پاندەمياعا بايلانىستى جەتكىزىلىمدەر تىزبەگىندە ىركىلىستەر بوي كورسەتۋىنىڭ, ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ سالدارلارى (ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باسەڭدەۋى, ينفلياتسيا, باسقا دا پروبلەمالار); الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى تۇراقسىزدىق جانە ىشكى تولقۋلار... بۇلار قازاقستان بيىل بەتپە-بەت كەلگەن, ەل ءۇشىن جاعدايعا ساي وزگەرىپ شىعا كەلەتىن لاكمۋس قاعازىنداي بولعان سىن-قاتەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمى ەمەس, ولاردىڭ ءبىرازى جاھاندىق داعدارىستىڭ زارداپتارى, ءبىرازىنىڭ تۇرمىستىق سيپاتتاعى سەبەپتەرى بار.
ءبىر اقىلدى ادام ء«ار قيىندىقتىڭ ار جاعىندا مۇمكىندىك تۇرادى» دەگەن ەكەن. قازاقستان جاعدايىندا ءدال وسىلاي بولىپ شىقتى. ءسوز باسىندا ايتىلعان سان قىرلى داعدارىستار قازاقستاندىق مەملەكەتتىڭ لەگيتيمدىگىن, قازاقستاندىق قوعامنىڭ ورنىقتىلىعىن جانە قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ كورسەتكىشتەرىن جوعارى كوتەرىپ بەرگەن بىرقاتار كەڭ اۋقىمدى رەفورماعا جول اشتى.
قاڭتارداعى تارتىپسىزدىكتەر تالداماشىلاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن, ءتىپتى ورتالىق ازياعا اۋىق-اۋىق قانا قاراپ قوياتىندار ءۇشىن دە كۇتپەگەن جاعداي بولدى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ وتىز جىلى ىشىندە تۇراقتىلىقتىڭ شامشىراعىنداي بولا العان قازاقستان قاتال قارسىلىقتان قاتتى كۇيزەلدى, قارسىلىق كورسەتۋ بارىسىندا 200-دەن استام ادام قازا تاپتى, مىڭداعان ادام جاراقات الدى جانە مەملەكەتتىك مەنشىككە, اسىرەسە الماتى بيزنەسىنە ەلەۋلى زاقىم كەلتىرىلدى. قازاقستاننىڭ باتىس بەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ سىعىمدالعان مۇناي-گازىنا باعانى كوتەرۋ سياقتى اقتاپ الارلىق جانە زاڭدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كوڭىل تولماۋشىلىعىنان باستالعان بەيبىت نارازىلىق باسقا دا قالالارعا تارالدى, ءسويتىپ, بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋ جانە قازاقستاندىق كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قيراتۋ ماقساتىنا پايدالانىلدى.
قازاقستان بيلىگى قاڭتاردىڭ ورتاسىنا قاراي جەدەل تۇردە قۇقىق ءتارتىبىن قالپىنا كەلتىرۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. داعدارىستىڭ ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋ تاۋەكەلىمەن بەتپە-بەت كەلگەن قازاقستاندىق ۇكىمەت بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قارسىلىقتارعا قوزعاۋ سالعان جانە ەلدىڭ ۇلكەن الەۋەتىن تەجەپ تۇرعان نارازىلىققا: ەلدىڭ اسا ۇلكەن بايلىعىنا قاراماستان ساقتالىپ وتىرعان تەڭسىزدىككە جانە ازاماتتاردىڭ ساياسي پروتسەستەردى قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋ تالابىنا تيىسىنشە ءۇن قاتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, پرەزيدەنتتىڭ 16 ناۋرىزداعى تاريحي سوزىندە جاريا ەتىلگەن ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالارعا, سونداي-اق ماۋسىم ايىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلىپ, سايلاۋشىلاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىنەن استامىن قۇرايتىن باسىم كوپشىلىك ماقۇلداعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا (ولار كونستيتۋتسياداعى باپتاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قامتيتىن) قول جەتتى.
بىرىنشىدەن, قازاقستاندا ءجۇرىپ جاتقان قۇرىلىمدىق ەكونوميكالىق تۇرلەندىرۋلەر وزىمەن بىرگە ەكونوميكاداعى مونوپولياسىزداندىرۋ جانە وليگارحياسىزداندىرۋ پروتسەسىن; جۇرتشىلىقتىڭ اناعۇرلىم وسال توپتارىن الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋدىڭ سەنىمدى جۇيەسى جاسالعان ەكونوميكا قۇرۋدى; سونداي-اق وەسر-ءدىڭ پىكىرى بويىنشا «كەز كەلگەن تابىستى ەكونوميكا مەن توپتاسقان قوعامدى سىناققا سالاتىنداي ماڭىزدى» بولىپ تابىلاتىن وركەندەۋشى ورتا تاپ قالىپتاستىرۋدى ىلەستىرىپ الا كەلەدى. وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن شەتەلدىك ينۆەستورلارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋ ماقساتىمەن 700-دەن استام مەملەكەتتىك كاسىپورىندى جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. ماۋسىمدا قولداۋ تاپقان ەلدىڭ جاڭا ينۆەستيتسيالىق تۇجىرىمداماسى پوستيندۋستريالىق داۋىرگە وتۋگە كومەكتەسۋگە ءتيىس, ول داۋىردە ەكونوميكالىق ءوسۋ مينەرالدىق رەسۋرستارعا عانا قاراپ قالمايتىن, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن قوسىلعان قۇنى جوعارى قىزمەتتەرگە كوبىرەك قاتىستى بولادى.
ەكىنشىدەن, ساياسي جۇيەنى جەرگىلىكتى دەڭگەيگە دەيىن قامتىپ, بىرتە-بىرتە دەموكراتيالاندىرۋ جولىمەن جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ماقسات ەتىلەدى. اۋقىمدى ورتالىقسىزداندىرۋ مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنداعى جەدەعابىلدىقتى جانە ەسەپ بەرۋشىلىكتى ارتتىرادى, سونداي-اق مەملەكەتتىك شىعىنداردى جەرگىلىكتى باسىمدىقتارمەن الدەقايدا جاقسى ۇيلەستىرەدى.
جاڭا قازاقستاندا بيلىكتىڭ اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى جانە سوت جۇيەلەرى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ الدەقايدا اشىق جانە ايقىن ءبولىنىسى ورناعان. باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە سىرتقى قىسىمنان جانە بيلىكتىڭ باسقى تارماقتارى تاراپىنان زاڭسىز ارالاسۋدان دەربەس ارەكەت ەتە الاتىن, ءادىل جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋ بەلگىلەنىپ وتىر.
وسى ماقساتپەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ ارالاسۋىنا ءجيى تۇسكەن ينستيتۋت رەتىندە قازىرگى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ورنىنا كونستيتۋتسيالىق سوت تاعايىندالدى. كەلەسى جىلدان باستاپ ءاربىر قازاقستاندىق كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى بولادى.
اتقارۋ بيلىگىنە پارلامەنتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ وسىمەن قاتارلاسا جۇرگىزىلەدى. بۇل ماقساتپەن قازاقستاندىق پارلامەنتتىڭ, مىسالى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ سالاسىنداعى وكىلەتتىگى كەڭەيتىلدى.
پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنداعى جاساندى كۆوتالار جويىلىپ, بارلىق ورىن اشىق تالاسقا تۇسىرىلەدى, مۇنىڭ ءوزى قازاقستان پارلامەنتىن ەقىۇ-نىڭ كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ قاعيداتتارىنا سايكەس كەلتىرەدى, ال وندا «بارلىق ورىن, ۇلتتىق زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ كەم قويعاندا ءبىر پالاتاسىنداعى ورىندار حالىقتىق داۋىس بەرۋدىڭ تولىق اۋقىمىندا تىكەلەي داۋىس بەرۋمەن سايلانۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەن.
بۇل وزگەرىستەر ماڭىزدى, ويتكەنى, زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ قوعامنىڭ ساياسي ينستيتۋتتارى قۇرىلىمىنداعى ءرولى مەن ورنى, ونىڭ كۇنبە-كۇنگى ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋعا ناقتى ىقپالى ەلدىڭ ساياسي جاڭعىرتۋ جولىمەن دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن جاقسى ولشەمگە اينالادى.
ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار قاتارلاسىپ, بىراق ءارتۇرلى جىلدامدىقپەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى بەلەسىندە قازاقستاننىڭ جاڭا قول جەتكەن مەملەكەتتىلىگىن بەكەمدەي ءتۇسۋى ءۇشىن پايدالى بولعان «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن بۇرىنعى مودەل ابدەن الەۋەتىن تاۋىسىپ, توزىپ ءبىتتى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەكونوميكالىق ودان ءارى دامۋعا بىرتە-بىرتە جۇرگىزىلەتىن ساياسي جاڭعىرۋسىز قول جەتپەيدى دەپ سانايدى. الايدا بۇل ارادا بىرتە-بىرتە جۇرگىزۋ دەگەنگە ءمان بەرۋ ماڭىزدى, ويتكەنى بۇكىل الەمدەگى مىسالدار (ايتالىق, ءتۇرلى ءتۇستى رەۆوليۋتسيالار, «اراب كوكتەمى» جانە ت.ب.) جارىلىسقا جەتكىزۋ قاۋپى بار جانە جۇيەسىز ساياسي ىرىقتاندىرۋ تۇراقسىزدىققا جانە مەملەكەتتىڭ ۇزىك-ۇزىك كۇيگە تۇسۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تانىتىپ وتىر.
سىرتقى ساياسات سالاسىندا كەيبىر تالداماشىلار قازاقستان اۋماعىنا ۇقشۇ اسكەرلەرىنىڭ كىرۋىنە بايلانىستى قازاقستاندىق كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ كۇنى بىتۋگە تاياۋ دەگەندەي كۇن ىلگەرى تۇجىرىم جاساپ قويعان بولاتىن. ۋاقىت قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق اۆتونومياسىنىڭ جانە تاۋەلسىز, كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنان باس تارتپاي-اق, داعدارىستى ەڭسەرە بىلگەنىن كورسەتىپ بەردى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قاجەتتىلىكتەن تۋعان كوپۆەكتورلىلىق ستراتەگياسى قازاقستانعا اسا ءىرى الەمدىك دەرجاۆالارمەن بىردەي قاشىقتىقتاعى قارىم-قاتىناستا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ, سونداي-اق داعدارىستاردى ويداعىداي ەڭسەرۋ جانە جاڭا جاعدايلار مەن گەوساياسي ناقتى احۋالعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن دامىتۋدا.
سونداي «ۆەكتورلاردىڭ» ءبىرى – ەۋرووداق. قازاقستان باعزى زاماننان ساۋدا, ينفراقۇرىلىم جانە ەنەرگەتيكا تۇرعىسىنان ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرىپ جاتقان ماڭىزدى جول تورابى بولىپ كەلگەن. قازىرگى زامانداعى گەوساياسي ناقتى احۋالدا بۇل ءرول جاڭا ماعىنا يەلەنۋدە.
بۇگىندە ەو قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ينۆەستورى جانە ساۋدا ارىپتەسى, سونداي-اق ينۆەستيتسيانىڭ باسقى كوزى بولىپ تابىلادى. قازىرگە دەيىن قازاقستانعا قۇيىلعان 370 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندەگى ينۆەستيتسيانىڭ 160 ميلليارد دوللارى ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردەن تۇسكەن. قازاقستان سونداي-اق ەو-نىڭ ورتالىق ازياداعى بەلدى ساۋدا ارىپتەسى, ەكىجاقتى ساۋدانىڭ جىلدىق كولەمى 2021 جىلى 23 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى, مۇنىڭ ءوزى پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە وتە جاقىن كەلەدى.
سوڭعى ونجىلدىقتار ىشىندەگى ەڭ جامان ەنەرگەتيكالىق داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلگەن, ونىڭ ۇستىنە ۇزاققا شاباتىن ەكولوگيالىق ءورشىل جوبالارى بار ەو ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قىسقا مەرزىمدى ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدە پروبلەمالارعا تاپ بولدى. بۇل جولدا ەۋرووداق قازاقستاننان سەنىمدى ارىپتەس تاپتى. قازاقستان دالەلدەنگەن مۇناي قورىنىڭ كولەمى بويىنشا الەمدەگى 12-ءشى ورىن الاتىن, ەو-نىڭ جەتكىزىلىم باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ەل عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۋراننىڭ اسا ءىرى ءوندىرۋشىسى دە. فرانتسۋز ليدەرى ەممانۋەل ماكروننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنىڭ شەشۋشى ءمانى بار, ويتكەنى اتوم سالاسى وزىنشە ءبىر قايتا ورلەۋدى باستان كەشىپ جاتىر. 2050 جىلعا قاراي ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرىندە يادرولىق ەنەرگەتيكا كومىرسۋتەك بەيتاراپتىعىنا اپاراتىن قوزعالىستىڭ ارقاۋىنا اينالادى.
شىنىندا دا, ىنتىماقتاستىقتىڭ بارىنشا پەرسپەكتيۆالى باعىتىنىڭ ءبىرى «جاسىل» ەكونوميكاعا جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا ءوتۋ, ەكى جاق تا بۇعان عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان (ەو 2050 جىلعا قاراي, قازاقستان ودان ون شاقتى جىلدان كەيىن) قول جەتكىزۋگە ۇمتىلىپ وتىر. 2040 جىلدان باستاپ قازاقستان تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيانىڭ كومىرتەگىن سۇزگىدەن وتكىزۋ جانە ساقتاۋ تۇرلەرىن بەلسەندى پايدالانۋدى, قالپىنا كەلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن 2060 جىلعا قاراي 83%-عا دەيىن كوبەيتۋدى جانە 2050 جىلدان كەيىن جىلۋدى كومىر گەنەراتسياسى ەسەبىنەن الۋدى توقتاتۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي قازاقستان قالپىنا كەلەتىن قۋات كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن 24%-عا دەيىن (بۇرىن جوسپارلانعان 10%-دىڭ ورنىنا) كوبەيتەدى, سول جىلعا قاراي كومىر گەنەراتسياسىنىڭ ۇلەسىن قازىرگى 69%-دىڭ ورنىنا 40%-عا دەيىن تومەندەتەدى. مۇنىڭ ءوزى ۇزاق ۋاقىت بويى شيكىزاتقا قاراپ كەلگەن ەكونوميكا ءۇشىن وتە ءورشىل جوبا. 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىققا جەتۋ ءۇشىن قوماقتى ينۆەستيتسيالار جانە «جاسىل» تەحنولوگيالاردى, يننوۆاتسيالاردى كەڭىنەن قولدانۋ كەرەك, بۇل ىستە ەۋروپالىق كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسى ۇلكەن. بيىل يتاليانىڭ «Eni» ەنەرگەتيكالىق الىبى اقتوبە وبلىسىندا ءوزىنىڭ ەكىنشى جەل پاركىن («بادامشا-2») اشتى, ال قالپىنا كەلەتىن ەنەرگيا بويىنشا Svevind Energy نەمىس-شۆەد كونسورتسيۋمى قازاقستاندىق «كازاح ينۆەست» ۇلتتىق كومپانياسىمەن جاسىل سۋتەكتى دامىتۋ ءۇشىن ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى.
سولتۇستىك ءدالىزدىڭ جۇمىسىنداعى ىركىلىستەر جالعاسىپ جاتقان قازىرگى جاعدايدا قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ كۇن تارتىبىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە ساۋدا جانە لوگيستيكالىق جولداردىڭ كىدىرىسسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جەتكىزىلىمدەر مەن ساۋدا جولدارىنىڭ تىزبەسىن ءارتاراپتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان كوپتەگەن جىلدان بەرى سەنىمدى, ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اۋماعىمەن 11 حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزى جوسىلىپ جاتىر. سوندىقتان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ (ورتا ءدالىز دەگەن وسى) وتكىزۋ مۇمكىندىگىن مولايتۋعا جانە ونىڭ كولىك لوگيستيكاسىنىڭ جاھاندىق جۇيەسىندەگى ءرولىن نىعايتۋعا قازاقستان دا, ەو-دا ستراتەگيالىق تۇرعىدان مۇددەلى. Maersk جانە Nurminen Logistics سياقتى كوپتەگەن حالىقارالىق جۇك كومپانياسى قازىردىڭ وزىندە سول دالىزبەن ازيادان ەۋروپاعا قازاقستان جانە كاسپي تەڭىزى ارقىلى جۇك تاسۋدىڭ ينتەرمودالدىق قىزمەتىن قوسىپ تا ۇلگەردى. كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا ورنالاسقان اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارىنان تاسىلاتىن جۇك كولەمىن كوبەيتۋ ەۋروپا ەلدەرىنە جۇكتى كىدىرىسسىز تاسىمالداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىعان دەيىن قازاقستاندىق پورتتار تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەمەي كەلگەندىكتەن, بۇل مارشرۋتتىڭ الەۋەتى ۇلكەن, ول قوسىمشا جۇكتى قينالماي تاسي الادى.
قورىتىندى
قازاقستان مەملەكەتى, قوعامى مەن ەكونوميكاسى كۇردەلى دە كوپدەڭگەيلى ەكزوگەندى جانە ەندوگەندى داعدارىستارمەن, الەمدىك نارىقتاعى جوعارى قۇبىلمالىلىقپەن جانە تەز الماسىپ وتىراتىن گەوساياسي اعىمدارمەن بەتپە-بەت كەلگەندە تاماشا ورنىقتىلىق تانىتتى.
2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستاندا ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى نارازىلىق بولىپ ءوتتى. قوعامدىق كوڭىلتولماۋشىلىقتى سەرگەك سەزىنگەن قازاق مەملەكەتىنىڭ الدىندا (جالپىلاما العاندا) ەكى جول تۇردى: ساباقتاستىقتى جالعاستىرىپ, جۇمىستى كادۋىلگىدەي جۇرگىزە بەرۋ نەمەسە تۇپكىلىكتى وزگەرىس جاساۋ. العاشقى جول ۇزاق, سوزىلىڭقى داعدارىسقا الىپ كەلەر ەدى دە, ونىڭ سالدارى قازاقستاننان تىس تالاي جەرگە اسەر ەتەر ەدى. تۇپكىلىكتى سەبەپتەردى جويىپ جانە اناعۇرلىم ينكليۋزيۆتى ەكونوميكا مەن ساياسي جۇيە قۇرىپ, قازاقستان ەكىنشى جولدى تاڭدادى, وسى ارقىلى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا ارنا اشتى.
ارادا نەبارى جارتى جىل وتسە دە, ءبىز 2022 جىل جاڭا, ورنىقتى قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلگەن جىلىنا اينالادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
البەرتو تۋركسترا
