اسىرەسە الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا نەكەنى بۇزۋ تۋرالى ازاماتتىق ىستەر كوپ تىركەلەدى. بۇدان تۋاتىن ماسەلە – اليمەنت تولەۋ. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 3 ميلليوننان استام ءار ءتۇرلى ساناتتاعى اتقارۋشىلىق ىستەر سوت ورىنداۋشىنىڭ ەسەبىندە تۇر. مۇنداي دەرەكتى باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك سالالارداعى قۇقىقتىق اقپاراتتى قالىپتاستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى داميليا حاميتوۆا ۇسىندى.
وسى رەتتە, پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇمىسىنداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قاداعالاۋ ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, بيىلعى 6 ايدا سوت نەكە جانە وتباسى داۋلارىنا قاتىستى 23 755 ازاماتتىق ءىستى قاراپ, 22 341-ءىن قاناعاتتاندىرعان. ونىڭ ىشىندە نەكەنى بۇزۋ تۋرالى – 18 282, اليمەنت ءوندىرۋ بويىنشا 1 510 ازاماتتىق ءىس تالاپكەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. الماتىدا نەكەنى بۇزۋ تۋرالى 2 564 ازاماتتىق ءىس تىركەلدى. بۇگىندە بۇل – ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. الماتى وبلىسىندا وسىنداي 2 048 ءىس قارالسا, ەلوردادا – 1 604, قاراعاندى وبلىسىندا – 1 538 ءىس تىركەلگەن.
وسىلايشا, 2021 جىلدىڭ جارتى جىلدىعىمەن سالىستىرساق, الماتى قالاسىندا نەكە بۇزۋ دەرەكتەرى 8%-عا, ال نۇر-سۇلتان قالاسىندا 2%-عا ارتىپ وتىر. قالعان وڭىرلەردە كەرىسىنشە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ سانى ەداۋىر ازايعان.
اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان اكەلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى كامەلەتكە تولماعان بالا مەن ونىڭ اناسىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن ناشارلاتاتىنى بەلگىلى. قازىردىڭ وزىندە ەل بويىنشا ءتۇرلى ساناتتاعى 3 949 027 بورىشكەر سوت ورىنداۋشىنىڭ ەسەبىندە تۇر. ونىڭ ىشىندە 133 مىڭنان استام اكە اليمەنتتى ءوز ەركىمەن تولەسە, قالعانى ءتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ, اقشا تولەۋدەن جالتارىپ ءجۇر.
ايتا كەتسەك, اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەرگە قاتىستى شەت ەلگە شىعۋعا, بانك وپەراتسيالارىن جاساۋعا, شوتتارداعى قاراجاتتى پايدالانۋعا, م ۇلىككە تىيىم سالۋ سياقتى شەكتەۋلەر قويىلعان. الايدا قۇزىرلى ورگاندار كوپتەگەن بورىشكەردەن اليمەنتتى وندىرە الماي ءجۇر. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى - بورىشكەردىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى بولماۋى نەمەسە ادەيى تىركەلمەي جۇمىس ىستەۋى, سوت ورىنداۋشىسىنان قاشۋ, تۇرعىلىقتى مەكەنجايى مەن بايلانىس نومىرلەرىن جاسىرۋ, تاعىسىن-تاعى ارەكەتتەر. بۇل رەتتە بورىشكەرلەردىڭ جەكە كولىكتەرىن ايىپپۇل تۇراعىنا قويۋ ەڭ ءتيىمدى ءادىس بولىپ وتىر. ادەتتە كولىگىنەن ايىرىلىپ قالعان بورىشكەر اليمەنت بويىنشا قارىزىن تەز تولەپ تاستاۋعا اسىعادى. سونىمەن قاتار شەتەلگە شىعۋعا ارنالعان تولقۇجاتتارعا دا قاتىستى وسىلاي دەۋگە بولادى.
داميليا حاميتوۆانىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسسىز بورىشكەرلەردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى قابىلدانۋدا.
«وسى تۇرعىدا انا مەن بالاعا قاتىستى قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرگەن تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن بىرنەشە زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. كەي بورىشكەرلەر بالانىڭ كامەلەت جاسىنا تولعانىن كۇتىپ, بەرەشەكتەن قۇتىلامىن دەگەن ويمەن اليمەنت تولەمەۋى مۇمكىن. بالانىڭ كامەلەت جاسىنا تولعانى بورىشكەردى بەرەشەكتەن بوساتپايتىنىن نازارعا الۋدى سۇرايمىن. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ويلارى مەن ماقساتتارى ءبىر ارناعا توعىسپاي جاتقانىنا بۇلدىرشىندەر كىنالى ەمەس. سول سەبەپتى, انا قولىندا قالعان ۇرپاعىنا مورالدىق, ماتەريالدىق جاردەم كورسەتۋ – اكەنىڭ پارىزى», دەيدى باسقارما باسشىسى.
جالپى, اليمەنتتىڭ مولشەرى مەن تولەۋ ءتارتىبى, سونداي-اق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قارجىلىق مىندەتتەمەلەرى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى كودەكسىنىڭ 5-بولىمىمەن رەتتەلەدى. قازاقستانداعى 2022 جىلعى اليمەنت مولشەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا ەڭ تومەنگى سوما – ءبىر بالاعا 15 مىڭ تەڭگە. بۇل ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى. ال ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ 60 مىڭ تەڭگە بولىپ بەكىتىلگەن. ياعني ءبىر بالاعا – اليمەنت تولەۋشى تاراپتىڭ اي سايىنعى تابىسىنىڭ تورتتەن ءبىرى, ەكى بالاعا – ۇشتەن ءبىرى, ال ءۇش نەمەسە ودان دا كوپ بالاعا تابىسىنىڭ جارتىسى بەرىلۋى كەرەك. بولاشاقتا قارجىلىق جانە وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى بەكىتىلگەن سوما وزگەرۋى مۇمكىن.
ايتا كەتسەك, قازاقستاندا ءۇش ايدان استام ۋاقىت اليمەنت تولەمەي جۇرگەندەردىڭ اتى-ءجونى Qamqor اقپاراتتىق پورتالىندا جاريالانادى.
قازاقستاندا زاڭ بويىنشا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. دەسە دە جاۋاپسىز اكەلەردى تەمىر توردىڭ ار جاعىنا توعىتۋ تاجىريبەدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. اكەنىڭ بەرەشەگى جينالىپ قالعان جاعدايدا سوت ورىنداۋشىلار استىنداعى كولىگىن الىپ قويىپ, ونى ساتىپ, قارىزدى وندىرەدى. دۇنيە-مۇلكىنە دە تىيىم سالىپ جاتادى. اليمەنت بويىنشا قارىزىن وتەمەگەنشە, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ كۇشىن جويادى. ياعني ولاردى اباقتىعا قاماپ قويعاننان گورى, اليمەنتتى ۋاقىتىندا تولەپ تۇرۋعا تۇرتكى بولاتىن شارالاردى قابىلداۋ ءتيىمدى بولىپ وتىر.
