قاعاز جۇزىندەگى مالعا سۋبسيديا العان

مال باسىن اسىلداندىرۋ باعدارلاماسى دا وسى جۇيەنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, وعان مەملەكەت قىرۋار قارجى جۇمسادى. الايدا ادام اياعى جەتە بەرمەيتىن شالعاي تۇكپىردەگى اۋدانداردا ەلەكتروندى قىزمەتتەن حابارسىز, زاماناۋي قولداۋ تەتىكتەرىنەن ساۋاتى جوق قاراپايىم ەلدىڭ مالىن سىرتتاي باسقا شارۋاشىلىقتىڭ ەسە­بىنە تىركەپ, «اۋاداعى» مالعا بو­لىنگەن مەملەكەت سۋبسيدياسىن جىمقىرىپ, كولدەنەڭ تابىس تا­ۋىپ كەلگەن پىسىقايلار بار كورىنەدى.

ماسەلەن, جانگەلدين اۋدانىنا قاراستى احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى رۋسلان جاقسىمبەكوۆ 2019 جىلى «نۇر-ايالا» شارۋا قوجالىعىن اشىپ, مال باسىن كوبەيتە باستايدى. سودان بەرى ءىرى قارا سانىن 250-گە, جىلقىنى 100-گە جەتكىزگەن. 70 شاقتى ۇساق مالى تاعى بار. بىراق بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتان كەيىن مەملەكەت شارۋا قوجالىقتارىنا سۋبسيديا بەرە باستاعانىن ەستىپ, اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە بارعان فەرمەر ءوزىنىڭ اتىنا 15-اق ءىرى قارا تىركەۋلى تۇرعانىن بىلەدى. قالعان 235 باس ءىرى قاراسى ەسەپتە جوق بولىپ شىق­قان. وسىلايشا, 15 باسقا مار­دىمسىز عانا سۋبسيديا العان شارۋا «مال اشۋى – جان اشۋىنا» باسىپ, قۇزىرلى ورىندارعا شاعىمدانادى. الايدا ولاردان دا قايىر بولا قويمادى. جارتى جىل بويى ادىلدىك تاپپاي الەككە تۇسكەن جاننىڭ جانايقايىنا قۇلاق ءتۇرىپ كوردىك.

– اۋداندىق اكىمدىكتەگى مال شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مامانداردان مالىم قايدا دەپ سۇرادىم. سويتسەم, اۋداننىڭ مال دارىگەرلەرى مەن اۋىلدىڭ مال دارىگەرى اسقار بەكەنتاەۆ اسىل تۇقىمدى بۇقا اكەلەمىز دەپ كۇللى اۋىلدىڭ 500 سيىرىن «شوشقاكول» شارۋا قوجالىعىنا كىرگىزىپ جىبەرگەن ەكەن. ءبىزدىڭ مال دا سونىڭ ىشىندە كەتكەن. ءبىز ونى بىلمەيمىز. «بۇلارىڭ نە؟ ءبىزدىڭ مالىمىزدى نەگە الىپ كەتتىڭدەر؟» دەپ سۇراساق, «بىزگە قولحات بەرگەنسىڭدەر», دەيدى. مەن دە, اكەم دە ەشكىمگە قولحات جازعانىمىز جوق. سوندا ولار 2018 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن بوتەن مالدىڭ ەسەبىنەن سىلقيتىپ اقشا الا بەرگەن. 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مالىمدى زورعا وزىمە قايتاردىم, – دەيدى رۋسلان جاقسىمبەكوۆ.

قولدانىستاعى ەرەجە بويىنشا, شارۋا قوجالىقتارىنداعى اسىل تۇقىمدى مال باسىن بىرىز­دەن­دى­رۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى مال دارىگەرى ءار باسقا سىرعا تاعىپ, ينتەرنەت بازاسىنداعى جۇيەگە ەنگىزەدى ەكەن. سودان كەيىن شارۋاشىلىق باسشىسى www.plem.kz سايتىنداعى اقپاراتتىق ساراپتاما جۇيەسىنە جەكە ەلەكتروندى قول ۇلگىسىمەن كىرىپ, ءوز مالىن ءوزى تىركەيدى. ياعني اسج-عا مال يەسىنىڭ ءوزى عانا جا­ۋاپتى. ءوز ەلەكتروندى قولىمەن عانا كىرە الا­دى. بىراق ينتەرنەت دەگەن يگى­لىك بيىل عانا جەتكەن احمەت باي­تۇر­سىنوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مۇنى قايدان ءبىلسىن. ونىڭ ۇستىنە, رۋس­لان­نىڭ ايتۋىنشا, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىق بولىمىندە قارا­پايىم مالساق جۇرتقا مەملەكەت تاراپىنان كور­سە­تىلىپ جاتقان قول­داۋ شارالارىن, ولاردى پايدالانىپ يگىلىگىن كورۋ تەتىكتەرىن ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن بىردە-ءبىر زاڭگەر مامان جوق ەكەن.

– اۋداندىق اكىمدىكتىڭ اۋىل شار­ۋا­شىلىعى بولىمىندە بىردە-ءبىر زاڭگەر جوق. اقىل-كەڭەس سۇ­راي­تىن ادام جوق. اۋىلدىڭ مال دارىگەرى 2018 جىلعى قۇجاتتاردىڭ ىشىنەن سەنىڭ قولىڭدى كوردىم دەپ وتىرىك جالا جاۋىپ وتىر. «وندا سول مەن قول قويعان قۇجات قايدا؟ كورسەتىڭدەرشى» دەسەم, ونى ەشكىم تاۋىپ بەرە المادى. مال دارىگەرى: «ول قاعاز كەرەك بولماعان سوڭ, «شوشقاكول» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى ورتەپ جى­بەر­گەن», دەيدى. «شوشقاكولدىڭ» يەسى قاسقىر ماحين بۇگىندە جوق. قايتىس بولىپ كەتكەن.

شىندىعىندا, قۇجاتتى ورتە­گەن قاسقىر مارقۇم ەمەس, ونىڭ مۇراگەرى – كۇلماش مولداح­مە­توۆا. مال دارىگەرى اسقار بەكەنتاەۆ­ ەكەۋى بىرگە ورتەپ وتىر. پرو­كۋ­را­تۋ­را تەكسەرە باستاعاننان كەيىن مەنىڭ قولىم جوق ەكەنىن ءبى­لىپ, ەكەۋى ورتەپ جىبەرگەن. كۇل­ماش­­تىڭ ءوزى «ورتەگەن مەنمىن» دەپ شىنىن ايتىپ وتىر. قايتىس بولىپ كەتكەن ادام ورتەي المايدى عوي. سوندىقتان مال دارىگەرى وتىرىك ايتىپ وتىر. ەگەر مەن قول قويىپ, كەلىسىم بەرسەم, ول نەگە ءبىر جاپىراق قاعاز الىپ قالماعان؟ مەن سونى تۇسىنە الماي دالمىن. مال دارىگەرى, ءتىپتى سەن 4 بۇقا الدىڭ دەپ ماعان جالا جاپتى. مەنى ءتورت بۇقا الدى دەپ پروكۋرورلار دا جازىپ قويىپتى. «شوش­قاكول» شارۋا قوجا­لى­عى­نىڭ يەسى دە مەنى ءتورت بۇقا الدى دەپ جازىپ جىبەرگەن. بىراق ىشكى ىستەر بولىمىندەگى تەرگەۋشىنىڭ قولىندا مەنىڭ 4 بۇقا العانىم تۋرالى ەشبىر قۇجات بولماي شىقتى. تەرگەۋشىدەن سۇراسام, «بىلمەيمىن, ونداي قۇجات بولعان جوق» دەيدى. مىنە, بۇل ناقاق جالا, جالعان قۇجات بولعان سوڭ, ولار ادەيى جوعالتىپ جىبەرىپ وتىر.

مەملەكەت پەن پرەزيدەنت حا­لىققا مال ءوسىر, مال باسىن كوبەيت, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىڭدار دەيدى. ال بۇلار ءبىزدى مىناداي قيىندىققا سالىپ قويىپ, ماعان وتە قاتتى قيانات-ءزابىر كورسەتىپ وتىر. بۇل ازاماتتار لايىقتى جازاسىن الۋ كەرەك قوي. بىراق شالعاي جاتقان سوڭ, ءبىزدىڭ تورعاي وڭىرىندە زاڭ جوق شىعار دەپ ويلاۋعا ءماجبۇرمىن. مەنىڭ مالىمدى باسقا بىرەۋگە تەك مال دارىگەرى مەن قان العان ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ باس­شىسى عانا بەرە الادى. قاندى مەنىڭ مالىمنان الادى, اق­شا­سى­نىڭ پايداسىن باسقا بىرەۋ­لەر كورەدى, – دەيدى اشىنعان مال يەسى.

ماسەلەنىڭ ءمانىسىن احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋىلىنىڭ مال دارى­گە­رى اسقار بەكەنتاەۆتان سۇراپ كورىپ ەدىك, 2018 جىلى مال باسىن اسىلداندىرۋعا بۇقا اكەلەتىن بولىپ, اۋىلدىڭ كلۋبىندا جينالىس بولىپتى. حالىق سول جەردە اق باس بۇقا اكەلسەڭىزدەر قولىمىزداعى مالد­ىڭ ءبارىن بەرەمىز دەپ ءبىراۋىز­دان كەلىسىم بەرەدى.

– ول جينالىستىڭ حاتتاماسى بار. سودان كەيىن الگى ەلدىڭ ما­لىن ءوز اتىنا تىركەتەتىن قاس­قىر ماحين دەگەن جىگىت تىزىم­مەن ەل ارالادى. اركىمنەن 15-20 باستان الاتىن بولىپ, قول قوي­دى­رتىپ اكەلدى. ونىڭ ىشىندە جاق­سىم­بەتوۆتەردىڭ دە قولى بولدى. سول 2018 جىلى قول قويعان ادام­دار­­دىڭ مالىنا قىركۇيەكتىڭ بى­رى­نە دەيىن 4 ايعا سىرعا سالىندى. ءبىرىنشى قىركۇيەكتەن كەيىن مەن مالدى ءوز يەلەرىنىڭ اتىنا قايتا تىركەپ قويدىم. 2019 جىلى جاقسىمبەتوۆتەر «نۇر-ايالا» دەگەن شارۋا قوجالىعىن اشتى. ول جىلى مەن ولاردىڭ ما­لىن بەرگەن جوقپىن. بىراق اسج باعدارلاماسى بويىنشا 2019 بەن 2020-دا دا ءجۇر ونىڭ مالى. بۇل ەندى زاڭعا قايشى بولۋ كەرەك. اسج-عا 2018 جىلى تىركەلگەن مالدى ەش وزگەرتۋسىز قايتالاپ ءوتىنىم بەرە بەرگەن. 2019-دا, 42 باس, 2020-دا 43 باس بەرگەن. ال رۋسلان جاقسىمبەكوۆ سۇراپ وتىرعان قولحاتتىڭ جايىنا كەلسەك, قاسقىر مارقۇم 2020 جىلدىڭ جازىندا مىناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەك ەمەس دەپ قاعازدارىن رەتتەدى دەيدى. سول كەزدە 2018 جىلى جاق­سى­مبەتوۆتەر قول قويعان قاعاز بولدى, ءوز كوزىممەن كوردىم دەپ مار­قۇمنىڭ ايەلى ايتىپ وتىر. بىراق قاسقىر بۇل قاعاز ەندى كەرەك ەمەس دەپ ورتەپ جىبەرگەن عوي. سونى مىنا كىسىلەر مويىندامايدى, – دەدى مال دارىگەرى.

ال «نۇر-ايالا» شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ باسشىسى رۋسلان جاق­سىم­بەكوۆ قاسقىر ماحينگە ەشقا­شان قولحات بەرمەگەنىن, ءوزىنىڭ مال دارىگەرى ايتىپ وتىرعان جينا­لىس­قا قاتىسپاعانىن ايتىپ زار يلەپ وتىر.

– اكەم دە ەشقانداي قولحات بەرگەن ەمەس. قاسقىردىڭ قازىرگى مۇ­راگەرى كۇلماش مولداحمەتوۆا جۇرت­­تىڭ قولحاتىنىڭ ىشىنەن مەنىڭ قولىمدى كوردىم دەپ جال­عان مالىمەت بەرىپ وتىر. كۇلماش مول­داحمەتوۆا ول كەزدە شارۋا­شى­لىق­قا ارالاسقان ەمەس. ال
اۋدان تەر­گەۋشىلەرى ماسەلەنىڭ ءبارىن ولگەن ادامعا جاۋىپ, ءىستى جاۋىپ تاستاپ وتىر. قاسقىر دا مەن سياق­تى ەلەكتروندى قىزمەتتەن ساۋاتى از ادام بولاتىن, – دەيدى ادىلدىك ىز­دەگەن جان.

اۋىلدىڭ مال دارىگەرى اسقار بەكەنتاەۆتىڭ سوزىنشە, 2020 جىلى قاسقىر ماحين قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ, ونىڭ ەسەپشوتى دا بۇعاتتالىپ قالىپ, 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا عانا اشى­لادى. ەسەپشوت اشىلا سالى­سىمەن, مارقۇمنىڭ ايەلى وزىنە تيەسىلى مالدى قالدىرىپ, قالعا­نىن اسج-دان شىعارىپ جىبەرگەن. «نۇر-ايالا» شق سول كەزدە 700 مىڭ تەڭگەدەي سۋبسيديا الادى. بىراق باسقالار 2-3 ملن تەڭگە الىپ جاتقاندا, مەن نەگە نەبارى 700 مىڭ تەڭگە الدىم دەپ داۋ شىعارادى.

– ونىڭ سەبەبى 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رۋسلاننىڭ اكەسى ابدىسالىق اقساقال كەلىپ, مەنىڭ بالام شارۋاشىلىق باسقارىپ ءجۇر, بىراق مەملەكەتتەن ەشقانداي كومەك الا المادى. ونىڭ مالىن الىپ, قايتادان وزىمە تىركەپ بەر. وعان 10-15 باس قالدىرساڭ بولدى دەگەن سوڭ, اۋدارىپ بەردىم. سودان ءبىر جىل وتكەن سوڭ, سۋبسيديا جونىندە اڭگىمە باستالعاندا ول كىسى قايتىپ كەلىپ, مالىن ۇلىنا تىركەتىپ كەتتى. ال سۋبسيدياينىڭ ەرەجەسى بويىنشا ءاربىر انالىق مال يەسىندە 10 ايدان كەم تۇرماۋ كەرەك. ال ول كىسىلەر قىركۇيەكتىڭ 11-ىندە تىركەتتى, سوندا مال يەسىندە جەلتوقسانعا دەيىن ءۇش-اق اي تۇرعان بولىپ شىعادى. ءبىر ايعا مىڭ جارىمنان, 10 ايعا 15 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى عوي ءبىر انالىق مالعا. سولاي ۇرىنىپ قالعان سوڭ, بۇل كىسىلەر بار كىنانى اسج-دان كورەدى. «شوشقاكول» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قاسقىر ماحين مال باسىن اسىلداندىرۋ باعدارلاماسىمەن 3 جىل بويى بۇقا اكەلدى. سۋبسيديانى ءوزى عانا الىپ وتىردى. بىراق اۋىلعا كوپ كومەگى بولدى. مەكتەپ ءبىتىرىپ جات­قاندارعا اقشالاي كومەكتەستى. اۋىلدىڭ قورشالماي جاتقان قورىمىن قورشاتتى. كوشەنىڭ شارباعىن اۋىستىرتتى, – دەدى مال دارىگەرى.

ال رۋسلان جاقسىمبەكوۆ قورىم مەن شارباققا شىققان اقشانىڭ ءبارى حالىقتان جينال­عا­نىن ايتىپ: «قاسقىر مارقۇم سول شارۋانىڭ ءبارىن باسقارىپ وتىردى. ال ءوز قارجىسىنا كوشەنىڭ شارباعىن اۋىستىرتتى دەگەن ءسوز قىپ-قىزىل وتىرىك. مال دارىگەرى جالعان ايتپاسىن, ول قۇتىلۋدىڭ ءادىسىن جاساپ جاتىر», دەپ وتىر.

وسىلايشا, بار مالىنا سۋبسيديا الا الماي قالعان رۋسلان بار كىنانى مال دارىگەرلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنان كورەدى. زاڭ ۇستەمدىگىمەن ادىلدىك ورناتىپ بەرۋدى سۇراپ پروكۋراتۋراعا شاعىم تۇسىرگەن ەكەن. بىراق 2018 جىلى قۇجاتتاردى رە­سىمدەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مامانى دا قايتىس بولىپ كەتكەندىكتەن, قىلمىستىق ءىس تىعىرىققا تىرەلىپتى. رۋسلان ودان كەيىن وبلىستىق پروكۋراتۋراعا دا شاعىمدانعان. بىراق ولار ءىستى اۋدانعا قايتارىپ جىبەرگەن. اۋداندىق پروكۋراتۋرا پوليتسيا بولىمىنە وتكىزىپ بەرەدى. ءبىراز ۋاقىت ءار ءتۇرلى مەكەمەنىڭ ۇستە­لىن­دە جاتىپ شىققان قىل­مىس­تىق ءىس اقىرى جابىلىپ تى­نادى. وبلىستىق سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپار­تامەنتى بۇل ءىستى قايتارا سۇزگىدەن وتكىزىپ, قايتا زەردەلەۋ ءۇشىن ارقالىقتاعى ارىپ­­تەستەرىنە جىبەرىپتى. اتال­عان دە­­پارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىز­مە­­تى­نە سۇراۋ سالىپ ەدىك: «قا­زىر­شە, اقپارات جوق. ىزدەپ جا­تىر­مىز. ارقالىقتاعى تەرگەۋ­شى­لەر وزدەرىنە تۇسپەگەنىن, مەم­لە­كەتتىك اۋديت تەكسەرىس جۇرگىزىپ جات­ۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. انىق بول­عان كەزدە ءوزىمىز حابارىن بەرە­مىز» دەگەن جاۋاپ الدىق.

ادىلدىك ىزدەيمىن دەپ جاقىنعا دا, جاتقا دا جەككورىنىشتى كورىن­گەن رۋسلان جاقسىمبەكوۆ: «جان­گەل­دين اۋداندىق پروكۋراتۋراسى ماسەلەنىڭ ءبارىن ولگەن ادامدارعا بۇرىپ, ءىستى جاۋىپ جىبەردى. اۋەل­دە مەنىڭ ۇستىمنەن اقشا ال­عان­دار قانشا سوما العاندارىن ايت­پاعان. مەن ونى ەسەپشوتقا تۇس­كەن اقشادان قۋىپ وتىرىپ, زورعا انىقتاپ الدىم. مەنىڭ دەرە­گىمشە, مال دارىگەرى 2018 جىلى 3 جارىم ملن, 2019 جىلى 4 جارىم ملن تەڭگە شاماسىندا اقشا العان. ال 2020 جىلى بۇل ازا­ماتتار ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن 5 ملن 980 مىڭ تەڭگە اقشا العان. ما­عان وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. بىراق مەن بۇ­لار­دىڭ مەملەكەتتىڭ اقشا­سىن جىم­قىرعانىن ايتۋىم كەرەك. بۇلار­عا ەشقانداي جازا قولدا­نى­لىپ جاتقان جوق, – دەيدى.

وسىلايشا, داۋ قۋعان تاراپتار تىعىرىققا تىرەلىپ وتىر. ماسە­لە­نىڭ ءمانىسىن انىقتاۋ ۋاقىت وتكەن سايىن قيىنداي تۇسۋدە.

بۇل جەردە ايتپاعىمىز, شارۋا ادامىنا جەكە ەلەكتروندى قولتاڭباسىن ەشكىمگە سەنىپ بەرە سالماي, ءوزى يگەرگەنى ءجون.

قوستاناي وبلىسى