قايىڭدى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سوگەتى ەلدى مەكەنىندەگى 65 اۋلادا 328 ادام قونىستانسا, ماماي ەلدى مەكەنىندە 270 تۇرعىن بار. بىرنەشە كۇن بويى حابارلاسقان اتالعان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءبىر عانا ايتار ءۋاجى بار ەكەن. «اكىمدەردىڭ ۋادەسىنە تويدىق, ولارعا سەنۋدى قويدىق. جىلدار بويى قىزىل قۇرت ارالاسقان سۋ ءىشىپ كەلەمىز. ونىڭ ءوزىن 1-2 ساعاتقا عانا قوسادى. ماسەلەمىز وڭىنان شەشىمىن تابار كۇن بار ما؟», دەيدى اۋىل حالقى.
اۋىل ازاماتتارىنىڭ ارزۋىن تىڭداۋ ءۇشىن اتالعان ەلدى مەكەندەرگە ات باسىن بۇردىق. ەكى اۋىلدىڭ جاعدايى ەكى ءتۇرلى ەكەن. سوگەتى اۋىلىنا تاقتايداي تەگىس جول بۇيىرىپتى. ەلدى مەكەن ىشىندە دە جول تەپ-تەگىس. ال مامايدا جاعداي مۇلدە باسقاشا...
«ەلدى مەكەندە باس اۋىرتاتىن ماسەلە از ەمەس. ونىڭ ەڭ وزەكتىسى – اۋىز سۋ. اۋىل حالقى ءتاتتى سۋ دەپ تالاي رەت اششى شۋ شىعارسا دا جاعداي وڭالماي تۇر. جالپى, سۋ 150 مەتر تەرەڭدىكتەن شىعادى. سۋدى ءبىر مەزگىل ءبىر جارىم ساعاتقا عانا قوسامىز. اۋىل حالقى قاجەتىنشە الىپ ۇلگەرگەنىمەن, بوشكەگە جيناعاندىقتان بورسىپ كەتەدى. بىزگە تاۋدىڭ سۋى جەتپەيدى. سوندىقتان باقشا ەككەن جۇرتتىڭ كوبىسىنىڭ ەڭبەگى زايا كەتىپ, باقشاسى كۇيىپ كەتەدى. بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە ۋادە بەرىپ كەلەدى. «انە باستايمىز, مىنە باستايمىز» دەۋمەن ۋاقىت سىرعىپ ءوتىپ جاتىر. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وبلىس اكىمىنە شاعىمدانعانبىز. ونداعىلار اۋدانعا جولداعان بولاتىن. اۋداندىق اكىمدىكتەگىلەر اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىندەگى ماماندارعا «2023-2024 جىلدارى ماسەلە شەشىمىن تابادى» دەگەن سىڭايدا جاۋاپ بەرىپتى. تاۋداعى ەكى بۇلاقتان شىعاتىن سۋ اراقاشىقتىق جەتى شاقىرىم بولعان سوڭ جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. وسى ماسەلە شەشىمىن تاپسا ەكەن», دەيدى سوگەتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نۇركەن ساتىبالديەۆ جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ.
سوگەتى شاعىن اۋىل بولعانىمەن, حالقى تىنىم تاپپاي تىرشىلىك ەتەدى. ەلدى مەكەندە مەديتسينالىق امبۋلاتوريا, باستاۋىش سىنىپ مەكتەبى, اۋىلدىق كلۋب بار. سەكسەنگە جۋىق بالا بەسىنشى سىنىپتان باستاپ قايىڭدى اۋىلىنا قاتىناپ ءبىلىم الادى. جەرگىلىكتى جۇرت اۋىز سۋ بولسا تىرشىلىگىمىزدى دوڭگەلەتە تۇسەر ەدىك دەگەندى العا تارتادى. راسىندا دا, شارۋاشىلىققا يكەمى بار جۇرتقا ءبىرىنشى كەزەكتە سۋ كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. ال اۋىلداعى سۋ مۇناراسىنىڭ جاعدايىن كورگەنىمىزدە جاعا ۇستادىق. ب ۇلىنگەن قۇبىردى ارنايى جاپسىرمالارمەن بىتەپ قويىپتى. شىرىگەن قۇبىر ىشىندە نە بولىپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن...
ن.ساتىبالديەۆتىڭ ايتۋىنشا, توزىعى جەتكەن سۋ مۇناراسىنا ءوزى قاراپ وتىر. ۋاقتىلى دارىلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ تۇرعاندىقتان, اۋىل حالقى تازا سۋ تۇتىنۋدا. ء«ار ۇيدە قۇدىق بولسا دەگەن ارمانىمىز بار. اۋدان ورتالىعىنداعىداي تاۋلىك بويى سۋ بەرىلسە, جۇرت ريزا بولار ەدى» دەيدى ول. البەتتە, بۇل ءۇشىن اۋىلداعى وزەكتى ماسەلە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. ول حالىققا سۋدى مولىنان بەرگىسى كەلسە دە, مۇنارانىڭ شاماسى ءبىر جارىم ساعاتقا عانا جەتەدى ەكەن. ءبىر قىزىعى, مۇنداعى قۇدىقتان حالىق تا, مال دا سۋ ءىشىپ جاتىر... ەسەك اربامەن سۋ تاسىعان جۇرتتى كورگەندە, وتكەن عاسىرعا ساپار شەككەندەي كۇي كەشتىك. ۇزىن سونار كەزەككە تۇرعان حالىقتىڭ دا جۇيكەسى توزعان...
ء«بىزدىڭ اۋىل اكىمدىكتەگىلەرگە سالىق ءۇشىن عانا كەرەك سياقتى. مىنا سۋ مۇناراسى دا, تاۋداعى سۋ دا ەشكىمگە كەرەك ەمەس», دەيدى ن.ساتىبالديەۆ اشىنىپ.
سوگەتىدەن شىققاننان كەيىن قايىڭدى اۋىلىنا باردىق. اۋىلدىق اكىمدىك ماماندارىنا جولىققانىمىزدا ولار دا ماسەلەنىڭ 2023-2024 جىلدارى شەشىمىن تاباتىنىن ايتتى. الايدا حالىق: ء«بىز ونداي ۋادەدەن شارشادىق. ماسەلە تولىق شەشىلمەيىنشە تالاپ ەتە بەرەمىز», دەيدى.
قايىڭدىدان كەيىن ماماي اۋىلىنا اتتاندىق. سوگەتىنىڭ جولى تاقتايداي تەگىس بولسا, مۇندا شاعال توسەلگەنىمەن, اسفالت جابىندىسى جابىلماپتى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ايتۋىنشا, ماماي اۋىلىنداعى اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقاننان كەيىن عانا جول سالۋ جاعى قاراستىرىلماق. اۋىلعا كەلگەنىمىزدە قۇدىق باسىنداعى حالىقپەن بىرگە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقىلار دا جۇرگەنىن بايقادىق. سۋ اققان ساتتە ەلدەن بۇرىن سول جىلقىلار ءشولىن باستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىر قۇدىقتان حالىق تا, مال دا بىرگە سۋ ءىشىپ وتىرعانىن تاعى دا كوز كوردى.
«وسى اۋىلعا كەلىن بولىپ تۇسكەنىمە وتىز ءۇش جىل بولىپتى. سودان بەرى سۋ تاسۋمەن كەلەمىن. كوشەدە ءبىر عانا جەردە سۋ اعادى. سوسىن ءۇش-ءتورت ءۇيدىڭ اۋلاسىندا قۇدىق بار. سول ۇيلەرگە بارىپ, اكەلەپ, كوكەلەپ, تالاسىپ سۋ الامىز. ءتىلىن تاپپاساڭ ەشكىم ۇيىنە كىرگىزبەيدى. العان سۋدى مالعا بەرەمىن, قالعانىمەن ىدىس-اياق, كىر-قوڭدى جۋامىز. ۇنەمدەپ وتىرىپ, ازەر دەگەندە جەتكىزەمىز. وسى تىرشىلىك كۇندە قايتالانادى. اۋىلدا جۇمىس جوق بولعان سوڭ بالالار قالاعا كەتكەن. كۇيەۋىم ءبىر مەكەمەدەن قاراۋىلدىق جۇمىس تاپقان. قىسقاسى, سۋدى ءوزىم تاسيمىن. اۋلامىزدا سارقىراپ تۇرسا, باسقا اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى سەكىلدى ءبىز دە كوكونىس ەگەر ەدىك. قازىر قىمباتشىلىق قوس بۇيىردەن قىسىپ تۇرعان شاقتا ءوز اۋلاڭنان تابيعي ءونىم العان الدەقايدا پايدالى عوي. وعان شاما جەتپەيدى.
جىل سايىن ۋلاپ-شۋلاپ وسى ماسەلەنى جىرلاپ ءجۇرمىز. قايبىر جىلى سۋ مۇناراسىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز دەپ قارجى ءبولىپتى. سونداعى تىندىرعانى مۇنارانى بىرنەشە مەتر ءارى جىلجىتىپ قويعان. سونىمەن ءىس بىتكەن. بۇزىلعان كەزدە جوندەپ بەرەدى, بولدى. ءىشىپ وتىرعان سۋىمىزدا قىزىل قۇرت بار. سول سەبەپتى قايناتىپ, مۇزداتقىشقا سالىپ سالقىنداتىپ ىشەمىز. اكىمدەر كەلىپ ەسەپ بەرگەن كەزدە الدىمەن سۋ تارتىپ, سوسىن جولدى جوندەيتىندەرىن ايتقان ەدى. ونداي ۋادەنى ەستي-ەستي قۇلاعىمىز جاۋىر بولدى. اۋىل اكىمى اۋدانداعىلاردىڭ ايتقانىنا سەنىپ, بىزگە سولاردىڭ ءسوزىن جەتكىزەتىن شىعار. الايدا ۋادە ورىندالۋىمەن قۇندى عوي», دەيدى ماماي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءلاززات شىلدەباەۆا اشىنىپ.
بۇل اۋىلداعى كورىنىس سوگەتىدەگىگە ۇقساس. سۋ بەرىلگەن ساتتەن باستاپ ەسەك ارباسىنا وتىرعان جۇرت «كونە كولىگىمەن» قۇدىققا قاراي اسىعىپ بارادى. ءبىر ساعات بەدەرىندە ولارعا سۋدان باسقا ەشقانداي قىزىق جوق. سودان كەيىن عانا اپتىعىن باسادى.
ء «اي, اينالايىن, مەن قازىر الپىس بەس جاسقا كەلدىم. ەس بىلگەلى ءتاتتى سۋدىڭ اششى ايقايىن ەستىپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ اۋىلعا ءتىرى جۋرناليست كەلگەنىن ەندى كورىپ تۇرمىن. قانشا اكىم كەلىپ, قانشا اكىم كەتپەدى؟ ءبارىنىڭ ايتاتىنى: «بولدى, ماسەلەنى شەشەمىز». بىراق ناتيجە جوق. ۋادەنى اۋداننىڭ عانا ەمەس, وبلىستى باسقارعان باسشىلار دا ءۇيىپ-توگىپ جاتادى. ءبارى سولار ايتقانداي بولسا, ءبىزدىڭ ەلدى مەكەن ۇلگىلى اۋىل بولىپ كەتەر ەدى. سۋ مۇناراسىنىڭ قۇبىرى دا ەلۋ جاسقا كەلىپ قالدى. 1974 جىلى قويىلدى عوي. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەپ جاتامىز. الايدا ءبىزدىڭ مۇنارامىزدىڭ قۇبىرى جاڭارماي-اق قويدى.
مەن مەكتەپتە مۇعالىم بولعان اداممىن. ءبىلىم وشاعىنا سۋ جۇرگىزەمىز دەگەن كەزدە قۇبىردىڭ ءىشى ۇگىتىلىپ جاتتى. سول كەزدە قۇبىر ىشىندەگى تەمىر قوقىستاردان سۋ جۇرمەيتىنىن, پوليەتيلەن قۇبىر كەرەگىن ايتتىم. ول شىرىمەيدى. سولاي توقتاتتىم. اقشانى بوسقا شاشۋعا بولمايدى. سۋدان مايدا قىزىل قۇرت شىققان سوڭ حلور سالىپ تۇرامىز. ۋاقىتپەن قوسادى. ءبىر ساعاتتا ۇلگەرسەك ۇلگەردىك, ايتپەسە, سۋسىز قالامىز. اكىمدەردىڭ بۇيرەگى سوگەتىگە بۇرا ما, ايتەۋىر كورشى اۋىلدا جول بار, بىزدە ول دا جوق. ولاردىڭ جاس جىگىتتەرى پىسىق.
اۋىل حالقى اۋىل اكىمدەرىنىڭ مىقتى بولعانىن قالايدى. ەشكىمدى جامان دەۋگە بولمايدى. بىراق مىقتى ماماندى ماقتاعاندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ايبەك ءابىش دەگەن جىگىت اۋىل اكىمى بولعان كەزدە كوپ جۇمىس ىستەدى. كوشەگە جارىقتى سول ورناتتى. اقىرتوبە اۋىلىندا جۇرگەن كەزىندە دە كوپ تىرلىك تىندىردى. بارلىق اكىم سونداي بولسا, شىركىن.
قىسقاسى, اۋىلداعى اۋىز سۋ ماسەلەسىمەن اۋدان اكىمدەرىنە بارساق, «قاتىرامىز» دەيدى. سول قاتقان كۇيىندە ءالى ەرىمەي تۇر. سوڭعى رەت بەس ادام بارعانبىز. اۋدان اكىمى قىرۋار جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن ايتىپ جىپكە ءتىزدى. بىراق ول جۇمىستاردىڭ بىزگە قاجەتى جوق. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسالعانىن ايتىپ, ارقامىزدان قاعىپ شىعارىپ سالدى عوي. اۋىلدا ينتەرنەت جوق, سۋ جوق, جول جوق», دەيدى اۋىل اقساقالى نۇرلان ابدىقۇلوۆ.
سوڭىنان قۇلان اۋىلىندا ورنالاسقان اۋداندىق اكىمدىككە باس سۇقتىق. اۋدان باسشىسى ەرنار ەسىركەپوۆ ءىسساپاردا ءجۇر ەكەن. ءبىز اۋداندىق تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاسۇلان ومىرقۇلوۆپەن جولىعىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سۇرادىق.
«ماماي مەن سوگەتى اۋىلدارى بويىنشا الدىڭعى جىلى جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەگەنبىز. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ساراپتامادا جاتىر. وسى ايدىڭ اياعىندا نەمەسە كەلەسى ايدىڭ باسىندا مەملەكەتتىك ساراپتامادان شىعادى. ودان كەيىن ءبىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات سۇراپ, رەسپۋبليكاعا ۇسىنامىز. كەلەسى جىلى قارجى بولىنسە, سول كەزدە بىردەن جۇمىستى باستايمىز. ءارى كەتكەندە 2024 جىلى جۇمىستى قولعا الامىز. ءبارى دە قاراجاتقا بايلانىستى عوي. قىسقاسى, ەكى اۋىلدا 2023 نەمەسە 2024 جىلى اۋىز سۋ بولۋى كەرەك. ول كەزدە اتالعان اۋىلداردا اۋىز سۋ تاۋلىك بويى بەرىلەدى. سونىمەن قاتار اۋىز سۋ جۇيەسى جۇرگىزىلمەيىنشە, جول ماسەلەسى شەشىلمەيدى. ويتكەنى سۋ ماسەلەسى شەشىلگەن سوڭ جول سالىنسا, كوشەلەردىڭ تالقانى شىعادى. تيىسىنشە, قوسىمشا شىعىن كەتەدى. بۇل ماسەلەنى حالىققا مىقتاپ تۇسىندىردىك», دەيدى ول.
تالاي اكىمنىڭ الدىن كورگەن اۋىل جۇرتى سوڭعى رەت اۋىز سۋ ماسەلەسىمەن وبلىستىڭ بۇرىنعى باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ, جاقىندا عانا باسقا قىزمەتكە اۋىسقان اۋداننىڭ بۇرىنعى اكىمى ەربولات سادىرقۇلوۆقا بارعاندارىن ايتادى.
«وبلىسقا دا, اۋدانعا دا باسشىلار جاڭادان كەلگەنىن بىلەمىز. ولار دا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ماسەلەسىنە زەر سالسا ەكەن. اۋدان تىزگىنىن قولعا العان ەرنار ەسىركەپوۆ جەرگىلىكتى ازامات. ءبىزدىڭ اۋداندى كىم باسقارمادى؟ ەندى ەرنار ەسىركەپوۆ تۋعان جەرىنە كەلگەن سوڭ ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى اياقاستى ەتپەيتىن شىعار. الپىس جىل بويى اۋىز سۋدىڭ زاردابىن شەككەن حالىق وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى نۇرجان نۇرجىگىتوۆكە سەنىم ارتادى. ماسەلەمىزدى شەشە الماسا, ولارعا سىن», دەيدى تۇرعىندار.
اۋىل حالقىنىڭ تىلەگى شەنەۋنىكتەر ايتقان ۋاقىتتا شەشىمىن تابا ما, الدە الپىس جىل بويى جالعىز قۇدىقتان تالاسا سۋ تاسىعان حالىق تاعى دا ۇزاق ۋاقىت ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلە مە؟ قالاي بولعان كۇندە دە ماماي مەن سوگەتى اۋىلىنداعى وتكىر ماسەلە نازارىمىزدان تىس قالماق ەمەس.
جامبىل وبلىسى,
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى
