مال كوپ, مال دارىگەرى از

جاس مامانداردىڭ كەلگىسى جوق

جۇمىسىنىڭ كوپتىگىنەن ءبىر ۆەتتەحنيك قۇزىرەتىنە تيەسىلى ءۇش-ءتورت اۋىلدىق وكرۋگ مالىن ۋاقتىلى تەكسەرىپ ۇلگەرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, قاعازباستىلىق باسىم. قازىرگى كەزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان مال ماماندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى زەينەتكەرلىك جاسىنا جەتىپ قالعاندار. مال دارىگەرىنىڭ جالاقىسى – 136 مىڭ تەڭگە. ەڭبەكاقى تومەن ءارى جۇمىس اۋقىمى وتە كوپ بولعاندىقتان, جاس­تار وسى جۇمىسقا كەلمەيدى. ءارى ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى بىلىكتىلىك ساناتىن كوتەرۋ قاراستىرىلماعان. وسى ماسەلەلەر اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بيۋدجەت, وڭىرلىك جانە سالالىق دامۋ جونىندەگى تۇراق­تى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا تالقى­لاندى. وتىرىسقا اۋدان دەپۋتاتتارى, ۆەتە­رينارلىق قىزمەت ماماندارى مەن باسشىلارى, قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرى قاتىستى.

بايعانين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ەرىك كوپجاساروۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا مال دارىگەرىنە ەڭبەكاقى اتقارعان جۇمىسىنا قاراي تولەنەدى. «اۋدان ورتالىعىندا ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ عيماراتى بولماعاندىقتان, باسقا مەكەمەنىڭ عيماراتىن جالعا الىپ وتىر. جاقىندا اۋداندىق زەرتحانانى جاۋىپ, تەمىر اۋدانىنا قوسادى دەگەن حابار ءتۇستى. بايعانين اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ اراسى وتە الىس, ماسەلەن, ەڭ قيىرداعى ديار اۋىلى اۋدان ورتالىعى – قاراۋىلكەلدىدەن 350 شاقىرىم جەردە. ۆەتەرينارلىق زەرتحانا جابىلار بولسا, ديار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جۇقپالى اۋرۋعا كۇدىگى بار مالىنىڭ قانىن تەكسەرتۋ ءۇشىن 820 شاقىرىم جەردەگى شۇبارقۇدىققا اپارادى. سىناماعا الىنعان قان تەزىرەك تەكسەرۋدى تالاپ ەتەدى, مۇنداي جاعدايدا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا جول اشىلماي ما؟» دەپ سۇراق قويدى اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى.

وعان «مال دارىگەرىنە ەشكىم نۇس­قاۋ بەرمەيدى, ول ءوزىنىڭ جۇمىسىن جوس­پار­لايدى.

ەڭبەكاقى اتقارعان جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراپ تولەنەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆە­تەرينارلارعا اقىلى قىزمەت جۇر­گى­زۋگە رۇقسات بەرگەندىكتەن, ولار جاساندى ۇرىقتاندىرۋ مەن جانۋارلارعا اقىلى تۇردە ەكپە سالۋىنا قۇقى بار. انىقتايتىن ماسەلە, ەل ۇكىمەتى مالدا كەزدەسەتىن قاۋىپتى اۋرۋلارعا ەكپە سالۋعا عانا قارجى بولەدى. ۇكىمەت اقىلى قىزمەت كورسەتۋگە رۇقسات بەرىپ وتىر, بىراق تۇرعىندار تاراپىنان تۇسىنىسپەۋشىلىك كوپ», دەپ جاۋاپ بەردى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى يسا بازاروۆ.

باعۋسىز مال قاۋىپتى

بۇگىندە وبلىستا 171 مال قورىمى بولسا, ونىڭ 47-ءسى تيپتىك ۇلگىدە سا­لىن­عان. ءالى دە 46 مال قورىمىن سالۋ قاجەت. اۋرۋ تاراپ كەتپەۋى ءۇشىن ولگەن مالدار وسى جەرگە ارنايى كومىلەدى. وڭىردە 2022 جىلى – 5, 2023 جىلى 7 مال وباسىن سالۋ جوسپارى ورىندالماي جاتىر. سونىمەن قاتار باعۋسىز جۇرگەن مالدى ۋاقىتشا ۇستايتىن قورشاۋلار دا جەتىسپەيدى. وسى جاعىنان تەمىر جانە شالقار اۋداندارىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىندە قورشاۋ سالىنعان. سونىمەن قاتار اۋىل تۇرعىندارى قو­را­داعى مالىن ەسەپكە قويۋعا ىقى­لاس­تى ەمەس, بۇل كوپ جاعدايدا ءتورت ت ۇلىككە ەكپە جۇرگىزۋگە قيىندىق كەل­تى­رە­دى. سول ءۇشىن دە باقىلاۋسىز جۇر­­­گەن مالدىڭ سانىن, يەسىن, ەكپە ال­عا­نىن انىقتاۋ ءۇشىن قورشاۋ سالۋ وتە ما­ڭىزدى. ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى كەڭەس قاناتباەۆ ۆەتەرينارلىق قىزمەت تالابى بويىنشا قازىرگى كەزدە ءار ەلدى مەكەندە ارناۋلى مال سويا­تىن ورىن سالىنۋعا ءتيىس بولسا دا, بۇل تالاپ ساقتالا بەرمەيتىنىن ايتتى. وكىنىشكە قاراي, اۋىل تۇرعىندارى سويىلعان مالدىڭ ەتىن كولىكپەن تاسى­مال­داعاندا ۆەتەرينارلىق انىقتا­ما­سىز جۇرەدى. العا, ايتەكە بي, ىرعىز اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە مال سويۋ الاڭى جوق. ويىل, تەمىر, باي­عا­نين اۋداندارىندا مال سوياتىن ورىندار اۋدان ورتالىعىندا عانا بار. بىل­تىر قوراسىندا مال دارى­گەرىنىڭ انىق­تاماسى جوق مال سوي­عان 154 اقتو­بە­لىككە ايىپپۇل سالىندى.

مۇعالجار اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جانە ەلدى مەكەندەرىنىڭ سانى بو­يىن­شا وبلىستا ءبىرىنشى ورىندا. وسى اۋدان­نىڭ ءماسليحات حاتشىسى روزا مۇ­سە­نوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءار اۋىلدىق وكرۋگتە 5-6 ەلدى مەكەن بار. بۇل ەلدى مە­­كەننىڭ تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىن ءبىر عانا مال دارىگەرى قارايدى. اۋدان تۇرعىندارى مال سىرعالارى ساپاسىز بولعاندىقتان, تەز جوعالىپ قالاتىنىن ايتادى. بۇل بەيبەرەكەتسىز جۇرگەن سىرعاسىز سيىر­لاردىڭ يەسىن تابۋدا قيىندىق كەل­تىرەدى. باقىلاۋسىز جۇرگەن مال كوبىنەسە ءتۇن مەزگىلىندە تاسجولدار مەن تەمىر جولدارعا شىعىپ كەتىپ, جول اپاتىنا سەبەپ بولىپ جاتادى.

سىرعانىڭ سۋبسيديامەن بايلانىسى بار ما؟

ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قۇلاعىنا تاعا­تىن ءبىر سىرعانىڭ قۇنى –150 تەڭگە. ەلىمىزدە سىرعالاردىڭ ساپاسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جا­ۋاپ بەرەدى. سەبەبى مال سىرعاسىن ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تى وسى مي­نيسترلىك جۇرگىزەدى. وب­لىس­­تىق ءماسليحات دەپۋتاتى, «اۋىل شارۋا­شى­لىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى گۇلجانات ەرعازينا مال سىر­عالارىنىڭ جوعالۋى سۋبسيديانى زاڭ­سىز الۋعا جول اشادى دەگەن كۇدىگىن جەتكىزدى.

«ويتكەنى تۇرعىن جوعالعان سىر­عا­نىڭ ورنىنا تاعى سىرعا ساتىپ ال­عاندا, مالىمەتتەر بازاسىنا باسقا سيىر رەتىندە تىركەلەدى. وسى جەردە مال يەسى قوراسىنداعى ءبىر مالىنىڭ ور­نىنا ەكى باسقا سۋبسيديا الۋى مۇم­كىن». ءبىر سىرعادا ءبىر سيىردىڭ ءنومىرى بار, جوعالعان سىرعادا باسقا ءنومىر. ءبىر باستىڭ ەكىنشى باسقا قاعاز جۇزىندە اينالۋىنا توقتام سالاتىن ەڭ  ءتيىمدى ءادىس – بىرىزدەندىرۋ نەمەسە چيپ سالۋ. كەلەسى جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مالدى تاڭبالاۋ مەن سىر­عا­لاۋ جۇمىستارىن جەرگىلىكتى ات­قا­رۋ­شى ورگاندارعا بە­رە­دى. سىرعا ەمەس, چيپ سالىنسا, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ جە­ڭىلىرەك.

«رەسپۋبليكالىق ەپيزووتياعا قار­سى وترياد» اقتوبە فيليالىنىڭ باس­شىسى سامال ەرمەكباەۆانىڭ حابار­لاۋىنشا, بيىلعى جەتى ايدا وڭىردە اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ سەگىز وشاعى انىقتالدى: ءۇش وشاق –جۇقپالى رينوتراحەيت, ەكى وشاق –قۇتىرۋ, ەكى وشاق –پاستەرەللەز, ءبىر وشاق قاراسان ىندەتى. قازىرگى كەزدە جۇقپالى اۋرۋ شىقسا, شۇعىل اتتاناتىن جەدەل وترياد قۇرامىندا 18 مامان جۇمىس ىستەيدى. سارىپ – ءىرى قارا ىشىندە ەڭ كوپ تارالعان ىندەت.

«ماۋسىمنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ايتەكە بي اۋدانىندا 400 باس ءىرى قاراعا سارىپ ىندەتىنە قان الىنعاندا, 61 باس مالدان اۋرۋ بەلگىلەرى انىقتالدى. 61 ءىرى قارانىڭ 30 باسى تيەلىپ كەتتى دە, قالعانى 7 كۇن ىشىندە جويىلعان جوق. كوپ جاعدايدا بۇل ىندەت شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مالىنان گورى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قوراسىنداعى مالدان كوپ شىعادى», دەيدى سامال ەرمەكباەۆا.

بايعانين, ايتەكە بي, ىرعىز اۋدان­دا­رىندا مال ەگۋ ناشار ءجۇرىپ جاتىر. سونداي-اق جىلدىڭ ەكى مەزگىلىندە تۋبەركۋلەز جانە سارىپ اۋرۋىنا قارسى ەكپە سالۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە وسى كوكتەمدە ءىرى قارا مالىنان شىققان اسا قاۋىپتى جۇقپالى رينوتراحەيت ىندەتىنە قارسى كۇزدە جاپپاي ەكپە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.

شەگىرتكە شابۋىلى ازايدى, ەسەسىنە ۋكەكىرە باسىپ كەتتى

بيىلعى جاڭبىرلى جازدىڭ ارقا­سىندا شەگىرتكەلەر جاپپاي شابۋىلعا كوشە قويمادى. اعىلشىن جانە يتاليالىق شەگىرتكەنىڭ وشاقتارى سانالاتىن ايتەكە بي, ىرعىز جانە شالقار اۋداندارىندا جاز باسىندا 319 990 گەكتار القاپقا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قۇمدى القاپتاردىڭ ورتاسىنان قاناتتانىپ جان-جاققا ۇشاتىن شەگىرتكەلەر كۇن سالقىنداسا دامۋىن باياۋلاتادى. جاز ورتادان اۋىپ, شەگىرتكەدەن قاۋىپ ازايسا دا, ۋكەكىرە اتتى وتە قا­ۋىپتى زيانكەس وسىمدىك قاپتاپ بارادى. بۇگىندە وسى ۋلى وسىمدىك 5 072 گەكتار القاپتان انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە مارتوك اۋدانىنىڭ كوك شال­عىن­دى جەرىن ءبۇلدىرىپ جاتىر. ۋكەكى­رە­نى جەگەن مالدىڭ ءىشى كەۋىپ ءولىپ قالادى. بۇل بىرتىندەپ جانىندا وسكەن وسىمدىكتەردى جويىپ جىبەرەدى. ۋكەكىرە وسكەن اۋماق جيىرما جىلدان كەيىن قۇنارىن جوعالتىپ, قۋ تاقىرعا اينالادى, جەر ۋلانادى. قازىر زيانكەس تارالعان القاپتارعا حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق دالالىقتا شالعىن كوبەلەگى مەن جۋسان جەبىرى سياقتى زيانكەستەر قاپ­تاپ كەتتى. جۋسان كوبەلەگىنەن ور­گەن قۇرتتار دالا وسىمدىكتەرىنىڭ تۇ­بىندە ءورىپ ءجۇر. قۇرتى بار ءشوپتى ۇزۋگە جيىركەنگەن جىلقى, سيىر, قوي ءشوپ ىزدەپ, 30-40 شاقىرىمعا كەتىپ قالادى. بىراق جۋسان جەبىر قۇرتى اۋىل شارۋاشىلىعى زيانكەستەرىنىڭ ساناتىنا جاتپايدى. ال شالعىن كوبەلەگى جۇمىرتقاسىن جويۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 53 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

قازىرگى كەزدە ۆەتەريناريا مەن وسىم­­دىكتەردى قورعاۋ سالاسىنداعى  مە­كە­­­مەلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىن قاي­­تالايدى. وسى جاعىن زاڭدىلىق ج­ا­عى­نان رەتتەۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. قاجەتسىز شتاتتىق كەستەلەردى قىس­قار­تىپ, ونىڭ ورنىنا اۋىلدىق وك­رۋگتەردەگى مال دارىگەرى سانىن كو­بەيتىپ, قىزمەتتىك كولىكتەرمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ كەرەك. دەپۋتاتتار وسى جاعىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ءماسليحات كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سۇلۋپان شىنتاسوۆا ۆەتە­ري­­نارلىق جانە فيتوسانيتارلىق كا­ران­تيندىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قا­تىستى جيىنداعى بارلىق ۇسىنىس نا­زارعا الىناتىنىن جەتكىزدى.

اقتوبە وبلىسى