تۇرعىن ءۇي باعاسى تۇراقتالا ما؟

سۇرانىس بار كەزدە ءوسىم دە بار

بىلتىر جىل باسىنان بەرى ەلدەگى تۇرعىن ءۇي باعاسى كۇرت قىمباتتاعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. مۇنداي ءوسىمدى ساراپشىلار «جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كورسەتكىش» دەپ باعالادى. 2021 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ وزىندە رەسپۋبليكا بويىنشا جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى بىردەن 3,8%-عا, قايتالاما نارىقتاعى باسپانا 7,8%-عا ءوستى. ال ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاڭا ۇيلەر – 15,2%-عا, قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەر 23,1%-عا
ارتقان.

تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ كۇرت قىم­بات­تاۋىنا زەينەتاقى جيناقتارىن مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ تىكەلەي سەبەپ بول­دى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى­نىڭ (بجزق) مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2022 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن قور تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناعىن مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ تۋرالى 1 317 739 ءوتىنىشتى ورىنداعان. وپەراتور بانكتەردە اشىلعان ارنايى شوتقا بجزق 3,1 ترلن تەڭگە اۋدارعان.

زەينەتاقى قورىندا جەتكىلىكتى مولشەردەن ارتىلعان اقشاسى بارلار قارجىسىن نەگىزىنەن ءۇي الۋعا جۇمساپ جاتقانىن كورگەن قۇرىلىس كومپانيالارى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك قوجايىندارى بىردەن تۇرعىن ءۇي باعاسىن قىمباتتاتىپ جىبەردى. وسىلايشا, ۇيگە دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى قۇننىڭ دا وسۋىنە اكەلدى.

ال بيىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ, زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەكتىڭ وسكەنى بەلگىلى. بۇل باسپانانىڭ باعاسىنا دا, تۇرعىن ءۇيدىڭ ساتىلىمىنا دا اسەر ەتكەن. بىرىككەن ريەل­تورلار قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى نينا لۋكيا­نەن­كونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بىرنەشە ايدا تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ بارلىق سالا­سىندا سۇرانىس تومەندەگەن. سا­راپ­شى مۇنى زەينەتاقى قورىنداعى اقشانى پايدالانا الۋ مۇمكىندىگىنىڭ ازايۋى­مەن, ياعني جەتكىلىكتى شەكتىڭ وسۋى­مەن بايلانىستىرادى.

جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا ءدال بىلتىرعىداي دۇرلىگۋ جوق ەكەنىن Comfort Company جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىگىنىڭ ريەلتورى دانا تورە دە راستاپ وتىر.

«بۇرىن ءبىزدىڭ اگەنتتىك ساتىپ الۋ-ساتۋ بويىنشا كۇنىنە 3-4 مامى­لە جاسايتىن. ال قازىر اپتاسىنا بىرنەشە كەلىسىمشارت جاساساق قۋانا­تىن بولدىق. ۇيلەر وتە باياۋ ءوتىپ جاتىر. 2021 جىلدىڭ سوڭى مەن بىل­تىر­عى جىل باسىندا باس قالاداعى ۇيلەر وتە جىلدام ءوتتى. زەينەتاقى قورىن­داعى اقشاسىن الىپ ۇلگەرگىسى كەلگەن جۇرتشىلىق كوپ ويلانباستان تۇرعىن ءۇيدى شەتىنەن ساتىپ الىپ جاتتى. ال قازىر ونداي وتىمدىلىك جوق. ءۇي جاع­دايىن جاقسارتقىسى كەلگەندەر نە­مەسە سىرتتان قالاعا كوشىپ كەلۋ­شىلەر باس­پانانى كوپ تاڭدايدى, بۇرىن­عىداي الا سالمايدى. كوبى ارزانداۋ باسپاناعا جۇگىرەدى», دەيدى ريەلتور.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر قايتالاما نارىقتاعى جاعداي قالىپتى. بىراق جا­ڭا ۇيلەردىڭ باعاسىندا كوپ وز­گەرىس جوق. كەرىسىنشە, ونىڭ شارشى مەترى­نىڭ قۇنى ءوسىپ بارادى. ونىڭ پىكىر­ىنشە, با­عا­نىڭ كوتەرىلۋىنە جاڭا ۇيلەر­دى الىپ-ساتۋمەن اينالىساتىن دەلدال­دار­­دىڭ دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇلەسى بار.

«تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جاڭادان باستالعان كەزدە ونىڭ باعاسى ارزان بولاتىنى انىق. ءۇيدى الىپ-ساتۋمەن اينالىساتىندار وسى كەزدە بىرنەشە ءۇي ساتىپ الىپ قويادى دا, تۇرعىن ءۇي اياقتالعان كەزدە وعان 20-50%-عا دە­يىن ۇستەمە اقشا قوسىپ, قايتا ساتادى. جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى تۇسپەي وتى­رۋى­نىڭ ءبىر سەبەبى وسى», دەيدى د.تورە.

باعا مەن باسپانا

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىنىڭ كولەمى 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 12%-عا ازايعان. بيىلعى ءساۋىر ايىنداعى ونىڭ سانى ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا 22,5%-عا قىسقارعان. ال جاڭا ۇيلەردىڭ ءبىر شارشى مەترى بيىلعى ءساۋىر ايىندا – 0,8%-عا, قايتالاما نارىقتاعى باسپانالار 1,8%-عا وسكەن. تەك ءبىر جىلدىڭ وزىندە تۇرعىن ءۇي ءوسىمى باستاپقى نارىقتا – 20,3%-عا, قاي­تالاما نارىقتا – 27,7%-عا جانە ءۇيدى جالداۋ قۇنى 22,2%-عا قىمباتتاعان. وسىدان كەيىن باسپانا باعاسى ايتار­لىقتاي كوتەرىلە قويماعان.

تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ سوڭعى ەكى ايدا باس­پانا باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىم كور­­سەتپەگەنى نارىقتاعى بەلسەن­دىلىك­تىڭ ازايۋىنان دەيدى. ونىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, بيىلعى مامىر ايىندا ساتىپ الۋ-ساتۋ كەلىسىم­شارتتارى­نىڭ سانى بىردەن 41,9%-عا تومەندەپ كەتكەن. ماۋسىم ايىندا دا ونىڭ كولەمى بۇرىنعى قالپىنا كەلە قويماعان. دەسە دە, بۇل دەرەككە قاراپ, باسپانا باعاسى تۇراقتالادى دەۋگە بولمايدى.

«باسپانا باعاسى بىرنەشە فاك­توردىڭ قىسىمىنان شىعا الماي وتىر. ايتالىق, تۇرعىن ۇيگە دەگەن قالىپتى جانە شەكتەن تىس سۇرانىس, ۇيلەردىڭ جاپپاي سالىنۋى مەن كولەڭكەلى ەكونوميكا ءۇي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. بۇعان قوسا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋى دا باعانىڭ شارىقتاۋىنا اكەلدى. بۇل فاكتورلاردىڭ كەيبىرەۋىمەن كۇرەسۋگە بولار ەدى. بىراق بارلىق ماسەلەنى ءبىر مەزگىلدە شەشۋ ازىرشە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان باسپانا باعاسى كوتەرىلە بەرەدى», دەيدى قارجىگەر.

ساراپشى تۇرعىن ۇيگە دەگەن قالىپتى سۇرانىس دەپ قازاقستانداعى ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىن مەڭزەپ وتىر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەلدە ۋربا­ني­زاتسيا پروتسەسى تومەن – نەبارى 58,7% دەڭگەيىندە عانا. تەرريتوريا­لىق اۋماقتى دامىتۋ جونىندەگى مەم­لەكەت­تىك باعدارلاما بويىنشا 2025 جىلعا قاراي قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 62,6% بولۋى كەرەك. دەمەك ءالى بىر­نەشە جىل بويى مەگاپوليستەرگە اعى­لاتىن حالىق سانى تولاستامايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستى ۇدەتىپ, سوعان ساي باعا­نىڭ وسىمىنە دە الىپ كەلەدى, دەيدى ا.چە­بوتارەۆ ءوزىنىڭ تەلەگرام كانالىندا.

ونىڭ پىكىرىنشە, ءۇيدى جە­ڭىلدەتىلگەن جولمەن بەرەتىن مەم­لەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدار­لامالارىنىڭ دا باسپانا باعاسىنا اسەرى بار. «مىسالى, مەملەكەت بازالىق مولشەرلەمەدەن دە, ينف­لياتسيا دەڭگەيىنەن دە بىرنەشە ەسە تومەن پايىزبەن يپوتەكالىق نەسيە ۇسىنىپ جاتادى. اسىلىندە, مەملەكەت­تەن بەرىلەتىن ۇيلەر نارىققا كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى كەرەك. ايتپەسە, باس­پاناعا دەگەن سۇرانىستى قولدان كوبەيتىپ الامىز دا, بۇل ءوز كەزەگىندە باعانى تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى-ماماندار تۇرعىن ءۇي باعاسىن ىرىقتاندىرۋدىڭ نەبىر جولدارىن ۇسىنىپ كەلەدى. كەيبىرەۋلەر باسپانا باعاسىن باقىلاۋعا الاتىن ارنايى مەكەمەلەر قۇرۋ كەرەك دەگەندى العا تارتادى. تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ ساراپشىسى ايبار ولجاەۆ مۇنداي ارنايى مەكەمەنىڭ ەشقانداي قاجەتى جوعىن جەتكىزدى.

«تۇرعىن ءۇي باعاسىن باقىلايتىن ارنايى مەكەمە قۇرۋ قازىرگى اشىق نارىق جاعدايىنا كەلمەيتىن كەرەعار شەشىم دەر ەدىم. نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى استىرتىن باعا كەلىسىمدەرىن زەرتتەۋ­گە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامى­تۋ اگەنتتىگىنىڭ دە قۇزىرەتى جەتىپ جاتىر. ولاردىڭ جۇمىسى دا سوعان قۇ­رىلعان. سوندىقتان جەكەمەنشىك كوم­پانيالاردىڭ قويعان باعاسىنا ارالاسىپ, ونى باقىلاۋعا الۋ دۇرىس ەمەس, اۋەلى بۇل ەكونوميكالىق قۇرى­لى­مىمىزعا زيان كەلتىرەتىن دۇنيە دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ەكونوميست-ساراپشى.

ەسەسىنە, ا.ولجاەۆتىڭ باسپانا باع­ا­سىنا بايلانىستى بولجامى ءپوزيتيۆتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋىن ەمەس, توقتاۋىن كورۋىمىز مۇمكىن.

ءۇيلى بولۋ: ءۇمىت پەن كۇدىك

بۇگىندە تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ ازدىعى دا ونىڭ باعاسىنا اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر ەلىمىزدە 17,1 ملن شارشى مەتر جاڭا ءۇي سالىنعان, جىلدىق ءوسىم – 11,4%. ال بيىل 15 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي نەمەسە 138 مىڭ پاتەر سالۋ جوسپارلانعان, ونىڭ 90 مىڭنان استامى – كوپقاباتتى ۇيلەردەگى پاتەرلەر بولسا, 47 مىڭى – جەكە تۇرعىن ۇيلەر. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كولەمى 103,4%-عا (4,7 ملن شارشى مەتر) ورىندالعان.

ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرى­لەتىن تۇرعىن ۇيمەن كەزەكتە تۇر­عان 4 مىڭ ادام جانە جۇمىس ىستەي­تىن جاس­تار اراسىنان 3 مىڭ ادام قام­تاما­سىز ەتىلۋگە ءتيىس. وڭىرلەردە كەزەكتە تۇرعاندار ءۇشىن وتباسى بانكى ارقىلى ساتى­لاتىن كرەديتتىك تۇرعىن ۇيدە 10 مىڭ­عا جۋىق پاتەر دە سالىنىپ جاتىر.

الداعى 2022-2025 جىلدارى تاعى 62 ملن شارشى مەتر باسپانا سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز جىلىنا 20 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي دەگەن ءسوز. بىلاي قاراساڭىز, نارىقتاعى سۇرانىستىڭ ءبىراز بولىگىن جاباتىنداي-اق كولەم. بىراق ساراپشىلار مۇنداي اۋقىمدى تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ ءوزى قازاقستاندىقتاردىڭ باسپانالى بولامىن دەگەن ءۇمىتىن اقتاي المايتىنىن ايتادى. اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ-نىڭ بەلگىلەگەن حالىقارالىق ستاندارتى بويىنشا ءبىر ادامعا 30 شارشى مەتردەن كەلۋى كەرەك. بىراق ءبىز بۇل كورسەتكىشكە 2025 جىلدىڭ وزىندە جەتە المايمىز. «بىلتىر قازاقستاندا ءبىر تۇرعىنعا شاققانداعى تۇرعىن ءۇي ۇلەسى 23 شارشى مەتردەن كەلدى. 2025 جىلعا قاراي نەبارى 26 شارشى مەتر­گە عانا قول جەتكىزەمىز دەپ وتىرمىز. سوندىقتان ازىرشە بۇۇ ستاندارتىنا ساي بولامىز دەگەن تالپىنىستى كورىپ تۇرعان جوقپىن. ونىڭ ناقتى جوسپارى دا بەلگىلەنگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە ميلليونداعان شارشى مەترلەردى بەلگىلى ءبىر جەكەمەنشىك كومپانيالار سالىپ جاتىر. ولار مەملەكەتتىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن شىعىندارىنىڭ قىسقارۋىن قۇپ كورە قويمايدى. سول سەبەپتى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىناتىن جەڭىلدەتىلگەن جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ قابىلدانۋى ءۇشىن بارىن سالىپ باعادى. ەگەر مەملەكەت قولۇشىن بەرمەسە, كوپ كومپانيا بانكروتقا ۇشىرايتىنىن جاقسى بىلەدى. قىسقاسى, ۇكىمەت شىنىمەن دە جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن رەتكە كەلتىرگىسى كەلسە, الدىمەن نارىقتى «كولەڭكەلى» سۇرانىستار مەن كەلىسىمدەردەن ارىلتۋعا كۇش سالۋى قاجەت. جەڭىلدەتىلگەن يپو­تە­كالىق نەسيەنى دە قولعا الىپ, ونىڭ ناقتى مۇقتاج جاندارعا بەرىلۋىن قاداعالاۋ كەرەك. ول ۇيلەر ساتىلىپ, جالپى نارىققا شىعىپ كەتپەۋگە ءتيىس. مەملەكەت بالانسىندا قالىپ, كەلەسى مۇقتاج جانعا مۇراگەرلىككە قالاتىنداي جاعداي جاسالۋى كەرەك», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.