ءسۇيىنباي مەن ارىستانبەكتىڭ ايتىسى نەگە «قاتاعانعا» تەلىندى؟

ەسكى نۇسقا بىزگە قالاي جەتتى؟

اتام ءاۋىتالىپ نۇربەك ۇلى قوجاعۇل نەمەرەسى ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتى قالاسىندا ءجۇز جاساپ دۇنيەدەن وزدى. بيىل دۇنيە ەسىگىن اشقانىنا تۋرا 120 جىل. اتامىز سانالى عۇمىرىندا جەتىسۋ اقىندارىنىڭ كونە جىرلارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, ونى بىرنەشە داپتەرگە كوشىرىپ جازىپ, ءسوز قادىرىن تۇسىنەدى-اۋ دەگەن زامانداستارىنا تاراتىپ وتىرۋدى ەرمەك ەتتى. ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا ءبىر اۋداننىڭ سوتى بولعان, كەيىننەن الپىسىنشى جىلدارى ەلگە كەلىپ قوي باققان شەجىرە قاريا بۇل ايتىس نۇسقاسىن وسىدان وتىز جىل بۇرىن, 1992 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا ارىسبەك القوجا ۇلى تۇرلىقوجا نەمەرەسىنىڭ (تۇرلىقوجا جانسەركە ۇلى 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ قاھارمانى) داپتەرىنەن كوشىرگەنىن ايتادى. ارىسبەك القوجا ۇلى اتالعان ايتىستى 1978 جىلى مۇقامەتجان جىلقىباي ۇلى دەگەن ازاماتتان جازىپ الىپتى. مۇقامەتجان جىلقىباي ۇلى­نا بۇل ايتىس كىمنەن جەتكەنى بىزگە ءمالىمسىز. احمەت بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىن سالعان كو­نە اراب ارپىندە قاعازعا تۇسكەن ايتىس ۇلگى­سىن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كيريلل ارپىنە وسى جولدىڭ اۆتورى كوشىرىپ شىققان ەدى. بىراق تىكەلەي ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا جۇر­مەگەندىكتەن, سوڭعى جىلدارى جۋرناليس­تيكا سالاسىنان دا الىستاپ كەتكەندىكتەن, اتالعان ايتىس تۋرالى تىڭ دەرەككە تولى بۇل ماقالانى جازۋ, ايتىستىڭ تولىق نۇسقاسىن ەل يگىلىگىنە ۇسىنۋ ءىسى كەيىنگە ىسىرىلىپ قالا بەردى. قوش!

الىبايدىڭ اسى مەن الىبەكتىڭ جورعاسى تۋرالى القيسسا...

وسىدان تۋرا 170 جىل بۇرىن, 1852 جىلى قىرعىزدىڭ بۇعى رۋىنىڭ سايات اتاسىنان تارايتىن الىباي دەگەن بايدىڭ اسى (ەلگە بەلگىلى ايتىس نۇسقاسىندا بۇل استى ورمان حان شەشەسىنە ارناپ بەرگەنى ءمالىم) قاراقول دەگەن جەردە يۋن (ماۋ­سىم) ايىنىڭ جيىرمالارىندا وتەتىن بولىپ, قىرعىز جاعى تەزەك تورە باستاعان قازاق اتاقتىلارىنا ساۋىن ايتادى. جۇرت باستىعى تەزەك تورە ءسۇيىنباي اقىنعا ون بەسىنشى يۋنگە دەيىن «تەز جەتسىن» دەپ حات جىبەرەدى. ءسۇيىنبايدىڭ جاسى ول تۇستا وتىز بەستەر شاماسىندا (ەلگە ءمالىم نۇسقاداعى سەكىلدى جيىرمادان اسقان كەزى ەمەس). ءسۇيىنباي اقىن ۋادەلى ۋاقىتتا جەتە الماي, ءۇش كۇن كەشىگىپ تورەنىڭ اۋىلىنا كەلسە, تورە باستاعان قازاقتار جاعى قىرعىز اسىپ كەتىپتى. سۇيەكەڭ شابان كوكشولاق اتىن قامشىلاپ, اتىن بولدىرتىپ, اسقا دا كەشىگىپ كەلەدى.

كوز ۇشىندا ەسەپسىز جيىلعان قالىڭ جۇرت. وعان جەتكەنشە, ەكى-ءۇش شاقىرىم جول بار. اتىن تاستاي سالىپ جاياۋ ءجۇرۋ – اقىن اتىنا سىن. شارشاپ-شالدىققان, ءبىر بەلدى, ءجۇرىستى اتتىڭ زارى وتكەن ءسۇيىنباي ءسال تىنىعىپ الۋ ءۇشىن ءبىر اقبوز ۇيگە تۇسەدى. اقبوز ءۇيدىڭ الدىندا ەر-توقىمى شىلقا التىن-كۇمىس, كوك جورعا ات بايلاۋلى تۇر ەكەن. ۇيگە كىرگەن سوڭ, باسىندا سۋسار بوركى, ۇستىندە كوك ءماۋىتى بار ءبىر ماناپپەن تانىسادى. سويتسە بۇل اسى بولىپ جاتقان الىباي بايدىڭ التىنشى ۇلى, كەنجەسى الىبەك ەكەن. سىرتتاعى كوك جورعانىڭ يەسى الىبەك ەكەنىن ءبىلىپ, ءسۇيىنباي دومبىراسىن الا سالىپ:

«كەز كەلدىم الىبايدىڭ كەنجەسىنە,

قۇداي ارتىق جاراتقان پەندەسىنە.

ىزدەپ شىققان مانابىم تۋرا كەپتى,

سويلەمەي نەگە وتىرام, مەن نەسىنە؟!» دەپ ولەڭىن باستاپ, جىرىنىڭ سوڭىن جامان اتتىڭ قورلىعى وتكەنىن ايتىپ شاعىنۋمەن اياقتاپ:

«تازا ماناپ سەن بولساڭ, ايتتاعىن

قارا قىزىل جورعانى بەرگىن ماعان» دەپ تۇيىندەيدى.

سوندا الىبەك كوك جورعانى نوقتالاپ, جەتەككە دايىنداپ قويىڭدار دەپ بۇيى­رادى. سوندا سۇيەكەڭ:

«التى بالا الىبايعا بەرگەن قۇداي,

جۇزدەسىپ, كەنجە ۇلمەن كوڭىلىم جاي,

نارىق بىلمەس جامانعا ءىسىڭ تۇسسە,

ءجونىن بىلمەي ءسوز سويلەر ول دا جىلاي...

باسقا ەرىڭ كوك جورعاعا جاراسپايدى,

ماعان بەرسەڭ, ەر-توقىمىن

الماعىن-اي!»

دەيدى. ءسۇيىنبايدىڭ ماقتاۋى جاققان باي بالاسى اقىنعا ەر-توقىمىن دا سىيعا بەرەدى.

قازاق-قىرعىز اقىندارىنىڭ ماداق ولەڭ ايتۋى, وعان سىي الۋى اتام-زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇر. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايتىس نۇسقاسىندا ءسۇيىنباي بەينەسى سول ماداق ولەڭ ايتۋشى اقىنداردان الىس­قا كەتە قويمايدى. بۇكىل قازاققا تانى­مال اقىننىڭ استىندا ءجونى ءتۇزۋ ءبىر اتتىڭ بول­ماعانى ۇلتىمىزعا سىن دەيتىندەر دە تابىلار. بىراق بۇل ارادا ارعى-بەرگى تاريحتا «ەر تۇرمانى بۇتىندەلمەي كەتكەن» تەك ءسۇيىنباي عانا ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك.

ءسۇيىنبايدى قىرعىزداردىڭ جابىرلەۋ وقيعاسى

ءسۇيىنباي كوك جورعا اتتى تايپالتىپ, التىن-كۇمىس جالاتىلعان ەر-توقىمىن جار­قىراتىپ, اس بولىپ جاتقان جەرگە كەلەدى. سول كەزدە «الىبەك بايكەمنىڭ جورعاسىن ۇرلاعان ماڭقا قازاقتى ۇستاعىلا» دەپ ءبىر توپ قىرعىز جىگىت قاۋمالاپ, قامشى استىنا الىپ, ءسۇيىنبايدى اتتان اۋدارىپ تۇسىرەدى. ءسۇيىنباي الىبايدىڭ بالاسى الىبەككە كوڭىل ايتىپ, اتىن سىيعا الدىم دەپ شىرىل­دايدى. توسىننان شىققان شۋ­دىڭ جايىن بىلمەككە قىرعىز باتىرى قارابايتىك جەتەدى, ات ويناتىپ. اتتان قۇلاپ, قامشى جەگەن قازاقتى مازاقتاپ ك ۇلىپ, «ال شىن اقىن بولساڭ, ىرلاعىلا» دەپ بۇيىرادى. ءسۇيىنباي قارابايتىكتى ەجەلدەن بىلەدى ەكەن, سول تاياق جەگەن ور­نىندا-اق قولىنا دومبىراسىن الىپ:

«جۇيرىكتەر قوسىلمايدى قويۋ شاڭعا,

قوسىلماس ارىستاندار قاشقان اڭعا,

حان جانتاي, قارابايتىك ەل يەسى,

كەلگەن ەم, سالەمدەسىپ ورمان حانعا!

ارعى اتاڭ ەر اتىكە, باتىر جانتاي,

باسىڭا كيدىڭ بورىك, قىزىل التاي,

قامشىسىن باتىر بايتىك

قاتتى ۇستاسا,

قورقادى كۇللى قىرعىز قىرىلارداي» دەپ ولەڭىن ماداقپەن باستاپ كەلىپ, ءبىر جورعا اتقا بولا قامشى الا جۇگىرگەن قىر­عىزداردى مىنەگەندەي:

«ەر توقىمى التىننان,

ءبىر ات بەرگىن استىما,

اسەمدەنىپ مىنەرگە,

التىن قىناپ, قىلىش بەر,

بىلەگىمە ىلەرگە»

دەپ باستالاتىن كوپكە بەلگىلى جىرىن توگەدى. قازاق اقىنىن قامشىعا جىعۋدىڭ قۇنىن ءسۇيىنباي «ۋىعى التىنمەن, كەرەگەسى كۇمىسپەن كۇپتەلگەن وتاۋعا, جار قىلار ون التى جاسار قىزعا, جۇگىن ارتار ون بەس اتان تۇيەگە, ولجاعا تاراتار الپىس ات, مەي­مانعا سويار مىڭ بەس ءجۇز قويعا» تەڭەيدى. قىر­عىزدان العان ولجا مالىن باعاتىن قۇلعا دەيىن سۇرايدى.

ءسۇيىنباي اقى سۇراعان سايىن قىر­عىزدار جاعى تىپىرشىپ, اق بوز ءۇيدىڭ كيىزىن قامشىلاپ, ءتۇتىپ جىبەرە جازدايدى. بۇل كەزدە قازاق-قىرعىز باسشىلارى ءبىر ۇيدە ەل جايىن ءسوز ەتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسات تۋرالى سويلەسىپ جاتقان ەكەن. سول جەردە وتىرعان بي-بولىستار اسا ماڭىزدى جيىندى تاستاي سالىپ, ءسۇيىنبايدىڭ جىرىن تىڭداماققا تۇرا جۇگىرەدى. كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قازاسىنان كەيىنگى قىرعي-قاباق ۋاقىت. سوندىقتان دا, سايا­سات ءىسىن كەيىنگە قالدىرعىسى كەلمەگەن ورمان حان ءسۇيىنبايدى توقتاتۋ ءۇشىن تەزەك تورەگە قالى كىلەم جاۋىپ, قارا ناردى جەتە­لەپ اكەپ تارتۋ جاسايدى. تەزەك تورە سۇيىن­بايعا كەلىپ: «ونسىز دا ءبىر قىرعىزدى (الىبايدىڭ بالاسى الىبەكتى ايتىپ وتىر) توناپ كەلىپسىڭ. ءۇش كۇنگە ولەڭىڭدى توقتاتا تۇرعىن» دەيدى.

قاتاعان ارىستانبەكتى جەتىوگىزدەن العىزۋ حيكاياسى

بۇل ءۇش كۇننىڭ ىشىندە قىرعىزدار جاعى سۇيىنبايمەن ايتىستىراتىن اقىن ىزدەي­دى. كوپتىڭ تاڭداۋى قاتاعان اتتى رۋدىڭ اقىنى ارىستانبەككە تۇسەدى. ارىستانبەك قاراقولدان الىس, جەتىوگىز دەگەن جەردى جايلاپ وتىر ەكەن. ارىستانبەككە ات شاپتىرادى. ورمان حاننىڭ شابارمانى بارسا, ارىستانبەكتىڭ بەتى كۇيە-كۇيە بولىپ, قازانعا وت جاعىپ جاتىر ەكەن. اقىندى الدى-ارتىنا قاراتپاي, جەتەككە العان قوس اتتىڭ بىرىنە مىنگىزە سالىپ كەرى قايتادى. شابارمان ءسۇيىنبايدىڭ ماستەك اتپەن ارىپ-اشىپ كەلىپ, الىبەكتىڭ جورعا اتىن سىيعا العانىنان باستاپ بارلىق وقيعانى باياندايدى. ء«سۇيىنبايدى جەڭسەڭ, قازاق­تان ءبىراز ات-تون الىپ قالامىز. ونىڭ سىرتىندا جيىرما بەس تاڭداۋلى اتتى سىيعا الاسىڭ» دەيدى.

ارىستانبەككە ارناپ اق بوز ءۇي تىگىل­گەن ەكەن. سوعان ارنايىلاپ ءتۇسىرىپ, بۇكتە­مەلى قومۋزىن باسىنا جاستاپ, مامىق كور­پەلى كەرەۋەتكە جاتقىزادى. سول كەرە­ۋەتكە شىمىلدىق قۇرىپ, ابدەن تىنى­عىپ العانشا, ونى ەشكىم مازالامايدى.

ارىس­تانبەك ابدەن تىنىعىپ العان سوڭ, قىرعىز جاعى تەزەك تورەگە كەلىپ: ء«سۇ­يىنباي كوپ سۇرا­عانىن قويسىن. قاتاعان ارىس­تانبەكتى ايتىس­تان جەڭسە, جيىرما بەس تاڭ­داۋلى اتتى سىي­عا بەرەمىز. جەڭىل­سە, الىبەكتىڭ جور­عا­سىنا رازى بولىپ, ەلى­نە قايتادى» دەسەدى.

قادىرسىز حان مەن بەك تۋرالى...

ءسۇيىنباي مەيماناسى تاسىعان ارىس­تان­بەك جاتقان ورداعا كىرە بەرىپ, دومبىراسىن شەرتە باستاعاندا, قىرعىز اقىنى شىمىلدىقتان اتىپ شىعىپ, بۇكتەمەلى قومۋزىن جازىپ جىبەرىپ:

ء«سۇيىنباي توقتات ءسوزىڭدى,

ويايىن با, كوزىڭدى,

اقىنمىن دەپ ءجۇرسىڭ بە

مەن تۇرعاندا ءوزىڭدى»

دەپ باستالاتىن ايگىلى ولەڭىن ايتادى.

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان نۇسقانىڭ وسى ءبىر تۇسى قازىر ەلگە بەلگىلى ايتىس ۇلگى­سى­نەن الشاق كەتە قويمايدى. بىراق ارىس­تان­بەك كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قىرعىز­داردىڭ قولىنان قازا تاپقانىن ەمەۋرىن­مەن عانا ايتقان. تىكەلەي ەكەۋىنىڭ دە اتى اتالمايدى.

«قادىرسىز حان مەن بەگىڭدى

يتكە سۇيرەپ سالعانمىن,

اتى جامان, ەي قازاق!

كەگىڭدى قايسى العانىڭ»

دەپ بارىپ ءارى قاراي ارىندايدى. راسىندا, تاريحتا كەنەسارى حاندى قازاق رۋلارى­نىڭ ءبارى قولداعان جوق. ارىستانبەكتىڭ «قادىرسىز حان» دەۋى دە سودان...

كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ كەگى تۋرالى قىرعىز اقىنىنىڭ سۇراۋى ءسۇيىنبايدى ساستىرىپ تاستايدى. اۋزىنان اق كوبىگى بۇرقىراپ, بۋلىعىپ, كىدىرىپ قالادى. سوندا تەزەك تورەنىڭ قانى قاشىپ, سۇرلانىپ ء«سۇيىنباي سەنى قارا باسىپ وتىر ما؟» دەپ اشۋمەن سوگە باستايدى. سوندا بولتىرىك باتىر (شەشەن): «تورەم, قانىڭدى قاشىرما! قۇداي ءسۇيىنبايدىڭ اۋزىنا ءسوز قۇيىپ, اۋزىن ولەڭ كەرنەپ, جول بەرمەي جاتىر» دەپ اقىنعا قايرات بەرەدى.

سوندا ءسۇيىنباي:

«قاشىرما, تورەم قانىڭدى,

كىرگىزەيىن جانىڭدى,

ارىستانبەكتەن جەڭىلسەم,

تالاپ العىن مالىمدى,

مىنا وتىرعان ارىستانبەك

نەگە مۇنشا قاعىندى؟

ارىستانبەكتەن جەڭىلسەم,

قارا شەشەكتەن جاتايىن,

جالعىز بالام مالىبايدى,

قارا نانعا ساتايىن»

دەپ باستاپ, بىزگە بەلگىلى «شەيىت بولعان ادامدى, ءتاڭىرىم جاقسى كورىپتى» دەگەن سارىنداعى جىرىن توگەدى. وندا قازىرگى نۇسقادا ايتىلىپ جۇرگەن كەنەسارى مەن ناۋرىزباي, ەر ءداۋىت, قۇسايىن, ازىرەت ءالىنىڭ دە شەيىت بولعانىن ءتىزىپ, «ارۋاققا شەك كەلتىرمە» دەگەندى جىرلايدى.

قازاق رۋلارى مەن وزگە ۇلتتار تۋرالى...

ارىستانبەك ءسۇيىنبايدىڭ ورنىقتى جاۋابىن ەستىگەننەن كەيىن ءسوز ىڭعايىن باسقا جاققا اۋدارىپ, قىرعىزدىڭ بايلى­عىن, كوپتىگىن ايتىپ ماقتانۋعا كوشەدى.

«مەنىڭ ەلىم قاتاعان,

قوڭىربورىك اسىنا

بەس ءجۇز جىلقى ماتاعان

ءسۇيىنباي اتى ءتاۋىر دەپ,

مۇنىڭ نەسىن اتاعان؟!

ءسۇيىنباي سەنەن جەڭىلسەم,

ارىستانبەك بولماي قاتايىن,

شەشەك بولىپ جاتايىن,

قىرعىزعا كەپسىڭ ەسەكپەن

بەس تيىنعا ساتايىن,

جەتسەم قۇرىش, بولاتپىن,

نەگە سەنەن ساسايىن»

دەپ ءسۇيىنبايدىڭ بولدىرعان اتپەن ارىپ-اشىپ كەلگەنىن تۇيرەپ ءوتىپ, قارابايتىكتىڭ پاتشادان شەن العانىنان باستاپ, حان ورمانعا توقتالىپ, باتىر جانتايدى ۇلىقتاپ, اس يەسى الىبايدىڭ رۋى بۇعىنىڭ ەگىزەك پەن توعىزەك اتاسىنان باستاپ, بۇكىل قىرعىزدىڭ رۋلارىن تۇگەندەپ, كوپتىگىمەن ماقتانادى.

«ەي, ءسۇيىنباي, ءسۇيىنباي,

ولمەي قايتىپ وتىرسىڭ,

مەنىڭ ايتقان سوزىمە,

ءبىر نامىسىڭ كەلمەيدى,

قىرعىزعا كەتكەن كەگىڭە,

توپتان وزعان تۇلپارمىن,

كەلتىرمەيمىن شەنىمە,

شىعارماستان ءۇنىڭدى

ساندالماي قايتقىن ەلىڭە,

مەنىمەنەن ايتىسساڭ,

كىرگىزەمىن اكەڭنىڭ

قازۋلى تۇرعان كورىنە»

دەپ ءبىر-اق توقتايدى.

ارىستانبەكتىڭ سوزدەن جاڭىلىپ, كوپ­­پىن دەۋى ءسۇيىنبايدى تىپىرشىتىپ جىبەرەدى. پەرىشتەلەر اۋزىنا ءسوز سالىپ, قازاق رۋلارىن تىزە باستايدى.

«اققۋ قۇستاي ۇشايىن,

اياعىڭدى تۇسايىن,

كوپپىن دەدىڭ ارىستانبەك

الدىڭنان بارىپ توسايىن...

ورگە بارسام, البانىم

البانىمدى قاپتاتسام,

ساعان تۇسەر سالماعىم.

ءجونىن بىلمەي بىلشىلداپ,

اركىمگە تيەر سالدارىڭ»

دەپ باستاپ الىپ, سۋان, قاڭلى, وشاقتى, ىستى, ءسارىۇيسىن, جانىس, سيقىم, بوتباي, شىمىر, تاراق, ارقادا جاتقان نايمان مەن ارعىن, الشىن, جاپپاس, شومەكەي, قوڭىرات, سىرگەلى, سايرامداعى سان قوجا سەكىلدى رۋلاردى تۇگەندەپ شىعادى. بۇل نۇسقادا ءسۇيىنباي ءوز رۋى شاپىراشتى ءھام ۇرانى قاراساي باتىر تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاعان. ەسەسىنە وزگە ۇلتتاردى قازاقتىڭ رۋى سەكىلدى سيپاتتايدى.

«سايرامدا بار, سان قوجا

مىنگەندەرى توپشا ات,

سالدەلەرى ءبىر قۇشاق,

شاھار شىعىپ جونەيدى,

كولدەن ۇشقان قۋ قۇساپ,

قوسىلمايسىڭ وعان دا

ودان بىلاي نوعايىم,

و دا مەنىڭ جيەنىم» دەي كەلىپ:

«تاعى دا مىناۋ جۇرتىم بار,

تارانشى مەن دۇڭگەنىم,

سونىڭ ءبارىن جيناسام,

ول دا مەنىڭ دۇرمەگىم,

از-اق اۋىل قىرعىزسىڭ,

قاقىرىقتاي تۇكىردىم.

ستامبۇلدان ايتايىن

قالىس, ءپىرىم, جۇرتىم بار,

قوسىلمايسىڭ وعان دا,

ودان بىلاي ورىسىم,

كەڭىنەن العان قونىسىن,

تۇيە تابان جايىنداي

جىلقىنىڭ مىنگەن تورىسىن.

ونەر-ءبىلىم باققانى,

بەردەڭكە مىلتىق اسىنعان

زەڭبىرەك, كۇرزى اتقانى.

الا تۋدى اپ شىقسام,

و دا اتتانار قىرعىزعا,

مەنىمەن بىرگە شاپقالى.

ماقتاناسىڭ نەسىنە,

دۇنيەنىڭ جۇزىنەن

ادامزاتتىڭ ىشىنەن

مىنا قىرعىزدار

ءبىر تۋىسىن تاپپايدى,

و دا مەنىڭ ماقتانىم»

دەپ جىرىن بورانداتىپ الىپ, قىرعىزدىڭ يتتەن جارالعانى تۋرالى كونە اڭىزعا توقتالادى.

«اتاڭ سەنىڭ – قىزىل يت

اناڭ سەنىڭ – اقساق قىز

كوڭىلدەس بولىپ ەكەۋى,

ءبىرىن-ءبىرى جاناپتى,

اقساق قىزدىڭ تۇقىمى

قىزىل يتتەن تاراپتى.

مىنا وتىرعان ارىستانبەك,

كوپپىن دەۋدى قويمايسىڭ,

اجالى جەتكەن قارعاداي,

بۇركىتپەنەن وينايسىڭ,

قايتا-قايتا بايتىكتىڭ

شەن العانىن قويمايسىڭ.

نەسىن ماقتان ەتەسىڭ,

اڭعا شىققان تازىعا

وعان دا قارعى بايلايدى»

دەپ وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن اتتان اۋدارىپ تۇسىرگەن كوپ قىرعىزعا اراشا تۇس­پەي, ءسۇيىنبايدىڭ ءوزىن مازاق ەتكەن قارا­بايتىكتى قىرعىزدىڭ شىققان تەگى يتكە تە­ڭەي بەرگەندە قارابايتىك ارىستانبەكتى قام­شىمەن سالىپ قالادى. «قىرعىزدىڭ بەك­تىگى مەن مىرزالىعىن ايتپاي, كوپتىگىن ايتىپ بىلجىراعان ءيتتى وردادان قۋىڭدار» دەيدى قالشىلداپ. «قازاق اتتىڭ تۇگىندەي, قىرعىز اتتىڭ توبەلىندەي عانا ەمەس پە؟» دەيدى ءسوز اۋانىن وزىنەن باسقا جاققا اۋدارىپ.

قىرعىزدار جاعى ءسۇيىنبايدىڭ وزىنە تاڭداتىپ, جيىرما بەس اتتى سىيعا تارتادى. سول جيىرما بەس اتتىڭ ءبىرى قاراكەر ات قايشىبەك دەگەن بايدىكى ەكەن. باي ماق­تاۋلى اتىن قيماي, باسقا ءبىر جىلقىنى بوياما­لاپ ءسۇيىنبايدىڭ الدىنا سالىپ بەرىپتى. قالعان جيىرما ءتورتىن اقىن ءوز قالاۋىمەن تاڭداپ الىپتى دەسەدى.

ءسۇيىنبايتانۋشى عالىمعا سىلتەمە

ءسۇيىنباي تاقىرىبىن ىندەتە زەرتتەگەن سۇلتانعالي سادىرباەۆ: «قاتاعان – قىرعىز ەلىنىڭ اتاقتى اقىنى. قاتاعان تۋرالى ادەبيەتتە ەكى ءتۇرلى پىكىر بار: بىرىندە ونىڭ شىن اتى ارىستانبەك ەدى دەپ ايتادى. ارىستانبەك بۇيلاش ۇلى 1828 جىلى شوڭ نارىن دەگەن جەردە تۋعان, رۋىنىڭ اتىمەن قاتاعان دەپ اتالىپ كەتكەن. ول 1882 جىلى 54 جاسىندا ۋىشقان دەگەن جەردە قايتىس بولعان, سۇيەگى تاشقياعا جەرلەنگەن. كەيبىر قىرعىز عالىمدارى قاتاعان اقىن ارىستانبەك ەمەس, ەكەۋى جەكە دارا بەلگىلى اقىندار دەيدى. قالاي بولعاندا دا عىلىم ءۇشىن قاتاعان تۇراقتى ەسىم» دەيدى (ارون ۇلى س. شىعارمالارى: تولعاۋلار, سىن-ىسقاق ولەڭدەر, ايتىستار – الماتى: جازۋشى, 1990. – 144 ب.; 138 ب).

ءتۇيىن ورنىنا

ارينە, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايتىس نۇس­قاسىنىڭ كوركەمدىگى قازىر ادەبي اينا­لىمداعى ءسۇيىنباي مەن قاتاعان ايتى­سىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە جەتپەيدى. قا­لىڭ قازاق بىلەتىن ول ۇلگىنى جوققا شى­عارۋ ويىمىزدا جوق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان نۇسقانى جەتكىزۋشىلەر ايتىستى قا­لاي ەستىسە, سول كۇيىندە قاعازعا تۇسىرگەن. اۋىز ەكى ايتىلا سالعان شۋماقتاردىڭ تىگى­سىن جازىپ, رەداكتسيالاماعان. بىراق ايتىس­تىڭ باستالۋ سەبەبى, ءسۇيىنبايدىڭ ماداق ولەڭ ايتىپ, الىبەكتەن سىي الۋى, سوسىن اقىندى قىرعىزداردىڭ اتتان اۋدا­رىپ ءتۇسىرۋى, بۇعان نازالى سۇيەكەڭنىڭ قۇن سۇراۋى, وعان لايىق جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جەتىوگىزدەن كۇيە-كۇيە بولىپ, قازان اسىپ جاتقان ارىستانبەكتى ارنايىلاپ العى­زۋى, ارىستانبەكتىڭ بۇكتەمەلى قومۋزىن جا­يىپ جىبەرىپ, ءسۇيىنبايدىڭ الدىن وراپ «قادىرسىز حان مەن بەك» تۋرالى ءسوز باس­تاۋى, وعان ءسۇيىنبايدىڭ ورنىقتى جاۋاپ بەرۋى, سوسىن كوپتىگىن ايتامىن دەپ, ارىستانبەكتىڭ قاتەلەسۋى, سوڭىندا بۇل ايتىس ابدەن شيەلەنىسىپ شىڭىنا شىققان­دا ءسۇيىنبايدىڭ قارابايتىككە كەتكەن ەسەسىن «يتتەن جارالعان» اڭىزدى مىسال ەتە وتىرىپ, تەگىن تۇيرەپ قايتارۋى وقيعا­نىڭ قالاي تۋعانىن, قالاي وربىگەنىن, ءبىز ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى دەپ جۇرگەن تۋىندىنىڭ قالاي ومىرگە كەلگەنىن شىنايى كوز الدىمىزعا اكەلەدى. ەسكى نۇس­قادا اسى بەرىلگەن الىبايدان باستاپ, اتىن بويامالاعان قايشىبەككە دەيىن ومىردە بولعان ادامداردىڭ اتىنىڭ اتالۋى, استىڭ 1852 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا ناق قاراقولدا بولعانىنا دەيىن كورسەتىلۋى, قازىرگى نۇسقاداعىداي قاتاعان دەپ باستى كەيىپكەردىڭ اتىن جاسىرماي, ءسۇيىنبايدىڭ ءيىسى قىرعىزعا ايگىلى ارىستانبەكتىڭ وزىمەن ايتىسقانىن ءدوپ كورسەتۋى, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا جاڭاشا كوزقاراستىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىز!

حالىقتىق تۋىندى وسىنداي شيەلەنىستى جايلاردىڭ سەبەبىنەن تۋىپ, ۇلتتىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعىنا اينالادى. ءبىز قولدا بار دەرەكتىڭ شەتىن عانا سوكتىك. ءبىزدىڭ جازعان نۇسقامىزعا قارسىلىق تانىتار عالىمدار, ونەرتانۋشىلار بولىپ جاتسا, ولاردىڭ ايتار ويى مەن دەرەكتەرىنە دە قۇرمەتپەن قارايتىنىمىزدى الدىن الا ەسكەرتە كەتكىمىز كەلەدى!

قانات ابىلقايىر,

جازۋشى