قاسىم-جومارت توقاەۆ:
قازاقستان پرەزيدەنتى بولاشاقتى بولجايتىن جانە ينتەگراتسيانىڭ دامۋىن دايەكتى تۇردە جاقتايتىن كورنەكتى ساياساتكەر كەلبەتىن تاعى ءبىر تانىتتى
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىسى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسىن بايانداپ بەردى. كەدەن وداعىنداعى ارىپتەستەرىن «الىستى بولجاۋعا» شاقىرا وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قاي باعىتتا دامۋى كەرەكتىگى جانە وسى اۋقىمى زور جوبانىڭ تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندە كورەگەندىكپەن ەگجەي-تەگجەيلى جانە نانىمدى اڭگىمەلەپ بەردى.
«قازىرگى الەمدە تاجىريبەلىلىگى, دانالىعى جانە ءار ءىسىنىڭ ءناتيجەلىلىگى تۇرعىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا تەڭ كەلەتىن ساياساتكەر جوق ەكەنىن بۇرىن دا ايتقان بولاتىنمىن», دەدى ق.توقاەۆ. «ممۋ-دەگى ءدارىس وسىدان 20 جىل بۇرىنعى پوستكەڭەستىك قوعامعا ۇسىنىلعان ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ كەلەشەگى تۋرالى ونىڭ ۇزدىكسىز ويلارىنىڭ جاڭا مانگە يە جالعاسى دەۋگە بولادى». ن.ءا.نازارباەۆقا ءتان كورەگەندىكپەن ەاەو قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ىسكە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ەسكەرتەدى, ويتكەنى, «كەز كەلگەن قاتەلىك نەمەسە جاڭساق باسۋ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جويىپ, ىسكەر ورتا مەن ميلليونداعان حالىقتىڭ قولداۋىنان ايىرۋعا دۋشار ەتەدى».
جاڭا بىرلەستىكتى قۇرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگى تۋرالى سالماقتى دالەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاھاندىق قۇبىلىس رەتىندەگى ينتەگراتسيا تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. بۇل ورايدا ق.توقاەۆ جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ويىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇدان 20 جىل بۇرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ممۋ-دەگى دارىسىندە جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر ەڭ الدىمەن ەكونوميكاداعى ەلەۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ودان بەرگىدەگى ۋاقىتتا الەم تۇبەگەيلى وزگەردى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا قاتەرلەرىمەن بىرگە الەم جانە ادامزات كەلەشەگى تۋرالى وي-سانانى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پايدا بولدى. ودان باسقا, قازاقستان ليدەرىنىڭ پىكىرىنشە, شىندىعىندا, ەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعى ازياعا ىعىسىپ كەلەدى, بۇل ەۋروپالىق جانە ازيالىق قۇرلىقتار اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە قازاقستانعا ارتىقشىلىقتار بەرەدى. ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ جاھاندىق يننوۆاتسيا جانە ترانسۇلتتىق بيزنەستىڭ جاڭا ورتالىعى رەتىندە ەاەو-نىڭ اۋەل باستان قالىپتاسۋ كەرەكتىگى جونىندەگى مازمۇندى ويلارىن ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل تۇرعىدا دارىستە ايتىلعان ەۋرازيالىق يننوۆاتسيالىق كەڭەسىن, بىرىڭعاي ەۋرازيالىق تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىسىن, مينسك–ماسكەۋ–استانا–الماتى باعىتى بويىنشا تەمىرجولىن, سونداي-اق «كاسپي–قارا تەڭىز» سۋ ارناسى قۇرىلىسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنىڭ ءىس جۇزىندە ەرەكشە ءمانى بار.
سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقسىز ەۋرازيالىق جوبانىڭ تابىستىلىعى تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ن.نازارباەۆ وسى وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باعدارىن نىعايتۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار, ول حالىقتىڭ جاڭا بىرلەستىككە سەنىمىن كۇشەيتىپ, قولداۋىنا يە بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيالىق اگرارلىق اكادەميانى قۇرۋ جانە اۋقىمدى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كىرىسۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وڭ قاباق تانىتاتىنىنا كۇمان جوق.
ق.توقاەۆ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كەڭەس وداعىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى مالىمدەمەسىنە حالىقارالىق قوعامداستىق ىقىلاس تانىتقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. «جاھاندىق اۋقىمداعى بەدەلدى ساياساتكەردىڭ كسرو-عا قايتا ورالۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى, ەندىگى جەردە ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قاراي بىرگە ىلگەرىلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويلارى وسى اڭگىمەگە قوزعاۋ سالۋشىلارعا جانە ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ ءتونۋ مۇمكىندىگى تۋرالى اڭگىمەلەرگە نۇكتە قويادى», دەيدى سەنات توراعاسى. «قازاقستان باسشىسى كەڭەستىك قوعامعا كەرى قايتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن عانا ايتقان جوق, ءاربىر ءدۇدامال ساياساتكەر كەلىسۋگە ءماجبۇر بولاتىن ناقتى دالەلدەر كەلتىردى».
ق.توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ممۋ-دەگى ءدارىسى ەرەكشە ساياسي ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلادى, ويتكەنى, وندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا توڭىرەگىندە جيناقتالىپ قالعان ساۋالدارىنا جاۋاپتار بار. ەۋرازيالىق جوبانىڭ باستاماشىسى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بولعاندىقتان, سەنات توراعاسى بۇل ءدارىس ماتەريالىن بۇۇ, ەقىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا تاراتۋ كەرەك, دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنان – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىنا» تاقىرىبىندا وقىعان ءدارىسىن ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمى ايرىقشا ىقىلاسپەن, زور ماقتانىش سەزىمىمەن تىڭدادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باستى ءدارىسحانا زالدارىندا ورناتىلعان تەلەديدارلار ارقىلى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر لەكتسياعا ەرەكشە زەيىن قويىپ, كەڭ اۋقىمدى پىكىر الماستى.
ەلباسىنىڭ 28 ساۋىردەگى ءدارىسىنىڭ تاعىلىمدى تاريحى بار. مەملەكەت باسشىسى وسىدان 20 جىل بۇرىن ممۋ-دە وقىعان ءدارىسى كەزىندە جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن العاش رەت ۇسىنعان بولاتىن. بۇل باستاماسىندا ن.ءا.نازارباەۆ جاڭا بىرلەستىكتىڭ ماقساتى – مەملەكەتتەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن جانە ول ەكونوميكالىق بولىك شەگىنەن شىقپايتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ەكى ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى تۋرالى ايتا كەلىپ, قازاقستان ايقىنداعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باسىمدىقتارىنا ونىڭ ساي كەلۋىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. بۇل ىرگەلى عىلىمداردىڭ الدىڭعى قاتارلى سالالارى – نانوتەحنولوگيالار, روبوتتى تەحنيكالار, گەندىك ينجەنەريا جانە مەديتسينا بولىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. سول سياقتى ممۋ ديپلومى بار ماماندار قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىندا, عىلىمىندا جانە باسقا دا باعىتتاردا تابىستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ەلباسى وسى جولعى دارىسىندە كوپتەگەن يدەيالاردىڭ تابىستىلىعىنا نازار اۋدارا كەلىپ: «ەۋرازيالىق وداق تەك ەركىندىك, تەڭ قۇقىقتىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى مەن ءار قاتىسۋشى ەلدىڭ پراگماتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپكە العاندا عانا مۇمكىن دەگەن ۇستانىمدا بولىپ كەلدىم جانە سونىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى بولىپ قالا بەرەمىن. بۇل باستاما قازىر ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا دەپ اتالىپ جۇرگەن جاڭا تاريحي ۇدەرىس ءۇشىن قادام باسار نۇكتەگە اينالدى», دەگەن قورىتىندى جاسادى. قازىرگى كۇنى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى نارلەندىرەتىن كوپتەگەن بىرلەسكەن الاڭدار پايدا بولىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل ورايدا ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, ەۋرازيا ىسكەرلىك كەڭەسى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى جانە تاعى باسقالار مىسالعا كەلتىرىلدى. وسىدان 18 جىل بۇرىن استانادا ءبىز العاش اشقان نىسانداردىڭ ءبىرى, ورتالىق ازياداعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى – لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى.
مۇنىمەن قوسا, پرەزيدەنتىمىز: «سەنىم, تەڭ قۇقىقتىلىق جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ول ەۋروپالىق جانە ازيالىق ولشەمدەردى قوسا العان بولار ەدى. بۇل ۇستانىم ەقىۇ-نىڭ «قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى جولىندا» دەپ اتالعان استانا دەكلاراتسياسىندا كورىنىس تاپتى. ەۋرازيالىق يدەياسى قازىر, ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ ورتاسىندا ناقتى گەوەكونوميكالىق جانە گەوساياسي سۇلباعا يە بولىپ كەلەدى», دەي وتىرىپ, مەملەكەتارالىق ءوزارا ىنتىماقتاستىق نەگىزى رەتىندە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ءبىرتۇتاس كەدەن كودەكسىن قولدانىپ, وزدەرىنىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتارىنىڭ ۇيلەسۋىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, G-global قاعيداتتارى تۋرالى ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى الەمدىك قوعامداستىققا قاي كەزدەگىدەن دە پايدالى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ دامۋىنا كونسترۋكتيۆتى سيپات بەرۋگە قابىلەتتى ەكەندىگىنە سەنىم بىلدىرەتىندىگىن بايىپتاي كەلىپ, بۇگىنگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ وراسان زور وڭ ءرولى مەن ناقتى ناتيجەلەرىن كورىپ وتىرمىز.
جاستارعا ءسوزىن ارناعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «سەندەر, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن, تاريحي جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ازاماتسىڭدار. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە بىلىڭدەر», دەدى. بۇل – جاستار جۇرەگىن جەلپىنىسكە تولتىراتىن جاۋاپكەرشىلىك ەكەندىگى ايقىن. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ ماسكەۋ تورىندەگى ءدارىسى مازمۇندى دا ءماندى, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعاۋىمەن قۇندى دەپ بىلەمىز.
امانباي سەيىتقاسىموۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى.
كوكشەتاۋ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ءدارىسى تۋرالى ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قۇلاعدار بولدىق. جالپى, رەسەيدىڭ زيالى قاۋىمى مەن عىلىم قايراتكەرلەرىن سوزگە يلاندىرۋ, ۇيىتۋ كەز كەلگەن تۇلعانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ دىلمارلىعى مەن بۇگىنگى جاھاندىق قوعام دىلگىر بولىپ وتىرعان حالىقارالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى ءتۇيىندى ويلارى قابىسىپ, وزىق ويلى ورتانى بىردەن باۋراپ اكەتكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي دە ەلباسىنا وسى سيپاتقا سىياتىن سىرلى ءسوزىن ارنادى. مۇنىڭ بارلىعى بەكەر ەمەس. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋعا قازاقستان تاراپى عانا قۇمبىل بولماي, سونىمەن بىرگە, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ دە ەرەكشە ىنتا ءبىلدىرىپ وتىرعانى ايان. ال وسىناۋ ەكونوميكالىق بىرلەستىككە قادام باسۋدىڭ العىشارتتارى وسىدان جيىرما جىل بۇرىن باستالىپ كەتتى. ياعني, ءبىز بۇل ەكونوميكالىق وداققا كەزدەيسوق كەلىپ وتىرعان جوقپىز. بارلىق كەلىسىمدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىندە جان-جاقتى قارالىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن ساتىندە, سونداي-اق, ەل باسىنداعى ساياساتكەرلەر عانا ەمەس, مەملەكەت تۇرعىندارى دا قاجەتسىنگەن كەزەڭدە كەلدىك.
عىلىم ادامى رەتىندە اتالعان ىقپالداستىقتىڭ ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىندا جەمىستى بولاتىنىن ايتقىم كەلەدى. حالىقارالىق ءىرى ۇيىمداردىڭ الەۋەتىنىڭ تومەندەگەن تۇسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جاڭا ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرادى. تاۋار اينالىمىن ارتتىرادى. جاڭا نارىقتى تۇزەدى. باسەكەلەستىكتى نىعايتادى. بۇل تاۋار ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا الىپ كەلەدى. ءبىز بۇرىن ءوز قازانىمىزدا قايناعان كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىنىن بايقاپ وتىرمىز. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ بۇگىنگى الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلاردى ساراپتاي وتىرىپ جاساعان وڭ قادامى دەۋگە بولادى.
عابيت مۇحامەديەۆ,
د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فاكۋلتەت دەكانى.
وسكەمەن.
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىسى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە جاڭا گەوساياسي جاعدايداعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسىن بايانداپ بەردى. كەدەن وداعىنداعى ارىپتەستەرىن «الىستى بولجاۋعا» شاقىرا وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قاي باعىتتا دامۋى كەرەكتىگى جانە وسى اۋقىمى زور جوبانىڭ تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندە كورەگەندىكپەن ەگجەي-تەگجەيلى جانە نانىمدى اڭگىمەلەپ بەردى.
«قازىرگى الەمدە تاجىريبەلىلىگى, دانالىعى جانە ءار ءىسىنىڭ ءناتيجەلىلىگى تۇرعىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا تەڭ كەلەتىن ساياساتكەر جوق ەكەنىن بۇرىن دا ايتقان بولاتىنمىن», دەدى ق.توقاەۆ. «ممۋ-دەگى ءدارىس وسىدان 20 جىل بۇرىنعى پوستكەڭەستىك قوعامعا ۇسىنىلعان ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ كەلەشەگى تۋرالى ونىڭ ۇزدىكسىز ويلارىنىڭ جاڭا مانگە يە جالعاسى دەۋگە بولادى». ن.ءا.نازارباەۆقا ءتان كورەگەندىكپەن ەاەو قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ىسكە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ەسكەرتەدى, ويتكەنى, «كەز كەلگەن قاتەلىك نەمەسە جاڭساق باسۋ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جويىپ, ىسكەر ورتا مەن ميلليونداعان حالىقتىڭ قولداۋىنان ايىرۋعا دۋشار ەتەدى».
جاڭا بىرلەستىكتى قۇرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگى تۋرالى سالماقتى دالەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاھاندىق قۇبىلىس رەتىندەگى ينتەگراتسيا تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. بۇل ورايدا ق.توقاەۆ جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ويىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇدان 20 جىل بۇرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ممۋ-دەگى دارىسىندە جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر ەڭ الدىمەن ەكونوميكاداعى ەلەۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ودان بەرگىدەگى ۋاقىتتا الەم تۇبەگەيلى وزگەردى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا قاتەرلەرىمەن بىرگە الەم جانە ادامزات كەلەشەگى تۋرالى وي-سانانى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پايدا بولدى. ودان باسقا, قازاقستان ليدەرىنىڭ پىكىرىنشە, شىندىعىندا, ەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعى ازياعا ىعىسىپ كەلەدى, بۇل ەۋروپالىق جانە ازيالىق قۇرلىقتار اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە قازاقستانعا ارتىقشىلىقتار بەرەدى. ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ جاھاندىق يننوۆاتسيا جانە ترانسۇلتتىق بيزنەستىڭ جاڭا ورتالىعى رەتىندە ەاەو-نىڭ اۋەل باستان قالىپتاسۋ كەرەكتىگى جونىندەگى مازمۇندى ويلارىن ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل تۇرعىدا دارىستە ايتىلعان ەۋرازيالىق يننوۆاتسيالىق كەڭەسىن, بىرىڭعاي ەۋرازيالىق تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىسىن, مينسك–ماسكەۋ–استانا–الماتى باعىتى بويىنشا تەمىرجولىن, سونداي-اق «كاسپي–قارا تەڭىز» سۋ ارناسى قۇرىلىسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىنىڭ ءىس جۇزىندە ەرەكشە ءمانى بار.
سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقسىز ەۋرازيالىق جوبانىڭ تابىستىلىعى تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ن.نازارباەۆ وسى وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باعدارىن نىعايتۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار, ول حالىقتىڭ جاڭا بىرلەستىككە سەنىمىن كۇشەيتىپ, قولداۋىنا يە بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيالىق اگرارلىق اكادەميانى قۇرۋ جانە اۋقىمدى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كىرىسۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وڭ قاباق تانىتاتىنىنا كۇمان جوق.
ق.توقاەۆ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ كەڭەس وداعىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى مالىمدەمەسىنە حالىقارالىق قوعامداستىق ىقىلاس تانىتقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. «جاھاندىق اۋقىمداعى بەدەلدى ساياساتكەردىڭ كسرو-عا قايتا ورالۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى, ەندىگى جەردە ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قاراي بىرگە ىلگەرىلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويلارى وسى اڭگىمەگە قوزعاۋ سالۋشىلارعا جانە ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ ءتونۋ مۇمكىندىگى تۋرالى اڭگىمەلەرگە نۇكتە قويادى», دەيدى سەنات توراعاسى. «قازاقستان باسشىسى كەڭەستىك قوعامعا كەرى قايتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن عانا ايتقان جوق, ءاربىر ءدۇدامال ساياساتكەر كەلىسۋگە ءماجبۇر بولاتىن ناقتى دالەلدەر كەلتىردى».
ق.توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ممۋ-دەگى ءدارىسى ەرەكشە ساياسي ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلادى, ويتكەنى, وندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا توڭىرەگىندە جيناقتالىپ قالعان ساۋالدارىنا جاۋاپتار بار. ەۋرازيالىق جوبانىڭ باستاماشىسى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بولعاندىقتان, سەنات توراعاسى بۇل ءدارىس ماتەريالىن بۇۇ, ەقىۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا تاراتۋ كەرەك, دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
يدەيانىڭ ءمانى تەرەڭدە
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى وقىعان ءدارىسىن ساراپشى رەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ج.قۇسمانعاليەۆا مەن وسى ينستيتۋتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ۆ.تەلنوۆ تالقىلادى. الدىمەن ءسوز العان جانارگۇل قۇسمانعاليەۆا ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزى 20 جىل بۇرىنعى وسى جوو-نىڭ قابىرعاسىندا جاساعان ۇسىنىسىمەن ۇندەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى العاش رەت ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى جوباسىن ۇسىنعان ەدى. ەندى وسى جوبانىڭ ىسكە اسۋىنا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا ءدال سول وقۋ ورنىنىڭ قابىرعاسىندا وسى يدەياعا قايتا ورالۋىنىڭ ۇلكەن نىشاندىق ءمانى بار, دەدى ول. پرەزيدەنتتىڭ ەكى ءدارىسىن ساراپتاي وتىرىپ, بۇل ەكى قۇجاتتىڭ اراسىندا قاعيداتتىق ايىرماشىلىق بارىنا نازار اۋدارعىم كەلەدى. ەگەر العاشقى سوزىندە جوبا عانا ۇسىنىلعان بولسا, كەشەگى سوزىندە پرەزيدەنت ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق دامۋىنىڭ الداعى 15-20 جىلعا ارنالعان جول كارتاسىن سىزىپ بەرگەندەي بولدى, دەدى ج.قۇسمانعاليەۆا. وندا ستراتەگيالىق دامۋدىڭ بەس باسىم باعىتى كورسەتىلگەن. بىرىنشىدەن, مۇندا بارلىق ەۋرازيالىق كەڭىستىككە ارنالعان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق سەرپىننىڭ بازالىق شارتتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ەلباسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 2025 جىلعى مەرزىمگە شاقتالعان يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق بىرىڭعاي دامۋ باعدارلاماسىن جاساۋدى ۇسىندى. سونىمەن بىرگە, بىرنەشە بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ كلاستەرلەرىن قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ەلباسىنىڭ ويىنشا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرى – باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعاراتىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشا الاتىن, ۇلتتىق بيۋدجەتتەر ءتۇسىمىن ارتتىراتىن ناقتى جوبالار بولۋى كەرەك. ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە ەلباسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگى بارلىق قۇرلىقتاعى الدىڭعى قاتارلى ينفراقۇرىلىمعا اينالۋى قاجەتتىگىن اتادى. بۇل جەردە ول بىرلەسكەن ەۋرازيالىق تەلەكوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىن قۇرۋ, مينسك–ماسكەۋ–استانا–الماتى باعىتىندا جىلدام جۇرەتىن تەمىرجول ماگيسترالىن سالۋ, باتىستا ەۋروپاعا, شىعىستا قىتايعا شىعاراتىن بارلىق قولدانىستاعى اۆتو جانە تەمىرجولداردى جاڭعىرتۋ سياقتى الىپ جوبالاردى ىسكە اسىرۋ يدەياسىن ورتاعا تاستادى. وسى باسىمدىق شەڭبەرىندە بارلىق ۇلتتىق ەكونوميكالاردى گازبەن بىرىزدەندىرىلگەن تاريف بويىنشا قامتاماسىز ەتۋ دە ۇسىنىلدى. ءۇشىنشى باسىمدىقتا ەلباسى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا شەڭبەرىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدى اتادى. بۇل باسىمدىقتا اقپاراتتىق-ساراپتاۋ جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى. وسى جەردە ەلباسى ەۋرازيالىق اگرارلى اكادەميا ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن مالىمدەي كەلىپ, بۇل ينتەگراتسيا اۋماعىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك الەۋەتتى ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇرسات بەرەر ەدى, دەدى. ءتورتىنشى باسىمدىق قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. وسى جەردە مەن ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ۇلتۇستىلىك ورگاندارىن, استانا قالاسىندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا ەرەكشە توقتالعىم كەلىپ وتىر, دەدى ج.قۇسمانعاليەۆا. مەنىڭشە, بۇل وتە دۇرىس ۇسىنىس, ويتكەنى استانا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ەل, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ج.قۇسمانعاليەۆا ەلباسى دارىسىندەگى بەسىنشى باسىمدىققا توقتالدى. ول مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. مادەني بايلانىستار دا ەكونوميكاعا ءتۇسىم اكەلە الاتىن ماڭىزدى سەگمەنتتەردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, وعان ءاربىر ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزە الاتىن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن دە جاتقىزۋعا بولادى, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە رۋحاني-مادەني ارتۇرلىلىكتى جويۋعا ۇمتىلۋشىلىققا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن اتاعانىن جەتكىزدى. ءسوز كەزەگىن العان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ۆلاديمير تەلنوۆ ەلباسىنىڭ كەشەگى دارىسىندەگى ەكى ءسوز تىركەسىنە نازار اۋدارعىسى كەلەتىنىن ايتتى. ولار: مەن ارقاشاندا «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» دەگەن بەلگىلى فورمۋلانى جاقتاپ كەلدىم جانە بۇدان ءارى دە جاقتاي بەرەمىن دەگەن جانە ەكىنشى قازاقستان ءۇشىن ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قاتىسۋدا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى باسىم ۇستانىم بولادى دەگەن سوزدەرى. وسىعان بايلانىستى مەن ەلباسىنىڭ ەكونوميكالىق يدەياسىنىڭ مانىنە تەرەڭىرەك توقتالسام دەپ ەدىم, دەدى ول. قاراڭىزدارشى, ن.نازارباەۆتىڭ سوزدەرى جاڭا ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ باستاماسى بولعان جوق پا؟ «پروتسەسس» دەگەننىڭ ءوزى لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا ىلگەرىلەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ العاشقى ۇسىنىسى – ءبىر نىساننىڭ كەلەسى ساپاداعى نىسانعا اينالۋى دەپ قاراساق دۇرىس بولادى. تاريحي پروتسەسس, ياعني ۇدەرىس – ادامزاتتىڭ بارلىق قوزعالىسىن قامتيتىن دۇنيە. ءبىز قازىر جاڭا ادامنىڭ تۋ ۇدەرىسىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز. ول «ەۋرازياشىلدىق» دەپ اتالادى, دەي كەلىپ, وسى ءسوزدىڭ عىلىمي-تەوريالىق قۇندىلىعى جونىندە اڭگىمەلەدى. سونىڭ ىشىندە ول ل.ن.گۋميلەۆتىڭ پاسسيونارلىق تەورياسىن تىرىلتەتىنىن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا سپيكەرلەر جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».ىنتىماقتاستىققا مۇمكىندىكتەر مول
وڭىرلىك ىقپالداسۋدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ودان ءارى قاراي ترانسفورماتسيالانۋى اتالعان وداق ەلدەرىنىڭ بيزنەسى مەن حالقى ءۇشىن ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا بەلسەندى قاتىسۋشى بولۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. دامۋدىڭ قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق ۇلگىسى جاعدايىندا ەلدەر اراسىندا ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ولاردىڭ ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالۋدا. بۇل جايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە وڭىرلىك دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ ايتتى. «دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 2011 جىلى وتاندىق ەكسپورت 7 پايىزعا وسسە, 2013 جىلى ول ەكى ەسەدەن ارتىق ۇلعايدى. بۇل رەتتە وڭ سەرپىن قازاقستاندىق اگرارلىق سەكتوردىڭ ەكسپورتى سالاسىندا بايقالادى. سوڭعى جىلدارى رەسەي فەدەراتسياسىنا ەت پەن قوسىمشا ونىمدەردى جەتكىزۋ كولەمى 5 ەسەگە, ۇندى جەتكىزۋ 16 ەسەگە, ال تەرىنى جەتكىزۋ كولەمى 75 پايىزعا ءوستى. جالپى, ءۇش جىلدا قازاقستاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىن كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ نارىقتارىنا ەكسپورتتاۋ 1 ميلليارد دوللارعا جەتتى», دەدى وڭىرلىك دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.وسكەنباەۆ. سونداي-اق, ول تاجىريبە كورسەتكەندەي, ينتەگراتسيالانۋ جاعدايىندا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى شەكارا ماڭىنداعى ساۋدا كولەمى جىلدام وسۋدە ەكەنىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. كەدەن وداعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان ساتتەن باستاپ قازاقستاندىق وڭدەلگەن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ كولەمى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى باسەڭدەگەن جاعدايدا دا تۇراقتى سەرپىن بايقالۋدا. 2012 جىلى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا وسى كورسەتكىش 14 پايىزعا ۇلعايسا, 2013 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىندەگى وڭدەلگەن ءونىمىنىڭ ۇلەسى ءوسىپ, 24,1 پايىزدى قۇراعان. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ رەسەي جانە بەلارۋسپەن تاۋار اينالىمى 24 ميلليارد دوللاردان اسقان. كەدەن وداعى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتكەن. سونىمەن 2011 جىلى ءبىزدىڭ ەكسپورت رەسەيگە 60 پايىزعا, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا 2,3 ەسەگە وسكەن. بىرىڭعاي كەدەن اۋماعى ىشىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ الماسۋىنا شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعان. وسىنىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن اتالعان ەلدەر ءۇشىن ناقتى پايداسى بار, ويتكەنى, تاۋار ءونىمىنىڭ نارىققا قاراي جىلجۋىندا شىعىندار از بولعان سايىن تۇتىنۋشىلار كوپتەپ قامتىلماق. كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ جالپى نارىعىنىڭ كولەمى 2 تريلليون اقش دوللارىن, 168 ميلليون ادام رەسۋرستارىن جانە 600 ميلليارد دوللار جالپى وندىرىستىك الەۋەتتى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىندا جالپى سوماسى شامامەن 32 ميلليارد دوللار بولاتىن 40 ينۆەستيتسيالىق جوبا پىسىقتالۋدا. مۇنىڭ بارلىعى دا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ايتارلىقتاي جوعارىلاعانىن دالەلدەيدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق جاعىمدى بيزنەس-احۋال الەمىنىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ فاكتورى بولۋدا. كەدەن وداعى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ ەلىمىزدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنە شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كولەمى ەكى ەسە ارتقان. وسى تۇرعىدا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمى 34 پايىزعا ءوسىپ, 28 ميلليارد دوللارعا جەتكەنىن ايتقان ءجون. الەمدىك بيزنەستىڭ ەڭ پراگماتيكالىق بولىگى بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق نارىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالىعىن تۇسىنگەن. ينتەگراتسيا ەلدەرىنىڭ نارىقتارىنا تاۋارلار مەن سەرۆيستىك قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالاردى قازاقستانداعى بىرلەسكەن جوبالارعا بەلسەندى تۇردە سالا باستاعان. جالپى, ينتەگراتسيالىق جۇمىس اياسىندا ەلىمىزدە بيزنەسكە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ شارالارى بويىنشا قارقىندى جۇمىس جالعاسۋدا. وسىلايشا, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 77 763 كاسىپكەر بارلىق قولداۋ شارالارىمەن قامتىلسا, وسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 58 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. بۇعان قوسا, 171 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىنا قولداۋ كورسەتىلگەن. ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى
1991 جىلى كەڭەس وداعى تاراپ, بۇرىنعى سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار جەكە مەملەكەت بولىپ شىقتى. بۇرىن ورتالىقتان جوسپارلى تۇردە ەكونوميكانى وركەندەتۋ ءۇشىن قاراجات بولىنەتىن, شيكىزاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دا ورتالىقتىڭ تاراپىنان بولعان. جاڭا قۇرىلعان مەملەكەتتەردە زاۋىت-فابريكالاردىڭ جۇمىسى توقتاپ, جۇمىسشىلار جالاقى, ستۋدەنتتەر ستيپەنديا الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. وسىنىڭ ءبارى داعدارىسقا الىپ كەلدى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ داعدارىستان شىعۋ جولىنىڭ ءبىرى – تمد ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. ول ۇسىنىس قابىلداندى. ال 1994 جىلعى 24 ناۋرىزدا ن.ءا.نازارباەۆ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن عالىمدارىنىڭ الدىندا تۇڭعىش رەت ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى عىلىمي نەگىزدەلگەن بايانداما جاسادى. بايانداما جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ۇلكەن اسەر ەتتى. ءبىزدىڭ ەلباسى ەۋرازيالىق وداقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بەلگىلەدى, ولار – ەركىندىك, تەڭ قۇقىقتىلىق, ءوزارا ءتيىمدىلىك پەن قاتىسۋشى ەلدەردىڭ پراگماتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرۋ. سول جيىنعا مەن دە قاتىستىم. سول ءۇشىن دە ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىسىنىڭ دۇرىستىعىن ءومىر كورسەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس پەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا, ءبىرتۇتاس كەدەن كودەكسى قۇرىلدى. بەلارۋسسيا, رەسەي جانە قازاقستان كەدەن وداعىن قۇردى. بۇل وداقتىڭ بۇگىنگى ناتيجەلەرى مىناداي: جوعارىدا اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 2,2 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. بولاشاقتا ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 900 ميلليارد دوللار بولماق دەپ كوزدەلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا ن.ءا.نازارباەۆ ەۋرازيالىق وداقتىڭ الدىندا كوپتەگەن كەلەلى, كۇردەلى, ناقتى كوكەيكەستى ماسەلەلەر قويىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن انىقتادى. سولاردىڭ ىشىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەۋرازياداعى عىلىم مەن ءبىلىمدى يننوۆاتسيا نەگىزىندە ينتەگراتسيالاندىرۋ. بۇل مىندەتتى شەشۋدە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورنى ەرەكشە. وسى ورايدا قازۇۋ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-ءبىلىم باعدارلامالارىنا ساي نەگىزدەلگەن ەكسپەريمەنتالدى ءبىلىم بەرۋ بازاسىنا اينالدى. مۇندا ەلىمىزدەگى وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەردە جوق بىرەگەي عىلىمي-تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى. مىقتى عىلىمي تەحنولوگيالىق پارك قۇرىلدى, وندا قازاقستاندا ىسكە اساتىن كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاسايتىن ستۋدەنتتەر ورتالىقتارى بار. ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتىك بيزنەس-ينكۋباتور قارقىندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازۇۋ ستۋدەنتتەرى العاش رەت توكيو ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ءبىرىنشى قازاقستاندىق نانوسپۋتنيكتى جاساپ شىعاردى. بۇل جۇمىس ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسادى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت شەتەلدىڭ 50-شاقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تىعىز ينتەگراتسيالىق بايلانىستا. قازۇۋ ورتالىق ازياداعى حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعى قۇرامىنا ەنگەن جانە قازاقستانداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنان بۇۇ «اكادەميالىق ىقپال» باعدارلاماسىنا كىرگەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەت ەكەندىگى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە مويىندالعاندىعىنىڭ كورسەتكىشى. ەلباسىنىڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءدارىسى ءبىزدى قۋانىشقا بولەپ, تاعى دا مەرەيىمىزدى اسىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋداعى باستامالارىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ۇجىمى قولدايدى جانە ونىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا اتسالىسادى. ساعىندىق ساتىبالدين, ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ عىلىم مەن تەحنيكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى. الماتى.تاعىلىمى بيىك تاريحي باستاما
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنان – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىنا» تاقىرىبىندا وقىعان ءدارىسىن ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمى ايرىقشا ىقىلاسپەن, زور ماقتانىش سەزىمىمەن تىڭدادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باستى ءدارىسحانا زالدارىندا ورناتىلعان تەلەديدارلار ارقىلى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر لەكتسياعا ەرەكشە زەيىن قويىپ, كەڭ اۋقىمدى پىكىر الماستى.
ەلباسىنىڭ 28 ساۋىردەگى ءدارىسىنىڭ تاعىلىمدى تاريحى بار. مەملەكەت باسشىسى وسىدان 20 جىل بۇرىن ممۋ-دە وقىعان ءدارىسى كەزىندە جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن العاش رەت ۇسىنعان بولاتىن. بۇل باستاماسىندا ن.ءا.نازارباەۆ جاڭا بىرلەستىكتىڭ ماقساتى – مەملەكەتتەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن جانە ول ەكونوميكالىق بولىك شەگىنەن شىقپايتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ەكى ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى تۋرالى ايتا كەلىپ, قازاقستان ايقىنداعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باسىمدىقتارىنا ونىڭ ساي كەلۋىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. بۇل ىرگەلى عىلىمداردىڭ الدىڭعى قاتارلى سالالارى – نانوتەحنولوگيالار, روبوتتى تەحنيكالار, گەندىك ينجەنەريا جانە مەديتسينا بولىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. سول سياقتى ممۋ ديپلومى بار ماماندار قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىندا, عىلىمىندا جانە باسقا دا باعىتتاردا تابىستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ەلباسى وسى جولعى دارىسىندە كوپتەگەن يدەيالاردىڭ تابىستىلىعىنا نازار اۋدارا كەلىپ: «ەۋرازيالىق وداق تەك ەركىندىك, تەڭ قۇقىقتىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى مەن ءار قاتىسۋشى ەلدىڭ پراگماتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپكە العاندا عانا مۇمكىن دەگەن ۇستانىمدا بولىپ كەلدىم جانە سونىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى بولىپ قالا بەرەمىن. بۇل باستاما قازىر ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا دەپ اتالىپ جۇرگەن جاڭا تاريحي ۇدەرىس ءۇشىن قادام باسار نۇكتەگە اينالدى», دەگەن قورىتىندى جاسادى. قازىرگى كۇنى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى نارلەندىرەتىن كوپتەگەن بىرلەسكەن الاڭدار پايدا بولىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل ورايدا ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, ەۋرازيا ىسكەرلىك كەڭەسى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى جانە تاعى باسقالار مىسالعا كەلتىرىلدى. وسىدان 18 جىل بۇرىن استانادا ءبىز العاش اشقان نىسانداردىڭ ءبىرى, ورتالىق ازياداعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى – لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى.
مۇنىمەن قوسا, پرەزيدەنتىمىز: «سەنىم, تەڭ قۇقىقتىلىق جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ول ەۋروپالىق جانە ازيالىق ولشەمدەردى قوسا العان بولار ەدى. بۇل ۇستانىم ەقىۇ-نىڭ «قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى جولىندا» دەپ اتالعان استانا دەكلاراتسياسىندا كورىنىس تاپتى. ەۋرازيالىق يدەياسى قازىر, ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنىڭ ورتاسىندا ناقتى گەوەكونوميكالىق جانە گەوساياسي سۇلباعا يە بولىپ كەلەدى», دەي وتىرىپ, مەملەكەتارالىق ءوزارا ىنتىماقتاستىق نەگىزى رەتىندە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ءبىرتۇتاس كەدەن كودەكسىن قولدانىپ, وزدەرىنىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتارىنىڭ ۇيلەسۋىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, G-global قاعيداتتارى تۋرالى ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى الەمدىك قوعامداستىققا قاي كەزدەگىدەن دە پايدالى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ دامۋىنا كونسترۋكتيۆتى سيپات بەرۋگە قابىلەتتى ەكەندىگىنە سەنىم بىلدىرەتىندىگىن بايىپتاي كەلىپ, بۇگىنگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ وراسان زور وڭ ءرولى مەن ناقتى ناتيجەلەرىن كورىپ وتىرمىز.
جاستارعا ءسوزىن ارناعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «سەندەر, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن, تاريحي جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ازاماتسىڭدار. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە بىلىڭدەر», دەدى. بۇل – جاستار جۇرەگىن جەلپىنىسكە تولتىراتىن جاۋاپكەرشىلىك ەكەندىگى ايقىن. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ ماسكەۋ تورىندەگى ءدارىسى مازمۇندى دا ءماندى, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعاۋىمەن قۇندى دەپ بىلەمىز.
امانباي سەيىتقاسىموۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى.
كوكشەتاۋ.
جاڭا نارىقتى تۇزەدى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ءدارىسى تۋرالى ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قۇلاعدار بولدىق. جالپى, رەسەيدىڭ زيالى قاۋىمى مەن عىلىم قايراتكەرلەرىن سوزگە يلاندىرۋ, ۇيىتۋ كەز كەلگەن تۇلعانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بۇل ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ دىلمارلىعى مەن بۇگىنگى جاھاندىق قوعام دىلگىر بولىپ وتىرعان حالىقارالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى ءتۇيىندى ويلارى قابىسىپ, وزىق ويلى ورتانى بىردەن باۋراپ اكەتكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي دە ەلباسىنا وسى سيپاتقا سىياتىن سىرلى ءسوزىن ارنادى. مۇنىڭ بارلىعى بەكەر ەمەس. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋعا قازاقستان تاراپى عانا قۇمبىل بولماي, سونىمەن بىرگە, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ دە ەرەكشە ىنتا ءبىلدىرىپ وتىرعانى ايان. ال وسىناۋ ەكونوميكالىق بىرلەستىككە قادام باسۋدىڭ العىشارتتارى وسىدان جيىرما جىل بۇرىن باستالىپ كەتتى. ياعني, ءبىز بۇل ەكونوميكالىق وداققا كەزدەيسوق كەلىپ وتىرعان جوقپىز. بارلىق كەلىسىمدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىندە جان-جاقتى قارالىپ, ءپىسىپ-جەتىلگەن ساتىندە, سونداي-اق, ەل باسىنداعى ساياساتكەرلەر عانا ەمەس, مەملەكەت تۇرعىندارى دا قاجەتسىنگەن كەزەڭدە كەلدىك.
عىلىم ادامى رەتىندە اتالعان ىقپالداستىقتىڭ ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىندا جەمىستى بولاتىنىن ايتقىم كەلەدى. حالىقارالىق ءىرى ۇيىمداردىڭ الەۋەتىنىڭ تومەندەگەن تۇسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جاڭا ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرادى. تاۋار اينالىمىن ارتتىرادى. جاڭا نارىقتى تۇزەدى. باسەكەلەستىكتى نىعايتادى. بۇل تاۋار ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا الىپ كەلەدى. ءبىز بۇرىن ءوز قازانىمىزدا قايناعان كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىنىن بايقاپ وتىرمىز. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ بۇگىنگى الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلاردى ساراپتاي وتىرىپ جاساعان وڭ قادامى دەۋگە بولادى.
عابيت مۇحامەديەۆ,
د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فاكۋلتەت دەكانى.
وسكەمەن.
كەلەشەكتىڭ قامىن جاساۋ دەپ بىلەمىن
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارى تاقىرىبىندا وقىعان ءدارىسىن تىڭداپ وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ماسەلەسىنىڭ ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن, ابدەن قولداۋعا تۇرارلىق يدەيا ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىم. ستۋدەنتتەردىڭ دە ءدارىستى اسا ىقىلاسپەن تىڭداپ, بۇل ماسەلەگە كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتقاندارى جۇزدەرىنەن بايقالىپ تۇر. شىنىندا, قازىرگىدەي وركەنيەتتەر توعىسى زامانىندا ءبىز باسقالاردان بولەكتەنىپ, جابىق جاعدايدا, ەشكىممەن ارالاسپاي ءومىر سۇرەتىن بولساق, كەرى كەتكەن بولار ەدىك. ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەلى بەرى قانداي جەتىستىككە قول جەتكىزىپ, قانداي بيىككە كوتەرىلسەك تە, سونىڭ ىشىندە, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتا اشىقتىعى, دەموكراتياشىلدىعى, ونىڭ وسى قاسيەتتەرىن الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ مويىنداۋى وتە كوپ ءرول اتقارعانى انىق. مۇنىڭ ءبارى, ءارينە, ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. وتكەندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان سوڭعى ەكى جىلدا ەلىمىزدىڭ ەكسپورتقا شىعارعان ونىمدەرىنىڭ كولەمى 80 پايىزعا ارتقانىن وقىپ قاتتى قۋانىپ قالدىم. مىنە, بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ وتە ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەپ وتىرعان ءبىر عانا جاعداي. مەنىڭشە, بۇل وداق ەكونوميكامىزعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان, ەۋرازيالىق وداقتىڭ مۇمكىن ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, مەن دە ەلباسىمىزدىڭ مىعىم جاقتاسى بولدىم ءارى بولىپ قالا بەرەمىن. بۇل دەگەنىمىز, بولاشاقتى ويلاۋ, كەلەشەكتىڭ قامىن جاساۋ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جاعدايىن ويلاۋ. الدابەرگەن مالىبەكوۆ, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وقۋ-ادىستەمەلىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور. تاراز.
