قيالىمىزدا كولبەڭدەگەن قيماس كۇندەرگە ءبىر ساتكە ورالايىقشى. جانىڭىز جالعىزسىراعاندا ءان تىڭداڭىز, بۇل – ناعىز نازىك نوستالگيا. قوزداي بولىپ جۇرسەڭىز ءان-جالىن, وتقا وراناسىز. كوڭىلىڭىز كەدەي بولسا, ءان-كەنىش, جوقتى تاباسىز. سوسىن ونى بارىمەن بولىسكىڭىز كەلەدى, ءتاتتى تۇستەي بىرەۋگە جورىتقىڭىز كەلەدى. ول ءۇشىن الدىعا تاۋداي قىلىپ ءۇيىپ ارمان قوياسىز, نيەت بايلايسىز, ماقسات تۇزەسىز. تامىزدىڭ مي قايناتار ىستىعىندا ءتۇيىلىپ بارىپ اشىلعان اق جاۋىنداي سىركىرەيسىز. كوبەلەكتەي قالىقتايسىز, كەمپىرقوساقتاي بوياناسىز. جىلداردىڭ ىعىنا جىعىلمايسىز, بۇل جولى ۋاقىت سىزگە سۇيەنەدى. مىنە, بۇل ءاننىڭ قاسيەتى, جو-جوق قازاق سازىنىڭ سايىپقىرانى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ قۇدىرەتى. ول – جەتى نوتانىڭ جۇمباعىن شەشكەن, ەكى ىشەككە ەلدىڭ نازىن قوندىرعان تاياق ۇشىنداعى تالانت.
جاز ءومىرىن, ءماز ءومىرىن قىسقارتىپ,
بارا جاتىر,
بارا جاتىر قۇس قايتىپ.
زىمىرايدى مەنىڭ بالا كەزىمدەي,
ءبىر جالت ەتىپ وتە شىققان سەزىمدەي.
مۇندا سىرشىل اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ سارتاپ ساعىنىشى مەن مەيىرىم-مۇڭى بار. اقىن قارتايعانىمەن, ولەڭ قارتايمايدى. بۇل اكسيوما ءومىرىن ونەرگە ارناعان ءاربىر اقىل يەسىنە ايتىلار «جۇباتۋ» شىعار, ايتسە دە, نۇرعيسا مەن تۇمانباي جازعان شەدەۆرلەردەن ءبىزدىڭ قازاق ونەرى ءالى دە قۋات الىپ تۇرعانداي. قايتىپ بارا جاتقان قۇستار ەمەس, ول ءبۇتىن ءداۋىر, جاستىق شاق, ءمولدىر ماحاببات, سىرالعى ساتتەر, انە, ءبارى-ءبارى قاناتىمەن قول بۇلعاپ بارادى. كەلەر كوكتەمدە سول اياۋلى مەزەتتەردىڭ ماڭگىلىك ساعىنىشتىڭ مەكەنىنە قايتىپ ورالۋى ەكىۇداي. نەتكەن اۋىر ديللەما دەرسىز!؟
انە قاراڭىزشى, تامىز تابالدىرىقتان اتتاعالى تۇر, ارتىندا قىركۇيەك مەنمۇندالايدى. كۇز – بۇل سوقىر سالعان سۋرەتتىڭ تۇسىندەي تۇڭعيىق مەزگىل. ايتسە دە, ءابىش كەكىلباەۆ:
«ەمەس بۇل تابيعاتتىڭ كارى, شىدا.
قاراڭدى وزگەرت كۇزدىڭ سارىسىنا.
كۇز ءتۇسى كورىنەر-ءدى كورىك بولىپ,
كۇزشە ولسەم, بەرەرىمدى بەرىپ بولىپ», دەيدى كۇزدەن ميات ىزدەپ. وندا نەگە قۇستار ءبىزدى تاستاپ كەتەدى ەكەن؟ ۇزىلگەن جاپىراقتار, سارعايعان الەم, كومەسكى تارتقان كۇننىڭ نۇرى, قازباۋىر بۇلتتارىن سۇيرەتكەن القاراكوك اسپان, كۇڭىرەنگەن كەش, قۇددى قۋانىشتىڭ سپەكتاكلى اياقتالعانداي ءبارىن قالدىرىپ, قاناتتىلار باسقا مەكەننەن مەيىرىم ىزدەپ جىراققا ۇشىپ كەتەدى. ءبىز سوندا ءوزىمىزدى «قۇستار قايتىپ بارادى» انىمەن جۇباتامىز. ءالى كۇنگە دەيىن...
الماتى. 1965 جىلدىڭ كۇزى. ۇلى سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ – «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا مۋزىكالىق باعدارلامالاردىڭ باس رەداكتورى. كومپوزيتوردى قاۋىرت جۇمىس قاجىتسا كەرەك, بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ, ۇيىنە قاراي بەت تۇزەيدى. قاباعى سالىڭقى. دۇنيە تۇنجىر تارتقانداي. بالكىم, جۇمىستا ورىنسىز جاعداي ورىن الدى ما, الدە شىعارماشىلىق الەمىنىڭ اۋا رايى ادەتتەگىدەي قۇبىلىپ تۇر ما ەكەن, شاڭىراعىنا قاراي كوڭىلسىز جورتادى. كۇرەڭ كۇز, سۇرعىلت تارتقان كەڭىستىك. ءدال ەسەنيننىڭ ولەڭىندەگىدەي: «قۇلاپ جاتقان جاپىراق, جىلاپ جاتقان جۇرەگىم».
كومپوزيتور اقىرىن 28-پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا اياڭداي كەلىپ, ورىندىققا جايعاسادى. قالىڭ وي ۇستىندە اينالاسىنا شولا قارايدى. كەنەت كوزىنە قالىقتاپ بارىپ اعاش باسىنا قونعان تىرنا تۇسەدى. دۇنيەدەن ءبىر ۋاقىت تىنىشتىق ىزدەگەن تىرناعا ماڭايداعى وزگە قۇستار تىنىشتىق بەرمەيدى. قارقىلداپ قاسىنا قونعان قارعالار شوقىپ وتەدى. قۇستاردىڭ بۇل قىلىعىن الىستان تاماشالاعان نۇراعاڭ: «ادام مەن قۇستىڭ ءومىرى قانداي ۇقساس» دەگەن ويعا كەلەدى. كوپ بوگەلمەي ارى قاراي ءوز جولىمەن جۇرەدى.
ۇيىنە كەلگەن بويدا ساياباقتاعى جاعدايدى جارى داريعاعا ايتادى. «جەر بەتىندە ادام بالاسى ءبىر-بىرىنە سۇستانا قاراپ, قىزىل سوزگە جول بەرىپ, ءبىر-ءبىرىن كورە الماي, قۋدالاپ جاتادى. بۇل ارەكەت قۇستاردىڭ دا ومىرىندە بار ەكەن-اۋ. تىرنانى قارعالار وتىرعىزباي قويدى. مەن بولسام, كوزىمە جاس الىپ, ۇيگە قاراي بەتتەدىم», دەيدى ونەر يەسى. بۇل ءبىر ساتتىك وقيعا سازگەردىڭ جۇرەگىندە تۇمشالانعان كوپ ويدىڭ ءبىرىن بوساتسا كەرەك. ارتىنان دۇنيەگە «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانىنىڭ اۋەنى كەلەدى. ءومىر وتپەلى, ادامنىڭ جولى باعدارلى ەكەنى ايان. قاناتىمەن ەركىندىكتى باعىندىرعان قۇستارعا دا بۇل الەم تارلىق ەتكەنى مە, سوندا؟!
كەيىن عاجايىپ اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتى قوناققا شاقىرىپ, ءاننىڭ شىعۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعانى اسىقپاي باياندايدى. تالعامپاز تىلەنديەۆ ءاننىڭ ماتىنىنە كەلگەندە وتە سارابدال ەدى. سوندىقتان بولار تۇماعاڭ عانا جانىن جاقىن تۇسىنەتىن سەكىلدى. اقىن ءىنىسى اعاسىن مۇقيات تىڭداپ, ىشتەي قورىتىپ, جۇرەك كوزىمەن ءبىر بارلاپ قارايدى. ءسويتىپ, كۇز بەن ءومىردىڭ سيۋجەتىن قالامىنا قوندىرادى. وسىلايشا, «قۇستار قايتىپ بارادى» تۋىندىسى ەلدىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. اقىننىڭ جىرى ءانسىز دە تۇنعان كىرشىكسىز پوەزيا ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. تۇماعاڭنىڭ تارامىس تاعدىرىنان سىر تارتادى.
بۇل ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆا بولعان. كەيىن سول كەزدە ونەرگە ەندى عانا قادام باسقان باقىت ءاشىموۆا مەن شولپان توقسانوۆا دەگەن جاس انشىلەر قوس داۋىستا شىرقادى. وسى ءاننىڭ عاجايىبىنان بولار, ورىنداعان ءاربىر جاس ءانشىنىڭ ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تارالدى. ءاننىڭ اسقاقتىعى سونشا, «قۇستار ءانى», «بارا جاتىر قۇس قايتىپ», «قۇستار قايتىپ بارادى» سەكىلدى ءتۇرلى اتاۋمەن شىرقالدى. سازگەردىڭ جۇرەگىنەن شىققان اۋەندى سىرىن بۇزباي جەتكىزۋ ۇلكەن ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. بۇل قاتاردا حالىق ارتىستەرى ەرمەك سەركەباەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, مايگۇل قازتۇرعانوۆا سياقتى ءان ونەرىنىڭ مايتالماندارى بار. ولار ەرەكشە ورىنداپ قانا قويماي, حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى قالدى.
جارىقتىق, نۇرعيسا تىلەنديەۆ كوزى تىرىسىندە ءاربىر شىعارماشىلىق كەشىنىڭ سوڭىندا وسى ءاندى ورىنداتادى ەكەن. جانىن جارىپ شىققان اندەردىڭ ىشىندە بۇل تۋىندىنىڭ ءباسى بيىك بولىپتى. ءتىپتى قايتپاس ساپارعا اتتانار شاعىندا: «مەنى «قۇستار قايتىپ بارادى» انىمەن شىعارىپ سالىڭدار» دەپ اماناتتاپ كەتكەن ەكەن. ءيا, ءدال سول ولەڭدەگىدەي عوي ءومىردىڭ ءمانى مەن ءدامى, تىڭداڭىزشى؟!
قۇستار, قۇستار سىزىلتىپ ءان سالادى,
سول انىمەن تەربەتەدى دالانى.
ال ادامدار ك ۇلىپ باستاپ ءومىرىن,
كەتەرىندە جىلاي دا الماي قالادى.
