ايتۋىنشا, ليبرەتتو جازاتىن ادام بولسا, وپەراعا سۇرانىپ تۇرعان تاقىرىپ. سويتسەك, ول عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قىپشاق قىزى» دەگەن پەساسىنىڭ ورىسشا اۋدارماسى ەكەن. جۋرنالدىڭ اتى ەسىندە جوق. ونى ءوزىمىز «پروستور» جۋرنالى بولار دەپ توپشىلادىق. «ليبرەتتونى سەن جاز» دەپ قانات ماعان قولقا سالدى. «مەن كەلىستىم, ال مۋزىكاسىن كىم جازادى؟ كومپوزيتور كىم بولادى؟» دەپ سۇرادىم. ول: «جازاتىن ادام بار. ءابدىنۇروۆ دەگەن كومپوزيتوردى بىلەسىڭ بە؟» دەدى.
سەرىكجان ءابدىنۇروۆ دەگەن كومپوزيتورمەن بۇدان بۇرىن قاراعاندىدا قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ فەستيۆالىندە تانىسقان ەدىم. وندا ول مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە ىستەيتىن. قازىرگى كەزدە وسى مۋزىكا اكادەمياسىندا ۇستاز ەكەن. مەن: «ونى بىلەم. ول ءوندىرىپ جازىپ جۇرگەن كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرى» دەدىم. «ەندەشە, ءجۇر» دەپ, مەنى بىردەن سەرىكجانعا ەرتىپ باردى. ءبىزدىڭ تىعىز بايلانىسىمىز وسىلاي باستالدى.
سەرىكجان وپەرانىڭ ليبرەتتوسىن وقۋعا كىرىسىپ كەتتى. وپەرانى «قىپشاق قىزى اپپاق» دەپ اتايتىن بولدىم. سوندا مۇنى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ىزىمەن دەيمىز بە؟ دەگەن سۇراق تۋدى. ۇلى جازۋشىنىڭ پەساسىن تاۋىپ الىپ وقىپ شىقتىم. ليبرەتتو جانرىنىڭ تالاپتارىنا كەلىڭكىرەمەيدى ەكەن. سودان مەن ءوز ۆاريانتىمدى جازدىم. قانات پەن سەرىكجانعا «بۇل نازيرا» بولادى دەدىم. جۇمىس باستالىپ كەتتى.
ساباقتا ءۇزىلىس كەزىندە, بوس ۋاقىتىمدا سەرىكجاننىڭ كابينەتىنە بارىپ جۇرەتىنمىن. سول جەردە ەر-اعامەن (ەركەعالي راحماديەۆ) كەزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن ەدىك. جۇمىستان قايتارىندا ەر-اعانى بوگەنباي باتىر داڭعىلىنىڭ بويىنداعى ءۇيىنىڭ الدىنا دەيىن شىعارىپ سالاتىنمىن. ەر-اعا مىندەتتى تۇردە ء«جۇر, ءشاي ءىشىپ وتىرىپ جالعاستىرايىق اڭگىمەمىزدى» دەيدى. مەن ونىڭ شارشاپ تۇرعانىن كورىپ كەلىسپەيمىن. «اعا, ءسىز دەمالىڭىز, اڭگىمەنى ەرتەڭگە قالدىرايىق» دەيمىن. سونداعى اڭگىمەمىز وسكەن اۋىلىمىز تۋرالى. ەر-اعا مەن ەكەۋمىزدىڭ اۋىلدارىمىزدىڭ اراسى الىس ەمەس. ونىڭ اۋىلىندا قۇل دەگەن اقىن بولعان. مەن قۇل اقىن تۋرالى ءبىراز ماتەريال جيناپ, جازعانىمدى ايتتىم. ەل ىشىنەن نە بىلگەنىمدى سۇرايدى, مەن ايتامىن. قۇل اقىننىڭ اندەرى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. مەنىڭ نە بىلەتىنىمدى تەكسەرەدى. قۇل اقىننىڭ «شۇبار اعاش – ويجايلاۋ», «بۇرلەن-بۇرلەن» دەگەن اندەرى تۋرالى بىلەتىنىمدى ايتامىن. ونىڭ «وتەباي» ءانىنىڭ اۋەنىن مۇقان تولەباەۆ ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ 2-اكتىسىنە كىرىسپەگە پايدالانعانىن ايتقانىمدا ول ماعان ريزا بولدى. مەن ەر-اعانىڭ اۋىلىندا قانداي سۋىرىپسالما اقىنداردىڭ بولعانى تۋرالى, ونىڭ ءوزىنىڭ اكەسى ءراحماديدىڭ دە اقىن ەكەنىن ايتامىن. وسىلاي ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. بىردە مەن «ەر-اعا, ءسىز تۋرالى پوەما, نە باللادا جازسام دەيمىن, سىزگە ارناعان ءانىم دە بار» دەگەن ەدىم. ول ءۇنسىز قۇپتاعانداي بولدى. كاكىمبەك سالىقوۆ اعامىزدىڭ ەر-اعا تۋرالى پوەما جازعانىن بىلەتىنمىن. كەيىنگى كەزدە اعاسىنا ءان ارناعاندار «سەن سوندايسىڭ, جان اعا, سەن مۇندايسىڭ, جان اعا» دەپ ايتىپ ءجۇر. ەر-اعاعا ارناعان انىمدە مەن بالقاشتىڭ جاعاسىندا جاستىق شاعى وتكەن اعانىڭ اساۋ تولقىنداردان شابىت العان شاعىن سۋرەتتەگىم كەلدى. بۇل كورىنىس اعانىڭ جانىنا جاقىن بولاتىنى داۋسىز. وسىنداي ويدان تۋعان ءاندى «تولقيدى بالقاش» دەپ اتادىم.
بىردە ەر-اعا ەكەۋمىز سەرىكجاننىڭ كابينەتىنەن بىرگە شىقتىق. سىرتتا ءبىراز تازا اۋا جۇتىپ ايالدادىق. سەرىكجان تۋرالى ءسوز بولدى. مەنىڭ ليبرەتتوم بويىنشا وپەرا جازىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتىك. «بۇل جىگىتتىڭ ەڭبەكقورلىعى ۇنايدى» دەدى. ونىڭ كابينەتىنە تەگىن بارمايتىنىن ايتتى. ودان زور ءۇمىت كۇتەدى ەكەن. «ەڭبەكقورلىق» دەگەندە مەنىڭ ويىما «دارىن بەس پايىز بولسا جەتكىلىكتى, قالعانى ەڭبەكپەن كەلەدى» دەپ ءبىر عۇلاما ايتىپتى دەگەن ءسوز ورالدى. مەنىڭ ويىمدى تۇسىنگەندەي, «بۇل جىگىتتە ۇشەۋى دە: دارىن دا, ەڭبەك تە, مىنەز دە بار» دەدى ەر-اعا.
سەرىكجان ءابدىنۇروۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولە بي اۋدانى اقباستاۋ اۋىلىندا 1962 جىلى تۋعان. اكەسى تاۋ-كەن ينجەنەرى, اناسىنىڭ ماماندىعى دارىگەر ەكەن. سەرىكجاننىڭ مۋزىكالىق تاربيە الۋىنا اكەسىنىڭ ىقپالى بولىپتى. اكەسى قۇتتىمبەتتىڭ مۋزىكاعا اۋەستىگى ەرەكشە بولسا كەرەك. ول تاشكەنتتەگى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە جاتاقحاناعا جاياۋ قاتىناپتى. سول كەزدە كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنان وتەدى ەكەن. جاقىنداپ كەلگەندە كونسەرۆاتوريا تەرەزەسىنەن ءارتۇرلى دىبىستار ەستىلىپ جاتادى. بىرەۋلەر سكريپكادا سىزىلتا ويناپ, بىرەۋلەر كۇيساندىقتا كۇمبىرلەتىپ كۇي شالقىتادى دەيدى. ءبىر جەردەن وركەستر گۇمپىلدەتسە, ءبىر جاقتان بۇلاق سىلدىرىنداي اسەم داۋىس جاس جىگىتتىڭ ەركىن جاۋلاپ الادى. سيقىرلى ۇندەردى ەلتىپ تىڭداعان جىگىتتىڭ ساباقتان قايتقان ستۋدەنتتەرمەن جاتاقحاناعا قايتا ورالعان كۇندەرى دە بولعان دەسەدى. وسىلاي مۋزىكانى ارمانداعان قۇتتىمبەت ەندى ءوز بالالارىنىڭ مۋزىكادان ساۋاتى بولعانىن ارماندايدى. ءسويتىپ, 7 جاسقا كەلگەندە سەرىكجانعا اككوردەون, ال ۇلكەن قىزىنا پيانينو الىپ بەرەدى. سەرىكجانعا اككوردەوندا ويناۋدى ءوزى ۇيرەتە باستايدى. بالاسىنىڭ ىنتاسىنا كوڭىلى ريزا بولىپ, 1972 جىلى شىمكەنتكە كوشىپ كەلگەن سوڭ, ۇلكەن قىزىن دا, سەرىكجاندى دا مۋزىكا مەكتەبىنە بەرەدى.
ء«بىر جىلدان سوڭ اپكەم مۋزىكاعا وقىعىسى كەلمەدى دە, مەكتەپتەن شىعىپ كەتتى. اكەم مەنەن «سەن وقيسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى – دەيدى سەرىكجان, بالا كەزىن ەسىنە الىپ. – مەن وقيمىن – دەپ ەدىم اكەم قۋانىپ, «وندا مىنا پيانينو دا سەنىكى, اككوردەون دا سەنىكى» دەگەندە قۋانىشىمدا شەك بولمادى», دەيدى. سودان ەكى اسپاپقا دا يە بولعان سەرىكجان جەكە بولمەگە كىرىپ الىپ, مۋزىكاعا دايىندالىپ وتىرادى. بۇل كەزدە ەشكىم وعان بوگەت جاساي المايدى. اتا-اناسى ونىڭ مۋزىكامەن اينالىسۋىنا ەرەكشە ءمان بەرگەنى سونشا, ءتىپتى قوناق شاقىراتىن بولسا, سەرىكجاننىڭ كوڭىلىنە قاراپ, بالاسىنىڭ مۋزىكامەن دايىندالۋىنا كەدەرگى جاساماۋ ءۇشىن ونىڭ رۇقساتىن الاتىن بولعان. ونەرگە وسىنداي قۇرمەت پەن قامقورلىق جاسالعان وتباسىندا وسكەن بالانىڭ دا ەڭبەككە ىنتاسى, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى جوعارى بولماق. ونىڭ ۇستىنە سەرىكجان ۇلكەن اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن بالا. قالدىگۇل اجەسى حالىق ەرتەگىلەرىن ايتىپ بەرىپ, ونى جاستايىنان كىشىپەيىلدىلىككە, قايىرىمدىلىققا تاربيەلەدى. جاقسى كورەتىن اجەنىڭ ايتقاندارى, ونەگەلى, ۇلگىلى تاربيەسى بالا كوڭىلىندە وشپەس ءىز قالدىرعانى ءسوزسىز. ونىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى الىبيگە قامقور بولىپ جۇرگەنى سول اجە تاربيەسىنىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى.
1977 جىلى اكەسى سەرىكجاندى شىمكەنتتىڭ مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنە الىپ بارادى. مۋزىكالىق قابىلەتىن تەكسەرۋدەن سۇرىنبەي وتەدى. بىراق وعان سكريپكا ۇنامايدى. ءۇنى تىم ءالسىز, نازىك بولىپ كورىنەدى. وعان ۆيولونچەل ۇسىنادى. ونىڭ دىبىسى تىم دورەكىلەۋ ەستىلەدى. سونىمەن قاتار ءالجۋازداۋ بالاعا اسا ۇلكەن بولىپ كورىندى. ۋچيليششەدەگى ۇستازدار قابىلەتىن بىلە تۇرىپ ونى جىبەرگىلەرى كەلمەيدى. وعان حور بولىمىنە تۇسۋگە كەڭەس بەرەدى. حور كوميسسياسىنا ونىڭ مۋزىكالىق قابىلەتى بىردەن ۇنايدى. سوندا دا سەرىكجانعا «قابىلەتىڭ وتە جاقسى, الايدا داۋىسىڭ تىم نازىك, ءالجۋاز, بويىڭ دا ءالى كىشكەنتاي ەكەن. كەلەسى جىلى كەل. بويىڭ ءوسىپ, داۋىسىڭ قاتايىپ كەلسەڭ, سەنى ەمتيحانسىز-اق قابىلدايمىز» دەيدى. بىراق سەرىكجاننىڭ قايتقىسى كەلمەيدى.
«وقۋعا تۇسە الماپتى» دەپ سىنىپتاستارى مازاق ەتەدى عوي. ول وسىلاي ويلاپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. ەگىلىپ, سولقىلداپ جىلاپ تۇرعان بالانى كورگەن ۋچيليششەنىڭ كۇزەتىندە تۇرعان قازاق اپاي بۇلارعا كەلىپ, نە بولعانىن سۇرايدى. بۇلاردىڭ جاعدايىن بىلگەن سوڭ: «مۇندا مۋزىكا تەورياسى دەگەن ءبولىم بار, ونى بىتىرگەندەر كومپوزيتور بولادى دەپ كەڭەس بەرەدى. اكەسى بالاسىنان: «كومپوزيتور بولاسىڭ با؟» دەسە ول «بولامىن, بولامىن» دەپ جىلاپ جىبەرەدى. تەوريا بولىمىندەگىلەر مۋزىكالىق قابىلەتى جوعارى, ءارى قۇلشىنىپ تۇرعان بالعىندى قۋانا قابىلدايدى. ءسويتىپ, سەرىكجان مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ تەوريا بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. بولاشاق دارىندى كومپوزيتوردىڭ الدىنان وسىلاي داڭعىل جول اشىلادى.
مۋزىكالىق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ سەرىكجان ءابدىنۇروۆ الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ كومپوزيتورلىق بولىمىنە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇددىس قوجامياروۆتىڭ سىنىبىنا وقۋعا تۇسەدى. العاشقى جىلدان-اق ونىڭ دارىنى كوزگە تۇسە باستايدى. ول جازعان شىعارمالارىن بۇكىلوداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستارعا جولداپ وتىرادى. ونىڭ جەكە داۋىس پەن فورتەپيانوعا ارناعان ەستايدىڭ «حورلان» انىنە جازعان ۆارياتسياسى 1987 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كونكۋرستا 1-جۇلدەگە يە بولسا, 1988 جىلى سكريپكا, ۆيولونچەل, فورتەپيانو, دومبىراعا ارنالعان كۆارتەتى رەسپۋبليكالىق «جىگەر-88» جاستار شىعارماشىلىعى فەستيۆالىندە 1-ورىندى جەڭىپ الدى.
سونداي-اق ونىڭ ۇزدىك شىعارمالارى: شەكتى اسپاپتارعا ارنالعان كۆارتەتى حالىقارالىق فەستيۆالگە (گەرمانيا, درەزدەن), ۇلكەن سيمفونيالىق وركەسترگە ارنالعان سيمفونياسى ل.بەرنستاين حالىقارالىق فەستيۆالىندە (يزرايل, يەرۋساليم) ورىندالدى, شەكتى اسپاپتارعا جازعان «اتاتۇرىك» سيمفونياسى سيمفونيالىق مۋزىكا فەستيۆالىندە (وزبەكستان, تاشكەنت) ۇزدىك شىعارما اتالدى.
رەسپۋبليكا بويىنشا وتكەن كونكۋرستاردا دا تابىستارعا جەتتى. ول رەسپۋبليكالىق «استانا – بايتەرەك», «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى», «ەلىم مەنىڭ» كونكۋرستارىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى بولدى.
وسىنداي تاجىريبەدەن كەيىن ول كۇردەلى شىعارمالار جازۋعا كىرىستى. العاشقىسى مەنىڭ ليبرەتتوما جازعان «قىپشاق قىزى اپپاق» دەگەن وپەراسى بولدى.
وسى ليبرەتتودان بولەك مەن وعان تاعى ءبىر ليبرەتتو جازىپ بەردىم. ونى العاشقىدا «اسىل ارمان – استانا» دەپ اتاعان ەدىك, كەيىن «ماحابباتىم مەنىڭ» دەپ وزگەرتتىك. بۇل زاماناۋي جاستار تاقىرىبىنا جازىلدى. تاقىرىپ زاماناۋي بولعاسىن كومپوزيتورعا جازۋعا دا جەڭىل بولدى. بۇل وپەرانى ول جىلدام جازىپ ءبىتىردى. سوسىن ونىڭ ءۇزىندىسىن ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ كۇشىمەن ۋنيۆەرسيتەت ساحناسىنا شىعاردى.
بۇعان دەيىن دە سەرىكجان كۇردەلى شىعارمالار جازا باستاعان. ول حورعا ارنالعان acapella «بەيىت-سيمفونياسى» ەدى. بۇل شىعارماسىمەن سەرىكجان قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ كوشىن باستادى. ول ءبىرىنشى بولىپ وسىنداي شىعارمانى, قازاق مۋزىكا تاريحىندا ءبىرىنشى حور سيمفونياسىن جازدى. سيمفونيالىق مۋزىكاعا حوردى ەنگىزۋ كلاسسيك كومپوزيتورلاردا بار ۇلگى. ول ۇلگىنى نەمىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەننىڭ توعىزىنشى سيمفونياسىنىڭ فينالىنان, باسقا دا كومپوزيتورلاردان كەزدەستىرۋگە بولادى. دالىرەك ايتساق, 2017 جىلى اstana Opera ساحناسىندا ورىنداۋعا بىرنەشە ونەر ۇجىمى, 1500 ادام قاتىسقان نەمىس كومپوزيتورى گۋستاۆ مالەردىڭ سەگىزىنشى سيمفونياسى دارىندى ديريجەر الان بورىباەۆتىڭ باسقارۋىمەن ورىندالعانىن كوزى قاراقتى كورەرمەن ءالى ۇمىتا قويعان جوق.
كومپوزيتور شىعارماشىلىعىندا «بەيىت-سيمفونيا» ءسوزى ازاتتىق جولىندا, ەلدىك ءۇشىن كۇرەستە شەيىت بولعانداردىڭ قۇلپىتاسىنا جازىلعان ەپيتافيا, ارۋاعىنا تاعزىم, اتىنا قۇرمەت دەگەن تۇسىنىك بەرەدى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق حور فەستيۆالىندە «بەيىت-سيمفونياسى» 3-ورىنعا يە بولدى. بۇل شىعارمانى جازۋدا ول گرۋزيننىڭ دارىندى كومپوزيتورى گيا كانچەليگە ەلىكتەگەنىن جاسىرمايدى. جاقسىعا ەلىكتەۋدىڭ ەرسىلىگى جوق. سەرىكجاننىڭ نەمىس كومپوزيتورى روبەرت شۋمانعا ەلىكتەگەن جەرى بار. شۋمان «كارناۆال» دەگەن شىعارماسىندا جاستىق شاعىندا ۇناتقان مەتا ابەگگ (Abegg) دەگەن قىزدىڭ اتىن جانە تاعى ءبىر اۋەس بولعان سۇلۋ قىز تۇراتىن اش (ASCH) قالاسىنىڭ اتىن مۋزىكا دىبىستارىمەن بەلگىلەپ, سول تونالدىقتا مۋزىكا جازعانى بەلگىلى. وسى ءبىر ءۇردىستى سەرىكجان دا ءوز مۋزىكاسىندا قولداندى. ول فاميلياسىنىڭ ءۇش ءارپىن مۋزىكانىڭ دىبىستارىمەن
(a-ليا, b-سي-بەمول,d-رە) بەلگىلەپ, فورتەپيانوعا ارنالعان «ايشا-ءبيبى», «فاراب وتىرار», ەكى گوبويعا ارنالعان «بەيىت» شىعارمالارىندا پايدالاندى.
ونىڭ شىعارمالارى كوپتەگەن وركەستر, ونەر ۇجىمدارىنىڭ, بەلگىلى ديريجەرلەردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگەن. ول وركەسترگە, حورعا, درامالىق سپەكتاكلدەرگە, اسپاپتارعا ارنالعان مۋزىكا جازدى. ونىڭ رومانستارى مەن اندەرى بەلگىلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن ورىن الۋدا.
تىلەۋعازى بەيسەمبەك,
قازاقستان جازۋشىلار جانە قازاقستان كومپوزيتورلار وداقتارىنىڭ مۇشەسى
