپاقتاردى ىزدەستىرىپ قايتتىق. بىرنەشە تىڭ دەرەك تاپتىق.
احمەت ۇستاز بەن احمەتكەرەي بولىس
سامبايدىڭ ەسكى اتاۋى – باتپاقتى. احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ (1857-1924 جج.) – 1895-1915 جىلدارى اقتوبە ۋەزىنىڭ باتپاقتى, بەستاماق بولىستىعىن 19 جىل باسقارعان ىقپالدى تۇلعا. كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسىندە جۇمىس ىستەپ, ەلگە ورالعان. احمەتكەرەي بولىس تۋرالى ەل ىشىندە «جازدا جارلى-جاقىبايلارعا ساۋىنعا سيىر, مىنۋگە ات بەرىپ, كۇزدە تولدەرىن قالدىرىپ, باسىن قايتارىپ الاتىن مىرزا-پراۆيتەل» دەگەن ءسوز قالعان. ورىنبوردا, كەيىن اقتوبەدە سۋديا بولىپ قىزمەت اتقارعاندا, زاڭدى بىلمەي ۇتىلعان قاراڭعى قازاقتىڭ شارۋاسىن جونگە كەلتىرەتىنى ءوز الدىنا, اۋىلىشىلىك ۇساق-تۇيەك جۇمىستاردى دا اسا بايىپپەن شەشەتىن, كوپ سويلەمەيتىن سابىرلى ادام بولعان ەكەن. زاڭ-قۇقىق جاعىنان وتە ساۋاتتى بولىس 1917 جىلى ۋاقىتشا ۇكىمەت ورناعاندا ۋەزدىك باسقارمانىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلگەن. 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورىنبوردا وتكەن سەزگە قاتىسىپ, الاش پارتياسىنىڭ شارۋاسىنا دا اسا ىجداعاتتىلىقپەن ارالاسقان. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاقتىق سەزگە رەسمي شاقىرىلعانداردىڭ اراسىندا احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ بولعانى ايتىلادى. بولىس 1924 جىلى اقتوبەدە قايتىس بولىپ, باتپاقتىعا جەرلەنەدى. اكەسىنەن جاس قالعان ۇلدارى – ءسادۋ, سۇلتان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالمايدى. جالعىز قىزى اقتوبەدە بەرىرەكتە قايتىس بولعان.
1895 جىلى باتپاقتىدا اشىلعان ءتورت سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىنە سول توڭىرەكتەگى قۇمداقتىقىر, سۋىقسۋ, اقجار, قاراعاش, قىزىلاسكەر (كەيىنگى اتاۋى) اۋىلدارىنان 8-9 جاستاعى 16 بالا وقىعان. بۇل شاكىرتتەر – شامامەن 1886, 1887 جىلى دۇنيەگە كەلگەندەر. ساباق ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ, جاز-كۇز بويى جالعاسىپ, قىس قاھارىنا مىنگەندە بالالار ۇيلەرىنە جىبەرىلەتىن. سول ۋاقىتتا مەكتەپ ەسىگىن اشقان ۇلاندار 1917-1918 جىلدارى 30 جاستا بولعانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن باستان وتكەرگەن ۇرپاق ەكەندىگىن سەزىنەمىز. اۋىلدىڭ مومىن ادامدارى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان الاششىل, ۇلتشىل, كولحوز مۇلكىنە زيان كەلتىرۋشى, ەسكىلىكتى اڭساۋشى, توپشىل اتانىپ, ساياسي قۋدالاۋعا تۇسكەن.
سامباي اۋىلىنا بىزبەن بىرگە بارعان العا اۋداندىق كىتاپحاناسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى, زەينەتكەر گۇلسىم ماحانوۆا ءبىراز دەرەك ايتتى. 1993 جىلى كىتاپحانا وقىرماندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە, ءاشىم سەيىتوۆ دەگەن اقساقال 9 جاسىندا سامباي اۋىلىنداعى ءامىرحان دەگەن كىسىنىڭ ۇيىنەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىن كورگەنىن ايتادى. ءاشىم سەيىت ۇلى 1904 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1994 جىلى 90 جاسىندا قايتىس بولعان. ياعني ول كىسى باتپاقتىدا مەكتەپ اشىلعاندا ءالى ومىرگە كەلمەگەن. سوعان قاراعاندا ۇلت ۇستازى اۋىلعا 1913-14 جىلدارى بىرنەشە رەت كەلگەن بولىپ شىعادى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىن باتپاقتىمەن نە بايلانىستىردى؟
احمەت بايتۇرسىن ۇلى رەسەيدەگى ساياسي توڭكەرىستەن كەيىن ساياساتتا الاساپىران باستالعاندا اقتوبە, تورعاي, ىرعىز, ويىل, تەمىر ۋەزدەرىنە تالاي كەلىپ, الاش قوزعالىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋ شارۋالارىمەن اينالىسقان. قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا, الاش قوزعالىسى 1905-1920 جىلعا دەيىن بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. 1917 جىلدىڭ اقپانىنان قوزعالىس جانداندى, پارتيا قۇرۋ ءىسى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ, وڭىرلىك كوميتەتتەر قۇرىلدى. قازاق دالاسىندا قايناعان ساياسي ءومىردىڭ بارلىق ءتۇيىنى ورىنبوردا شەشىلەتىن. ال باتپاقتى مەن ورىنبوردىڭ ەكى اراسى – 200 شاقىرىم. ورتالىققا اتپەن, كۇيمەمەن شۇعىل جەتۋگە بولادى.
گۇلسىم ماحانوۆا: «مەنى انام 5-6 ايلىعىمدا ناعاشى اتام امانقۇل مەن گۇلشارا اجەمنىڭ تاربيەسىنە بەرگەن. امانقۇل اتام 1898 جىلى, گۇلشارا اجەم 1912 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. كىشكەنتاي كەزىمىزدە ۇيىمىزگە ۇلكەن كىسىلەر كوپ كەلەتىن. اسىرەسە توقمانسايدان جاقىپ ىزباسقانوۆ اتا كەلگەندە, ناعاشى اتام ەكەۋى ءتۇنى بويى اڭگىمەلەسكەندە, مەن قۇلاعىمدى ءجيى توساتىنمىن. اتام: «احاڭ مەنى ورىنبورعا شاقىرتىپ وقىتتى, تاعىلعان جالادان قۇتقاردى. اقتالىپ شىققان سوڭ قوستانايعا جۇمىسقا شاقىردى», دەپ ايتقانى بار. اتامنىڭ تاعدىرى وڭاي بولماعان. 1928 جىلى ايەلى قايتىس بولىپ, ودان ەكى بالا قالادى. اتام بالالارىن ناعاشىلارىنا تاستاپ, ورىنبورعا وقۋعا كەتەدى. وسى قالادا حۇسەيىن-ءلاتيپا دەگەن كىسىلەردىڭ ۇيىندە تۇرىپ, سولاردىڭ جالعىز قىزى گۇلشاراعا ۇيلەنەدى. وقۋ ءبىتىرىپ, ەلگە ورالار تۇستا ءلاتيپا اجەم قىزىنا ساماۋرىن, ەكى مەتر تەكەمەت, ءبىر گالوش ۇستاتادى. تەمىر قالاسىنا ورالعان سوڭ اتام اۋداندىق «كەدەي» گازەتىنىڭ شىعارۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بىراق 1938 جىلى «ورىنبورداعى كۋلاكتىڭ قىزىنا ۇيلەندى» دەگەن جالامەن ايىپتالىپ, بەس جىلعا ماقتاارالعا جەر اۋدارىلادى. جالادان 1940 جىلى قۇتىلىپ, تەمىر باسپاحاناسىنداعى جۇمىسىنا قايتا كىرىسەدى. الايدا 1947 جىلى تاعى قۋعىن باستالعاندا, اكەم ءبارىن تاستاپ, العا اۋدانىنىڭ توقمانسايىنا كوشىپ كەلىپ, قامبا كۇزەتشىسى بولىپ ورنالاسادى. ءوزى قينالىپ جۇرسە دە, جەتىم-جەسىرگە كومەگىن اياماعان. ساعيدان دەگەن قارت اتامنىڭ اعايىندى ءتورت جەتىمگە قامبادان تۇندە بيداي بەرىپ, بالالار ونى سۋعا بوكتىرىپ, جەرگە كومىپ, ءبىر جەتى ازىق قىلعانىن ايتقان», دەيدى.
احاڭ مەكتەبى
قاراعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى – سامباي مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن اۋىل. ەسكى اتاۋى – باتپاقتى. اۋىلدىڭ اينالاسىن باتپاقتى وزەنى قورشاپ جاتىر. احمەتكەرەي بولىس زامانىندا وزەننىڭ ەكى جاعىندا جيىرما ءۇيلى اۋىل وتىرعان. سامبايعا كىرگەن بويى «بالا كەزىمدە احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ءامىرحان اعايدىڭ ۇيىنەن تالاي كوردىم» دەپ ايتقان ءاشىم سەيىتوۆتىڭ بالالارىن ىزدەدىك. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى مەكتەپكە ايالدادىق. بۇل جەردە قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. الدىمىزدان مەكتەپتىڭ شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى شىقتى. ءجون سۇراپ ەدىك, ءبىز ىزدەپ كەلە جاتقان ءاشىم اقساقالدىڭ كەنجە ۇلى بولىپ شىقتى. ەسىمى – جانگەلدى. ول ءبىزدى احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ ۇيلەرى, ەسكى مەكتەپ ورنىنا اكەلدى. اۋىل ۇيلەرىنىڭ ورتاسىنداعى الاڭقايدان احمەتكەرەيدىڭ وزەننىڭ قالاق تاسىنان ورىلگەن جىلقى قوراسىنىڭ ىرگەتاسى كورىنەدى. بۇل – احمەتكەرەي بولىستىڭ 500 جىلقىسى قىستا قامالىپ, جازدا بيەسى بايلانعان اتشاپتىرىمداي اۋماق. حح عاسىر باسىندا باتپاقتىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا لاي كەسەكتەن سالىنعان قازاقى قىستاۋلار تۇرعان. قازىر ورىندارى جوق. ەسكى مەكتەپتىڭ ورنى دا جوعالعان. تەك شەتتە ساز كىرپىشتەن قالانىپ, توبەسى سابان ارالاستىرا لايمەن قۇيىلعان, ەسكى تەرەزەلەرى سىعىرايعان توقال تام تۇر. ءۇي 1947 جىلى سالىنعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇسكەن ءامىرحان اتانىڭ ءۇيى دە وسى قاتاردا ورنالاسقان. جانگەلدىگە اكەسى ءاشىم اتا كورسەتكەن. «وسى جەردە اعايىندى ءامىرحان, تەمىرحان جانە ءىزباسار, شوتباس دەگەن كىسىلەردىڭ ءۇيى قاتار تۇردى. ءۇي الدىندا بۇلاق اعىپ جاتاتىن. اۋىل جۇرتى سول بۇلاقتىڭ سۋىن ىشەتىن. تاپ وسى ماڭدا احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ شەگەندەلگەن قۇدىعى بولدى», دەيدى جانگەلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى باتپاقتى جۇرتى سۋى بالداي «احمەتكەرەيدىڭ شەگەندەلگەن قۇدىعىن» جوعالتقان. قۇدىقتىڭ جايىن وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى مەيىربولات سۇلتانگەرەەۆ ايتىپ بەردى.
جانگەلدى سەيىت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءاشىم اعايعا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ورىنبوردا وقۋعا جولداما بەرسە دە, ول وتباسى جاعدايىمەن الىسقا ۇزاي الماعان. باتپاقتى كوپىرىنىڭ ارعى جاعىنداعى ەسكى كوپىردەن 1917-1919 جىلدارى اقتار مەن قىزىلدار كەزەك-كەزەك ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ وتكەن. 1919 جىلدىڭ جازىندا ەمبى مايدانىندا فرۋنزەنىڭ قىزىل اسكەرىنەن ويسىراي جەڭىلىپ, كەرى قاشىپ بارا جاتقان اقتاردىڭ وتريادى اربا-كەرۋەنىمەن وسى تۇستا سۋعا كەتكەن. جاس كەزىندە باتپاقتىنىڭ جاعالاۋىنداعى قالىڭ جىرادان اۋىر, ۇزىن قايقى قىلىش تاۋىپ العان.
سامباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مەيىربولات سۇلتانگەرەەۆ جاستايىنان قارتتاردىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن جىگىت. «ەرتەدە اۋىلدىڭ جانىنداعى ەسكى كوپىر جانىنداعى سايدا ۇلكەن قۇدىق بولدى. وسى قۇدىقتى احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ قازدىرعان, ەل ىشىندە احمەتكەرەيدىڭ شەگەندەلگەن قۇدىعى اتانعان. 1919 جىلى اقتار مەن قىزىلدار كوپىردەن وتكەندە قۇدىق باسىنا ايالداماسىن دەپ, سۋدىڭ بەتىن مال تەرىلەرىمەن جاپتىرىپ, كومىپ تاستاعان. ال جىلقىلارىن «ۇكىمەت قۇرتقانشا, سەندەر پايدالانىڭدار» دەپ اۋىل-ەلگە تاراتقان. اۋىلدا استىق قويماسىنا جينالعان استىقتان ازىعى جوق ۇيلەرگە ءبىر-ءبىر كەسەدەن بيداي بەرىپ, 1920 جىلدارى اشتىقتان ساقتاعان.
سول زاماندا تەمىر, ويىل ۋەزدەرىندە الاش پارتياسىنىڭ وقىعاندارى قىزمەت ەتىپ, شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋ, وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارى, شەكارا بەلگىلەۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەل ىشىندەگى ازاماتتارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتقان. سول ۋاقىتتا اقتار مەن قىزىلداردىڭ شايقاسىنان مايدان جولى بويىنداعى اۋىلداردى قورعاۋ سياقتى نازىك شارۋالاردى دا اسا بىلگىرلىكپەن اتقارعانىن تۇرعىلىقتى جۇرت ايتىپ بەردى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەل ىشىندە ساۋاتتى ماماندار تابۋ كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى. توڭكەرىس جىلدارى ەلدە ماماندار تاپشىلىعى سەزىلگەن تۇستا, جاستاردى جەدەلدەتىپ وقىتۋ ارقىلى بارلىق سالاعا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايانىپ قالعان جوق. الاساپىران شاقتا ەل ادامدارىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا اۋىل اقتار مەن قىزىلداردىڭ ايقاسىنان, ىندەتتەن, باسقا دا ءتۇرلى توسقاۋىلداردان امان قالدى, 1923 جىلعا دەيىن ولارعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ شولاق بەلسەندىلەرى كەدەرگى بولا المادى. وسى كەزگە دەيىن سامباي تۇرعىندارى كوپ اۋىلداردان وزگەشە. اۋىزبىرشىلىگى مول, ادامدارى ەڭبەكقور, جاسى كىشى ۇلكەنىن سىيلايدى, جاستارى جامان ادەتتەردەن بويلارىن اۋلاق ۇستايدى. سىرت ادام بىردەن بايقايتىن جايتتار وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وسى اۋىلعا ءبىلىم ءدانىن سەپكەن ۇلت ۇستازىنىڭ شاكىرتتەرىنەن قالعان ونەگە دەۋگە بولادى. ويتكەنى زيالىلىق پەن پاراساتتىلىق باسىم تۇرعان جەردە, بەرەكەسىزدىك پەن كەرى كەتۋ بولمايدى. ىنتىماعى جاراسقان اۋىلدىڭ ەلەۋسىز تاريحى وسىلاي ءۇنسىز سىر شەرتەدى.
اقتوبە وبلىسى,
العا اۋدانى,
سامباي اۋىلى
