احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 10 تامىز، 2022

ۇلت ۇستازى جانە باتپاقتى مەكتەبى

304 رەت كورسەتىلدى

1895 جىلى ورىنبورداعى ورىس-قازاق مۇعالىمدەر سەمينارياسىن اياقتاعان 23 جاس­تاعى احمەت بايتۇرسىن­ ۇلى اقتوبە ۋەزى سامباي بولىسىندا جاڭا اشىلعان اۋىل مەك­تەبىندە ەكى جىل جۇمىس ىستەپ، 1896 جىلدىڭ قارا كۇزىندە قارقارالىعا جول تارتادى. ۇلت ۇستازى 1895-1909 جىلدار ارالىعىندا ۇلكەن ساياساتقا ارالاسقانعا دەيىن اقتوبە، قارقارالى، قوستاناي ۋەزدەرىندەگى مەكتەپتەردە، ەكى كلاستىق ۋچيليششەلەردە ساباق بەرگەن. سامباي مەكتەبىندە وقىعان العاشقى شاكىرتتەرى كىمدەر؟ كەيىن كەڭەس وكىمەتىنەن بايتۇرسىنوۆتان ءدارىس العان قانشا اۋىلدىڭ مومىن جاستارى زارداپ شەكتى؟ ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ بۇل – جينالماي قالعان دەرەكتەر.

«قاراعاشتا قالعان ىزدەر» اتتى ماقالامىزدا («EQ» 16.02.2022 ج.) 1989 جىلدىڭ 3 قاراشاسى كۇنى شول­پان احمەتقىزى بايسالوۆا-بايتۇرسى­نو­ۆانىڭ اقتوبە وب­لىس­تىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبى­رىنشى حاتشىسى ە.زولو­تارەۆ پەن وبلىستىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى س.ساعىنتاەۆقا جازعان حاتىن جاريالاعانبىز. وسى حات­تا شولپان اپاي اكەسىنىڭ اق­توبە ۋەزىندەگى شاكىرتتەرى كۇنى كەشەگە دەيىن ء«تىل قۇرالدى» ۇي­لەرىندە تىعىپ ساقتاپ، مىسال اڭ­گىمەلەرى مەن ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ كەلگەنىن جازا وتىرىپ، وسى قارتتاردان دەرەك جيناۋ­دى تاپسىرادى. اپاي ماعلۇمات بىلەتىندەر قاندىاعاشتا تۇراتىن جۋرناليست اقلەپەس ناۋبەتياروۆقا حابارلاسسا دەپ ءوتىنىش ايتقان. بۇل حاتتىڭ دا جاۋابى بولماي­دى. اپاي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان وقى­عانداردىڭ ەستەلىكتەرى جينالماي قالدى. سودان بەرى دە تالاي ۇرپاق الماستى. ءبىز العا اۋدانى قاراعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ سامباي اۋىلىندا ۇلت ۇستازى ءدارىس بەرگەن مەكتەپ ورنىن ىز­دەپ، شاكىرتتەرىنەن تاراعان ۇر­پاقتاردى ىزدەستىرىپ قايتتىق. بىر­نەشە تىڭ دەرەك تاپتىق.

احمەت ۇستاز بەن احمەتكەرەي بولىس

سامبايدىڭ ەسكى اتاۋى – بات­پاقتى. احمەتكەرەي قوسۋاقوۆ (1857-1924 جج.) – 1895-1915 جىلدارى اقتوبە ۋەزىنىڭ باتپاقتى، بەستاماق بولىستىعىن 19 جىل باسقارعان ىقپالدى تۇلعا. كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن ورىنبور گۋبەرنا­تورىنىڭ كەڭسەسىندە جۇمىس ىستەپ، ەلگە ورالعان. احمەتكەرەي بولىس تۋرالى ەل ىشىندە «جازدا جارلى-جاقىبايلارعا ساۋىنعا سيىر، مىنۋگە ات بەرىپ، كۇزدە تولدەرىن قالدىرىپ، باسىن قايتارىپ الاتىن مىرزا-پراۆيتەل» دەگەن ءسوز قالعان. ورىنبوردا، كەيىن اقتوبەدە سۋديا بولىپ قىزمەت اتقارعاندا، زاڭدى بىلمەي ۇتىل­عان قاراڭعى قازاقتىڭ شارۋاسىن جونگە كەلتىرەتىنى ءوز الدىنا، اۋىلىشىلىك ۇساق-تۇيەك جۇمىس­تاردى دا اسا بايىپپەن شەشەتىن، كوپ سويلەمەيتىن سابىرلى ادام بولعان ەكەن. زاڭ-قۇقىق جاعىنان وتە ساۋاتتى بولىس 1917 جىلى ۋا­قىتشا ۇكىمەت ورناعاندا ۋەزدىك باسقارمانىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلگەن. 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورىنبوردا وت­كەن سەزگە قاتىسىپ، الاش پار­تياسىنىڭ شارۋاسىنا دا اسا ىجداعاتتىلىقپەن ارا­­لاس­­قان. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىندا 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورىن­بوردا وتكەن جالپىقازاقتىق سەزگە رەسمي شاقىرىلعانداردىڭ اراسىندا احمەت­كەرەي قوسۋاقوۆ بولعانى ايتىلادى. بولىس 1924 جىلى اقتوبەدە قايتىس بولىپ، باتپاقتىعا جەرلەنەدى. اكەسىنەن جاس قالعان ۇلدارى – ءسادۋ، سۇل­تان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستان ورالمايدى. جالعىز قى­زى اقتوبەدە بەرىرەكتە قايتىس بولعان.

1895 جىلى باتپاقتىدا اشىل­عان ءتورت سىنىپتىق ورىس-قا­زاق مەكتەبىنە سول توڭىرەكتەگى قۇم­داقتىقىر، سۋىقسۋ، اقجار، قاراعاش، قىزىلاسكەر (كەيىنگى اتاۋى) اۋىلدارىنان 8-9 جاستاعى 16 بالا وقىعان. بۇل شاكىرتتەر – شامامەن 1886، 1887 جىلى دۇ­نيەگە كەلگەندەر. ساباق ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ، جاز-كۇز بويى جالعاسىپ، قىس قاھارىنا مىنگەندە بالالار ۇيلەرىنە جىبە­رىلەتىن. سول ۋاقىتتا مەكتەپ ەسىگىن اشقان ۇلاندار 1917-1918 جىلدارى 30 جاستا بولعانىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ كەڭەس وكىمە­تىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن باس­تان وتكەرگەن ۇرپاق ەكەندىگىن سەزىنەمىز. اۋىلدىڭ مومىن ادامدارى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان الاششىل، ۇلتشىل، كولحوز مۇلكىنە زيان كەلتىرۋشى، ەسكىلىكتى اڭساۋشى، توپشىل اتانىپ، ساياسي قۋدالاۋعا تۇسكەن.

سامباي اۋىلىنا بىزبەن بىرگە بارعان العا اۋداندىق كىتاپ­حاناسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى، زەينەتكەر گۇلسىم ماحانوۆا ءبىراز دەرەك ايتتى. 1993 جىلى كىتاپحانا وقىرماندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە، ءاشىم سەيىتوۆ دەگەن اقساقال 9 جاسىندا سام­باي اۋىلىنداعى ءامىرحان دەگەن كىسىنىڭ ۇيىنەن احمەت باي­تۇرسىن ۇلىن كورگەنىن ايتادى. ءاشىم سەيىت ۇلى 1904 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1994 جىلى 90 جاسىندا قايتىس بولعان. ياعني ول كىسى باتپاقتىدا مەكتەپ اشىلعاندا ءالى ومىرگە كەلمەگەن. سوعان قاراعاندا ۇلت ۇستازى اۋىلعا 1913-14 جىلدارى بىرنەشە رەت كەلگەن بولىپ شىعادى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىن باتپاقتىمەن نە بايلانىستىردى؟

احمەت بايتۇرسىن ۇلى رەسەي­دەگى ساياسي توڭكەرىستەن كەيىن سايا­ساتتا الاساپىران باستالعاندا اقتوبە، تورعاي، ىرعىز، ويىل، تەمىر ۋەزدەرىنە تالاي كەلىپ، الاش قوزعالىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋ شارۋا­لارىمەن اينالىسقان. قازاقتىڭ تاع­دىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا، الاش قوزعالىسى 1905-1920 جىلعا دەيىن بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. 1917 جىلدىڭ اقپانىنان قوزعالىس جانداندى، پارتيا قۇرۋ ءىسى بەلسەندى جۇر­گىزىلىپ، وڭىرلىك كوميتەتتەر قۇرىلدى. قازاق دالاسىندا قاي­ناعان ساياسي ءومىردىڭ بارلىق ءتۇيىنى ورىنبوردا شەشىلەتىن. ال باتپاقتى مەن ورىنبوردىڭ ەكى اراسى – 200 شاقىرىم. ورتالىققا اتپەن، كۇيمەمەن شۇعىل جەتۋگە بولادى.

گۇلسىم ماحانوۆا: «مەنى انام 5-6 ايلىعىمدا ناعاشى اتام امانقۇل مەن گۇلشارا اجەمنىڭ تاربيەسىنە بەرگەن. امانقۇل اتام 1898 جىلى، گۇلشارا اجەم 1912 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. كىش­كەنتاي كەزىمىزدە ۇيىمىزگە ۇلكەن كىسىلەر كوپ كەلەتىن. اسىرەسە توقمان­سايدان جاقىپ ىزباسقانوۆ اتا كەل­گەندە، ناعاشى اتام ەكەۋى ءتۇنى بويى اڭگىمەلەسكەندە، مەن قۇ­لا­عىمدى ءجيى توساتىنمىن. اتام: «احاڭ مەنى ورىنبورعا شاقىرتىپ وقىتتى، تاعىلعان جالادان قۇت­قاردى. اقتالىپ شىققان سوڭ قوس­تانايعا جۇمىسقا شاقىردى»، دەپ ايتقانى بار. اتامنىڭ تاعدىرى وڭاي بولماعان. 1928 جىلى ايەلى قايتىس بولىپ، ودان ەكى بالا قالادى. اتام بالالا­رىن ناعاشىلارىنا تاس­تاپ، ورىنبورعا وقۋعا كەتەدى. وسى قالادا حۇسەيىن-ءلاتيپا دەگەن كىسىلەردىڭ ۇيىندە تۇرىپ، سو­لاردىڭ جالعىز قىزى گۇل­شا­راعا ۇيلەنەدى. وقۋ ءبىتىرىپ، ەلگە ورالار تۇستا ءلاتيپا اجەم قىزىنا ساماۋرىن، ەكى مەتر تەكەمەت، ءبىر گالوش ۇستاتادى. تەمىر قالاسىنا ورالعان سوڭ اتام اۋداندىق «كەدەي» گازەتىنىڭ شىعارۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بىراق 1938 جىلى «ورىنبورداعى كۋلاكتىڭ قىزىنا ۇيلەندى» دەگەن جالامەن ايىپتالىپ، بەس جىلعا ماقتاارالعا جەر اۋدارىلادى. جالادان 1940 جىلى قۇتىلىپ، تەمىر باسپاحاناسىنداعى جۇ­مىسىنا قايتا كىرىسەدى. الايدا 1947 جىلى تاعى قۋعىن باستال­عاندا، اكەم ءبارىن تاستاپ، العا اۋدانىنىڭ توقمانسايىنا كوشىپ كەلىپ، قامبا كۇزەتشىسى بولىپ ورنالاسادى. ءوزى قينالىپ جۇرسە دە، جەتىم-جەسىرگە كومەگىن اياماعان. ساعيدان دەگەن قارت اتامنىڭ اعايىندى ءتورت جەتىمگە قامبادان تۇندە بيداي بەرىپ، بالالار ونى سۋعا بوكتىرىپ، جەرگە كومىپ، ءبىر جەتى ازىق قىلعانىن ايتقان»، دەيدى.

احاڭ مەكتەبى

قاراعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى – سامباي مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن اۋىل. ەسكى اتاۋى – باتپاقتى. اۋىلدىڭ اينالاسىن باتپاقتى وزەنى قورشاپ جاتىر. احمەتكەرەي بولىس زامانىن­دا وزەننىڭ ەكى جاعىندا جيىرما ءۇيلى اۋىل وتىرعان. سامبايعا كىرگەن بويى «بالا كەزىمدە احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ءامىرحان اعايدىڭ ۇيىنەن تالاي كوردىم» دەپ ايتقان ءاشىم سەيىتوۆتىڭ بالالارىن ىزدەدىك. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى مەكتەپكە ايالدادىق. بۇل جەردە قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. الدىمىزدان مەكتەپتىڭ شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى شىقتى. ءجون سۇراپ ەدىك، ءبىز ىزدەپ كەلە جاتقان ءاشىم اقساقالدىڭ كەنجە ۇلى بولىپ شىقتى. ەسىمى – جانگەلدى. ول ءبىزدى احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ ۇيلەرى، ەسكى مەكتەپ ورنىنا اكەلدى. اۋىل ۇيلەرىنىڭ ورتاسىنداعى الاڭقايدان اح­مەت­كەرەيدىڭ وزەننىڭ قالاق تا­سىنان ورىلگەن جىلقى قوراسى­نىڭ ىرگەتاسى كورىنەدى. بۇل – احمەتكەرەي بولىستىڭ 500 جىل­قىسى قىستا قامالىپ، جازدا بيەسى بايلانعان اتشاپتىرىمداي اۋماق. حح عاسىر باسىندا باتپاقتىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا لاي كەسەكتەن سالىنعان قازاقى قىستاۋلار تۇرعان. قازىر ورىندارى جوق. ەسكى مەكتەپتىڭ ورنى دا جوعالعان. تەك شەتتە ساز كىرپىشتەن قالانىپ، توبەسى سابان ارالاستىرا لايمەن قۇيىلعان، ەسكى تەرەزەلەرى سىعىرايعان توقال تام تۇر. ءۇي 1947 جىلى سالىنعان. اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى تۇسكەن ءامىرحان اتانىڭ ءۇيى دە وسى قاتاردا ورنالاسقان. جانگەلدىگە اكەسى ءاشىم اتا كورسەتكەن. «وسى جەردە اعايىندى ءامىرحان، تەمىرحان جانە ءىزباسار، شوتباس دەگەن كىسىلەردىڭ ءۇيى قاتار تۇردى. ءۇي الدىندا بۇلاق اعىپ جاتاتىن. اۋىل جۇرتى سول بۇلاقتىڭ سۋىن ىشەتىن. تاپ وسى ماڭدا احمەتكەرەي قوسۋاقوۆتىڭ شەگەندەلگەن قۇدىعى بولدى»، دەيدى جانگەلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى باتپاقتى جۇرتى سۋى بالداي «احمەتكەرەيدىڭ شەگەندەلگەن قۇدىعىن» جوعالتقان. قۇدىقتىڭ جايىن وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى مەيىربولات سۇلتانگەرەەۆ ايتىپ بەردى.

 جانگەلدى سەيىت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءاشىم اعايعا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ورىنبوردا وقۋعا جولداما بەرسە دە، ول وتباسى جاعدايىمەن الىسقا ۇزاي الماعان. باتپاقتى كوپىرىنىڭ ارعى جاعىن­داعى ەسكى كوپىردەن 1917-1919 جىلدارى اقتار مەن قىزىلدار كەزەك-كەزەك ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ وتكەن. 1919 جىلدىڭ جازىندا ەمبى مايدانىندا فرۋنزەنىڭ قىزىل اسكەرىنەن ويسىراي جەڭىلىپ، كەرى قاشىپ بارا جاتقان اقتاردىڭ وتريادى اربا-كەرۋەنىمەن وسى تۇستا سۋعا كەتكەن. جاس كەزىندە باتپاقتىنىڭ جاعالاۋىنداعى قالىڭ جىرادان اۋىر، ۇزىن قايقى قىلىش تا­ۋىپ العان.

سامباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مەيىر­بولات سۇلتانگەرەەۆ جاس­تايىنان قارت­تاردىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن جىگىت. «ەرتەدە اۋىلدىڭ جانىنداعى ەسكى كوپىر جانىنداعى سايدا ۇلكەن قۇدىق بولدى. وسى قۇ­دىقتى احمەتكەرەي قوسۋا­قوۆ قازدىرعان، ەل ىشىندە اح­مەتكەرەيدىڭ شەگەندەلگەن قۇ­دىعى اتانعان. 1919 جىلى اق­تار مەن قىزىلدار كوپىردەن وتكەن­دە قۇدىق باسىنا ايالداما­سىن دەپ، سۋدىڭ بەتىن مال تەرىلەرىمەن جاپتىرىپ، كومىپ تاستاعان. ال جىلقىلارىن «ۇكى­مەت قۇرتقانشا، سەندەر پاي­دالانىڭدار» دەپ اۋىل-ەلگە تاراتقان. اۋىلدا استىق قويما­سىنا جينالعان استىقتان ازىعى جوق ۇيلەرگە ءبىر-ءبىر كەسەدەن بيداي بەرىپ، 1920 جىلدارى اشتىق­تان ساقتاعان.

سول زاماندا تەمىر، ويىل ۋەزدەرىندە الاش پارتياسىنىڭ وقىعاندارى قىزمەت ەتىپ، شار­­ۋا­شىلىق ۇيىمداستىرۋ، وقۋ-اعارتۋ جۇمىستارى، شەكارا بەلگىلەۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەل ىشىندەگى ازاماتتارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتقان. سول ۋاقىتتا اقتار مەن قىزىلداردىڭ شايقاسىنان مايدان جولى بويىنداعى اۋىلداردى قورعاۋ سياقتى نازىك شارۋالاردى دا اسا بىلگىرلىكپەن اتقارعانىن تۇرعىلىقتى جۇرت ايتىپ بەردى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا ەل ىشىندە ساۋاتتى ماماندار تابۋ كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى. توڭكەرىس جىلدارى ەلدە ماماندار تاپشىلىعى سەزىلگەن تۇستا، جاستاردى جەدەلدەتىپ وقىتۋ ارقىلى بارلىق سالاعا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايانىپ قالعان جوق. الاساپىران شاقتا ەل ادامدارىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا اۋىل اقتار مەن قىزىل­داردىڭ ايقاسىنان، ىندەتتەن، باسقا دا ءتۇرلى توسقاۋىلداردان امان قالدى، 1923 جىلعا دەيىن ولارعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ شولاق بەلسەندىلەرى كەدەرگى بولا المادى. وسى كەزگە دەيىن سامباي تۇرعىندارى كوپ اۋىلداردان وزگەشە. اۋىزبىرشىلىگى مول، ادامدارى ەڭبەكقور، جاسى كىشى ۇلكەنىن سىيلايدى، جاستارى جامان ادەتتەردەن بويلارىن اۋلاق ۇستايدى. سىرت ادام بىر­دەن بايقايتىن جايتتار وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وسى اۋىلعا ءبىلىم ءدانىن سەپكەن ۇلت ۇستازىنىڭ شاكىرتتەرىنەن قالعان ونەگە دەۋ­گە بولادى. ويتكەنى زيالىلىق پەن پاراساتتىلىق باسىم تۇرعان جەردە، بەرەكەسىزدىك پەن كەرى كەتۋ بولمايدى. ىنتىماعى جاراسقان اۋىلدىڭ ەلەۋسىز تاريحى وسىلاي ءۇنسىز سىر شەرتەدى.

 

اقتوبە وبلىسى،

العا اۋدانى،

سامباي اۋىلى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىنى ءان تەربەگەن كۇن

ونەر • بۇگىن، 23:06

الشەكەي – دارا كۇيشى

تاريح • بۇگىن، 23:04

توعىسباەۆتىڭ «ابايى»

اباي • بۇگىن، 23:02

تۇتاستىقتى تۋ ەتكەن سۋرەت

تانىم • بۇگىن، 23:00

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • بۇگىن، 22:57

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • بۇگىن، 22:54

« ۇلىتاۋعا باردىڭ با؟..»

قوعام • بۇگىن، 22:52

كورەي بالالارىنىڭ كيىمى

تانىم • بۇگىن، 22:50

ۇقساس جاڭالىقتار