العاشقى ادىم

بەلگىلى جازۋشى مامىتبەك قالدىباي 34 كىتاپتىڭ اۆتورى. ونىڭ شى­عارماشىلىق ومىرىنەن باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى «ۇمىتىلماس كەزدەسۋلەر», «اتاق پەن شاتاق», «مەن – حالقىمنىڭ باۋىرجانىمىن» كىتاپتارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. تومەندە قالامگەردىڭ باۋكەڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن جاڭا تۋىندىلارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ءتۇسىنىسۋ – كەلەسى سۇراعىمدى قويۋعا رۇقسات پا؟ – دەدىم جىلدام سويلەپ. – رۇقسات. – ديۆيزيا كومانديرi بولعان العاشقى كۇنگi كوڭiل-كۇيiڭiزدi بiلسەم دەپ ەدiم. – بۇل تىلەگىڭ ورىندى. تىڭدا. ديۆيزيا كومانديرi بولدىم. ديۆيزيانىڭ شتاب باستىعى مەنەن ون جاس ۇلكەن كالۋگين دەگەن وتە بiلiمدi كiسi ەكەن. مەنi مەنسiنبەدi. مەنسiنبەگەننiڭ سازايىن تارتارسىڭ, دەپ iشiمە ءتۇيiپ قويدىم. وتiرiك كۇلiپ ءجۇر. كۇل­لi بۇيرىقتى, اقپاردى سول جازادى. مەن قول قويامىن. – ە, بiر اقىماق كەلiپتi عوي, بىلاي جازا سالايىن, نە تۇسiنەر دەيسiڭ؟ – دەگەن ويدا. ءوزi بۇيرىق جازىپ ۇيرەنiپ قالعان, ۇرىسقا قاتىسپايدى. قاراعىم, بۇيرىق جازۋ باسقا دا, سوعىس باسقا. ءتۇسiندiڭ بە؟ ونىڭ ويىنشا, مەن نە جازسا دا قول قويا بەرەتiن كورiنەمiن. بiرiنشi رەت قۇجاتتاردى الىپ كەلدi. بالا جiگiت كەزiمدەگi ۇستازىم دۇيسەكەڭە (دۇيسەنعاليعا) ۇقساپ, قولىما قىزىل قالام الىپ, اكەلگەندەرiن بۇلاي ەمەس, بىلاي دەپ تۇزەتتiم. سويتسە دە iشiنەن: «بiر كوماندير كەلەدi, كەتەدi. مىناۋ دا جاقىندا سولار­دىڭ كەبiن قۇشادى» – دەپ ويلاپ ءجۇر. سولدات­تارعا دا جان كەرەك. بۇل قالادى دەپ ونى سىيلايدى. بiر وزەننiڭ جاعاسىنا جەتە توقتادىق. بiز ارى وتەمiز دەيمiز, نەمiستەر جiبەرەر ەمەس. جوعارى جاق: «وتكiن! وتكiن!» – دەپ ءامiر ەتiپ جاتىر. ەكi وتتىڭ ورتاسىندا قالدىق. ءوزi تيتiمدەي عانا وزەن, تەرەڭدiگi تiزەگە جەتەدi. بiز جاقتاعى جاعا تومەن دە, نەمiستەر جاعىنداعى جاعا بيiك. ەكەۋiنiڭ اراقاشىقتىعى 200, 300 مەتردەي. تومەننiڭ اتى تومەن, جوعارىنىڭ اتى جوعارى ەكەن. جوعارىداعىلار تومەندە نە بار ەكەنiن كورگiش كەلەدi عوي. – العا! العا! – اسىرا سiلتەۋشiلiك, قارا­عىم, سوعىستا دا بولدى. قىپ-قى­زىل قىر­عىن. كومانداشى تەلەفونمەن مەنi سىباپ جاتىر. مەن دە العا دەپ كومانديرلەرiمنiڭ اپشىسىن قۋىرىپ جاتىرمىن. ودان نە ونەدi? سەن سوعىستا بولعان جوقسىڭ, تۇسiنبەيسiڭ. بۇل ناعىز تراگەديا! بiراز قىرىلدىق. ءۇش كۇن اۋرە بولدىق. سناريادتارىمىز از. – زەڭبiرەكتiڭ بiرەۋi وق اتپاسىن! – دەپ بۇيرىق بەردiم. اتا بەرسەك, قور قالاتىن ءتۇرi جوق. – مومىش ۇلى زەڭبiرەكتەردەن اتپاۋدى بۇيىردى, – دەگەن ءسوز كومانداشىعا جەتەدi. اسكەري كەڭەس: – ساتقىن! باسقا ديۆيزيالار اتىپ جات­قاندا, بۇل نەگە بۇيتەدi? – دەپ ءشات-شالەكەيi شىعادى. ارميا قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك چيس­تياكوۆقا حابارلايدى. – بۇل نە ماسقارا؟! اسكەري كەڭەستiڭ مۇشەسi گەنەرال-لەيتەنانت ابراموۆ پەن قولباسشى گەنەرال-پولكوۆنيك چيستياكوۆ بلينداجىما كiرiپ كەلدi. ابراموۆ داۋىس كوتەرە سويلەدi. چيستياكوۆ ۇندەمەي تۇر. – بiزدiڭ ارميامىزداعى جالعىز سiزدiڭ ديۆيزيا عانا جاۋعا وق اتپاي جاتىر. نەمiس­تەر­گە بەرiلگiڭiز كەلە مە؟ كانە, سويلەڭiز! مى­نا قىلىعىڭىزعا بiز تۇسiنە الماي تۇرمىز. چيستياكوۆقا مىڭ دا بiر راقمەت, ۇندەمەي توزە بiلدi. – جولداس گەنەرال-لەيتەنانت, مەن جۇرت اتىپ بولعان سوڭ اتامىن. مەنiڭ سناريادتارىم وتە از. ونى بولماشى نارسەلەرگە شىعىن ەتكiم كەلمەيدi. كورشiلەرiم قازiر اتىپ جاتقانىمەن, سوڭىنان تاياق جەيدi. ءبارiبiر ولار جاۋدى جارىپ وتە العان جوق. جاۋدىڭ ماڭ­دايىن كوزدەپ اتقان كەزiمiزدە العا جىلجي­تىنىمىزعا سەنەمiن. سول سەبەپتi سناريادتارىمدى, ادامدارىمدى ساقتاپ وتىرمىن. گەنەرال-لەيتەنانت بiر نارسە دەپ كەلە جاتىر ەدi, قولباسشى چيستياكوۆ: – سابىر ساقتاۋىڭىزدى وتiنەم, كومديۆ­تiكi دۇرىس. الدا نە بولارىن كورە جاتارمىز, – دەدi. اسكەري كەڭەس مۇشەسiنiڭ ءۇنi ءوشتi. – بiزگە تاماق بەرەسiڭ بە, جوق پا؟ چيستياكوۆ كوڭiلدەنە كۇلدi. ءوزi ورتا بويلى, كوك كوز كiسi ەدi. تاماق, ءجۇز گرامنان اراق بەردiم. داس­تارقان جينالعان سوڭ, قولباسشى: – ال, پولكوۆنيك, شابۋىلعا قاشان شىقپاقسىز؟ – دەدi. – شابۋىلدى تاڭەرتەڭ باستاۋىڭىز كەرەك! – دەدi ابراموۆ. «بۇعان قالاي قاراي­سىڭ؟» دەگەندەي, چيستياكوۆ ماعان جانارىن تiك قادادى. بiر-بiرiمiزدi كوزقاراستان تۇسiندiك. ورنىمنان تۇردىم دا: – جولداس قولباسشى, مەن شابۋىلعا تۇستەن كەيiن شىعامىن, – دەدiم. ابراموۆ دەگبiرسiزدەنiپ: – نە تانتىپ تۇرسىڭ؟! – دەپ ايقايلادى. – بiز شابۋىلداپ, ءار ساعاتتان ۇتىلىپ جاتىرمىز. ال سەن تۇستەن كەيiن دەيسiڭ! گەنەرال-پولكوۆنيك چيستياكوۆ سابىرلى قالپىن بۇزباي: – نەگە شابۋىلعا تۇستەن كەيiن شىقپاق­سىز؟ – دەپ ماعان سۇراق قويدى. – جولداس گەنەرال-پولكوۆنيك, نەمiستەر بiزدiڭ بارلىق شابۋىلىمىزدى تويتاردى. ءوزiڭiز كوردiڭiز, ولار ەرتەڭ ورىستار باس كوتەرە المايدى دەپ ويلايدى. تۇمسىق­تارىنان ەسەڭگiرەتە سوقتىق دەپ جاقسىلاپ تۇستەنەدi. ۇيىقتاپ دەم الادى. ءدال وسى كەزدە شابۋىلعا شىعامىن. – تفۋ, ەنەڭدi ۇرايىن, مەن دە وسىلاي ويلاپ تۇر ەدiم. ويلاعان ويىڭدى iسكە اسىر! گەنەرال-لەيتەنانت بiردەمە دەمەك ەدi: – بوگەت بولمايىق, كومديۆتiڭ ويى دۇ­رىس, – دەپ جادىراي كۇلدi. – كورەرمiز نە شىعارىن؟ – وعان چيستيا­كوۆ رەنجiپ قالدى. – كومديۆ ءوز باسىن قاتەرگە تiگiپ وتىر. بۇدان بىلاي بiز ارالاسپايىق. نە بولارىن كورە جاتارمىز. نەمiستەر دە اقىماق ەمەس. ولار دا ويلانىپ جاتقان شىعار؟.. ماعان قاراپ: – كومديۆ, – دەدi, – ويىمىز بiر جەردەن شىقتى… ارتيللەريا جاعىنان كۇشiڭiز ازداۋ ەكەن. قارا­ماعىمداعى ارتيللەريا ديۆيزيونىن كەشكە دەيiن سiزگە جiبەرەمiن. ونى ۇقىپتى پايدالانا بiلiڭiز. اسكەري كەڭەستiڭ مۇشەسi دە جiبiدi. بۇ­رىن چيس­تياكوۆ قوشتاسقان كەزدە: «قوش بولىڭىز» – دەمەي, «ۆسەگو دوبروگو» دەيتiن. ورىس تiلiندە بۇل قىزىق ءسوز. قوش بول دەسە, كوڭiلگە جولىعامىز با, جولىقپايمىز با دەگەن كۇدiك تۋادى. ال «ۆسەگو دوبروگو» دەگەن «امانشىلىقپەن كەزدەسەيiك» دەگەن ءسوز عوي. مۇنىڭ ءمانi وتە تەرەڭ. بۇل جولى دا قولباسشى مەنiمەن «ۆسەگو دوبروگو» دەپ قوشتاستى. ەرتەڭiنە جەڭiسكە جەتتiك. وسى شايقاس مەنiڭ جاڭادان ديۆيزيا كومانديرi بولعان­داعى وزiمە دەگەن سەنiمiمدi بiراز بەكiتە ءتۇستi. كۋلاگين دە ءوز قا­تەسiن ءتۇسiنiپ, ماعان وڭ كوزبەن قاراي باستادى. بۇل, قاراعىم, قولبا­سىلىق جولداعى العاشقى ادىمىم بولاتىن. ادىلەتتى كىسى باۋكەڭ كوزiلدiرiگiن كيiپ, باس جاعىنداعى جۋرنال ۇستەلىنىڭ ۇستiندە جاتقان قاعازداردى اقتارا قاراپ, بiر حاتتى قولىنا الدى. – بۇل ءوزi وتە قىزىق, ءتۇسiنiپ تىڭدا, – دەپ ماشينكامەن جازىلعان مىنا سوزدەردi داۋىستاپ وقىدى. «قىمباتتى ديۆيزيا كومانديرi! دەنiڭiزدiڭ ساۋ, تۆورچەستۆولىق ەڭبەگiڭiزدiڭ جەمiستi بولۋىن تiلەگەن وسى جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋىمدى قابىل الى­ڭىز. مىنا گازەت قيىندىسىن دا قوسا سالىپ وتىرمىن. مۇنى ۇمىتىلماس, قادiرلi ديۆيزيا كومانديرiمە مەنiڭ جۇمىسىم تۋرالى راپورت دەپ ۇعارسىز. ءومiرiڭiز, ادەبي ەڭبەگiڭiز جونiندە قىس­قاشا حابارلاۋعا ۋاقىت تاپساڭىز, وتە قۋانار ەدiم. پري­بالتيكا بويىنداعى ۇرىستار تۋرالى كiتاپ جازىپ ءجۇرسiز بە؟ سiزگە شىن بەرiلگەن كومبات ا.شارى­پوۆ». باۋكەڭ قۇتتىقتاۋ حاتتى ۇستەل ءۇستi­نە قويىپ, «مايدانداعى دوستىق ۇمىتىل­مايدى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن گازەت ماقالاسى قيىندىسىن «ءما, ءوزiڭ وقى» دەپ ماعان ۇسىندى. وندا ديۆنەگورسك قالاسىندا تۇراتىن زاپاستاعى گۆارديا مايورى الەكساندر وليمپيەۆيچ شارىپوۆتىڭ مايدانداس دوستارىمەن بايلانىسى تۋرالى اڭگiمەلەنەدi ەكەن. ماقالانىڭ بiر جەرiندە: «پانفيلوۆ ديۆي­زيا­سىنىڭ بۇرىنعى پولك كومانديرi, كەيiن­نەن 9-شى قىزىل تۋ وردەندi گۆارديالىق اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرi بولعان گۆارديا پولكوۆنيگi باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشiن شايقاس» (وفيتسەر جازبالارى) اتتى كiتابى الەكساندر وليمپيەۆيچكە ەرەكشە قىمبات. سەبەبi, مايور شارىپوۆ ونىڭ قاراماعىندا قىز­مەت ەتiپ, سوعىسقان», دەپتى. ­كiتاپتىڭ بiرiنشi بەتiندە: «جازعان حاتىڭىز جانە جىلى سوزدەرiڭiز ءۇشiن العىسىمدى بiلدiرەمiن. قىزمەتiڭiز ءۇشiن راحمەت. امان-ەسەندiگiڭiزگە قۋا­نىشتىمىن. سiز بiزدiڭ ديۆيزيانىڭ ەرجۇرەك جا­ۋ­ىنگەرi, باتىل باتالون كومانديرi رەتiندە ەسiمدەسiز. ديۆيزيا كومانديرi ب. مومىش ۇلى, موسكۆا قالاسى» – دەگەن اۆتور قولتاڭباسى بار. باۋكەڭ گازەت قيىندىسىن مەنەن الىپ: – جوعارىداعى سوزدەردiڭ استارىنا كوڭiل ءبول, – دەدi. – ەرەكشە قىمبات دەگەننiڭ استارى تەرەڭ. شارىپوۆ ول كەزدە تۇرمەدە وتىرعان ەدi. جوعا­رىداعىداي قولتاڭبام بار كiتاپتى الادى. كiتاپ قولدان قولعا وتەدi. «وي, مىنانىڭ ءوزi قالاي؟» دەپ باستىقتار ويلانىپ قالادى. بۇرىنعى ديۆيزيا كومانديرi «ەرجۇرەك جاۋىنگەرiم» دەپ وتىر, وزiمەن سويلەسiپ كورەيiكشi, دەپ شاقىرىپ سويلەسەدi. كوپ ۇزاماي ونى كۇزەت باستىعى ەتەدi. بۇل – ۇلكەن جەڭiلدiك. مەنiڭ قولتاڭبام, شىن­دىعىنا كەلگەندە, كەپiلدەمە ورنىنا قىزمەت اتقارادى. جالاقىسى كوبەيiپ, جاعدايى جاقسارعان سوڭ شارىپوۆ وتباسىن ديۆنەگورسكiگە كوشiرiپ الادى. ءوزiن بۇرىن دا جاقسى, ءتارتiپتi ۇستاعان, ەندi تiپتەن جاقسى دەپ باستىقتار قالعان جىلدارىن كەشiرiپ, بوستاندىققا شىعارادى. ول سول جەردە بiرجولا قالادى. مەنiڭ قولتاڭبام وعان شىن مانiندە پروپۋسك ورنىنا جۇرەدi. كەز كەلگەن ادۆوكات ءدال بۇلاي ارا تۇسە الماس ەدi. شارىپوۆتىڭ اۋزىنان تاستاماي, قايتا-قايتا حات جازۋىنىڭ سەبەبiن ەندi ءتۇسiندiڭ بە؟ «جەك كورۋشiلiك پەن جاقسى كورۋشiلiكتiڭ اراسى قاس پەن كiرپiكتiڭ اراسىنداي عانا» دەيدi حالىق. قازاقتىڭ «كوڭiل بiر اتىم ناسىبايدان قالادى» دەگەن دە ءسوزi بار. سوعىس كەزiندە مەن ونى باتالون كومانديرiنەن الىپ, مايورلىق دارەجەسiنەن ايىرىپ, ايىپ باتالونىنا جiبەرگەن ەدiم. بۇل ءولiم جازاسىنا كەسكەنمەن بiردەي. وسىعان قاراماستان, ول جەك كورۋشiلiك سەزiمiن ۇمىتىپ, ماعان حات جازدى. تۇرمەدە وتىرعان كiسi عوي, «سەن نەعىپ وتىرسىڭ؟» دەمەي, كوپ ويدى, كوپ ادام­گەرشiلiك سەزiمدi «سiز بiزدiڭ ديۆيزيامىزدىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرi, باتىل باتالون كومان­ديرi رەتiندە ەسiمدەسiز» دەگەن سوزگە سىي­عىزىپ, قولتاڭبا جازىپ, كiتابىمدى سالىپ جiبەردiم. …ايىپ باتالونىندا ول جارالانادى. ءتارتiپ بويىنشا, كiناسىن قانمەن جۋدى دەپ جارالانعاندارعا كەشiرiم جاسالادى. ول بۇرىنعى ورنىنا قايتا بارۋى كەرەك. ونى تەك گەنەرال چيستياكوۆ قانا شەشۋi ءتيىس. بiر حاتىندا مايور شارىپوۆ: «گەنەرال مەنi وتە سۋىق قارسى الدى. مونشادان كەيiن تۇكتi حالات كيiپ, شاي iشiپ وتىر ەكەن, ۇرىس­تى», – دەپ جازىپتى. ونىڭ حاتىن وقىپ, گەنەرالدىڭ اديۋتانتى گونچاروۆتىڭ ايت­قانى ەسiمە ءتۇستi. شارىپوۆ بiزدiڭ ديۆيزياعا قايتا سۇرانسا, چيستياكوۆ: – جوق, رۇقسات ەتە المايمىن! – دەپتi. جالىنىپ, وتiنگەن ەكەن: – سەنi نەگە وندا جiبەرمەيتiنiمدi اقى­لىڭ بولسا, ءتۇسiن. ەگەر تاعى بiر رەت سۇرiنسەڭ, باۋىرجان سەنi سوزگە كەلمەي اتتىرىپ تاستايدى, – دەپتi گەنەرال. مەنiڭشە, چيستياكوۆتىڭ شەشiمi دۇرىس. مەن «ە, جاقسى كەلiپسiڭ» دەمەيمiن عوي. سونى چيستياكوۆ سەزگەن. ول كiسi مەنi بiلەدi. سوندىقتان دا بۇرىنعى قارىم-قاتىناستارى بولمايدى دەپ اناعان جانى اشىعان. مايور شارىپوۆ وكپەلەۋ ورنىنا گەنەرال چيستياكوۆتى باعالاۋى, وعان العىس ايتۋى كەرەك. ول كiسi ۇلكەن ادامگەرشiلiك جاسادى ەمەس پە؟ ەكiنشiدەن, مايور شارىپوۆ كۇللi ديۆيزياعا ءمالiم. «ە, مىنا بايعۇس تiرi كەلiپتi عوي», دەپ ءبارi تiكسiنە قارايدى. بiلسە, گەنەرال چيستياكوۆ ونى سول ەكi قولايسىز­دىقتان دا قۇتقاردى. شارىپوۆتىڭ گەنەرالعا وكپەسi مۇلدە ورىنسىز. ونى ءوزi تۇسiنەر دەپ حاتتا جازعا­نىم جوق. باۋكەڭ ءسوزiن كiلت دوعارىپ, ماعان ۇزاق ويلانا قاراپ: – مۇنى ساعان نە ءۇشiن ايتىپ وتىرمىن؟ – دەدi دە, جاۋابىمدى كۇتپەي ءوزى سويلەپ كەتتi. – ادامدى ادام ءتۇسiنۋ وڭاي ەمەس. جوعارىداعى وقيعادان مايور شارىپوۆتىڭ دا, گەنەرال چيستياكوۆتىڭ دا, مەنiڭ دە كiم ەكەنiمiز كورiنiپ تۇرعان جوق پا؟ – كورiنiپ تۇر. – كورiنگەندە قانداي؟! يۆان ۆاسيلەۆيچ چيس­تياكوۆتى مەن قابiلەتتi, ادام تانيتىن, ادiلەتتi كiسi دەپ سانايمىن. ەكi وقيعا باۋكەڭ تەمەكi قالدىعىن ۇستەل شەتiندەگi كۇلسال­عىشقا تاستاپ, ءسوزiن جالعادى. – سولداتتار ولiمگە كوزبە-كوز قاراپ ۇيرەنگەن جاندار عوي. ولار كiناسiن موينىنا الا بiلەدi. ادiلەتتi قاتالدىعىڭا ەشۋاقىتتا وكپەلەمەيدi. ءبارiن ايت تا بiرiن ايت, ەكi وقيعا ەسiمە ءتۇسiپ وتىر. تىڭداعىڭ كەلسە… – تىڭدايمىن. – 6-شى ارميانىڭ ينجەنەرلiك اسكەري ءبولiمi باستىعىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-لەيتەنانت ەدi. ءوزiنiڭ شتابى, اديۋتانتى, شوفەرi بار. ورمان شەتiندەمiز. سولداتتار بالتىق تەڭiزiنە تاياۋ, ەنi جيىرما ەكi شاقىرىمداي كەلەتiن كولدەنەڭ كەڭiستiكتە قاتار تۇزەپ, اۆتوماتتارىن كەزەنە العا جىلجىپ بارادى. الگi گەنەرال-لەيتەنانت جاۋدان تۇسكەن ولجانى ەكi ماشيناعا تيەپ, قايتىپ كەلە جاتادى. ونى بiزدiڭ ادامدار كورiپ, توقتاتادى. – ماشيناعا جولاتپايمىن! – دەپ شوفەر قارۋ كەزەنiپ, بiزدiڭ ادامدارعا قارسىلىق بiلدiرەدi. وسىلاي دەگەن ماعان حابار جەتتi. كەلسەم, اعا لەيتەنانت اۆتوماتىن سەرت ۇستاپ تۇر. توڭiرەگiندە ون­شاقتى ادام. – نە بولىپ قالدى؟ – وسىنداي دا وسىنداي. – كiمسiڭدەر؟ – پالەن گەنەرال-لەيتەنانتتىڭ اديۋتانتىمىن, شوفەرiمiن. سول كiسi جۇمساپ ەدi. – مەن 9-شى ديۆيزيانىڭ كومانديرiمiن. جولداس اعا لەيتەنانت, قارۋىڭىزدى تاستا­ڭىز! اقىلى بار ەكەن, بۇيرىققا باعىندى. شوفەر: – جوق, مەن قويماعا بارىپ وتكiزەمiن! – دەدi بايبالام ساپ. مiنە, ءتارتiپتiڭ بۇزىلۋىنىڭ بiر كورiنiسi. بiر ساربازىم ارتىنان كەپ, قارۋىنىڭ دۇمiمەن پەرiپ كەپ جiبەردi. شوفەر قۇلاعان كەزدە اۆتوماتى تىرر-ر ەتە قالدى. بiر جاق­سى­سى, وقتار مەنi جاناي ءوتتi. – ۇرۋدى دوعار! – ساربازىم كiلت تىيىلدى. اعا لەيتەنانتقا قاراپ: – جولداس اعا لەيتەنانت, سiزدiڭ دە قولى­ڭىزدى بايلاۋعا تۋرا كەلەدi, – دەدiم. بايلاپ, بالتىق تەڭi­زiنiڭ جاعاسىنداعى قىستاققا اكەلدiك. بiر ءۇيدiڭ جەرتولەسىنە ءتۇسiرiپ, ون تاۋلiككە قامادىق. بەلدiك, ۇستارا, تاراق دەگەندەر بەرiلمەيدi. ەشكiمگە جولىقتىرمايدى. قورەگi كۇنiنە 250 گرامم نان, بiر كرۋجكا سۋ عانا. ون تاۋلiكتiك قاتاڭ جازانى جوعارى جاق وزگەرتە المايدى. زاڭ سولاي. ەكەۋiن بولەك قامادىق. ون تاۋلiك وتكەن سوڭ: – بوساتايىق, – دەپ سىرتقا شىعاردىق. ەكەۋi دە قۋ سۇيەك, ساقال-مۇرتى ءوسiپ كەتكەن. كيiمدەرi دە ءماز ەمەس. – سەندەر جازالارىڭدى وتەدiڭدەر, – دەدiم. – ەندi ءوز بولiمدەرiڭە باراسىڭدار. – جولداس پولكوۆنيك, قىرىنۋعا رۇقسات ەتiڭiز؟ – دەدi اعا لەيتەنانت. – جوق. بولiمدەرiڭە بارعان سوڭ قىرى­ناسىڭدار! تاماقتاندىردىق. كiشكەنە اۆتوبۋسىمىز بولۋشى ەدi, سوعان وتىرعىزىپ, بەلدiك­تەرiن بەردiك. اعا لەيتەنانتقا: – گەنەرال-لەيتەنانتقا ءوزiڭ بارىپ ءمالiم­دەيسiڭ, – دەدiم. كەتتi. ول بارىپ ءمالiم­دەيدi. گەنەرال-لەيتەنانت تاڭعالىپ, ۇيالا قىزارىپ: – بۇل مومىش ۇلى جولداستىڭ iسi عوي, – دەسە, ساقال-مۇرتى ءوسiپ, سۇمiرەيiپ تۇرعان شوفەر سولدات: – جوق, جولداس گەنەرال-لەيتەنانت, بۇل مومىش­ ۇلىنىڭ ەمەس, سiزدiڭ iسiڭiز, – دەپتi. ونىڭ الگi سوزiندە «سەن جۇمساماساڭ, مومىش ۇلى بiزدi قاماماس ەدi» دەگەن ادiلەت­تiك بار عوي. ول مەنەن قورلىق كوردi, اتىلا جازدادى, ون كۇن اش بولدى. ال ايتقان ءسوزi اناۋ. بۇل, تۇسiنسەڭ, گەنەرال-لەيتەنانتتى تiرiدەي جەرلەۋ عوي. مۇنى ماعان اۆتوبۋسىمنىڭ شوفەرi ايتىپ كەلدi. – ادiلەتتi, اقىلدى سولدات ەكەن, – دەدiم دە قويدىم. ەكi-ءۇش اي ءوتتi مە, وتپەدi مە, اسكەري كەڭەس بولىپ, سوعان باردىم. كەڭەس ءۇش كۇنگە سوزىل­دى. ءۇزiلiس كەزiندە ماشيناما قاراي كەلە جاتسام: – زدراۆيا جەلاەم, توۆاريشش پولكوۆنيك, – دەدi بiر سولدات. بۇرىلىپ قاراسام, مەن قاماعان شوفەر-سولدات. – حالiڭ قالاي؟ – ءبارi دۇرىس, تەك سiزدiڭ بiزدi قىرىنۋعا رۇقسات ەتپەگەنiڭiزگە رەنجiدiم. سونى اعا لەيتەنانتقا ايتىپ ەدiم, ول: – سول جازاسىنا دا راحمەت, ايتپەسە ول بiزدi اتار دا ەدi دەدi, – دەپ كۇلەدi. – مەنەن سالەم ايتىڭىز, ول جامان وفيتسەر ەمەس ەكەن. باۋكەڭ بiراز ويلانىپ: – سولداتتىڭ ءوزi كەلiپ سالەم بەرگەنi ادiلەت­تiلiگi, ادالدىعى عوي. ونى ارامدىققا جۇمساعان انا گەنەرال-لەيتەنانت, – دەدi قاتۋلانا قاباق ءتۇيiپ. – سولداتتار ادiلەتتi قاتالدىعىڭا كەك ساقتامايدى. مۇنداي مىسال كوپ. بەلi اۋىرماي بايىماق بولعان گەنەرال-لەيتەنانتپەن كۇرەسەمىن دەپ سولداتتاردى بۇرىنعىدان دا جاقسى كورە تۇسكەنiم بار. باۋكەڭ ويعا باتا وتىرىپ: – سولداتتىڭ سىرىن بiلسەڭ, جەڭiسكە جەتۋدiڭ جولى بiرشاما ايقىندالا تۇسەدi, – دەدi تۇنجىراي. – ول ءۇشiن ونىمەن تiل تابىس. سوندا ول كومانديرگە ءوز كوزقاراسىن ايتادى. «Iش قازانداي قاينايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق»,  دەگەن ماقال بار. مۇنى سەن كەڭ ءتۇسiن. سولدات قاۋىمى سىنشىل كەلەدi. «قاپ, مىنا جەردەن كومانديرiمiز ءمۇلت كەتتi-اۋ» دەپ ويلايدى. سەبەبi, بiرi جارالانىپ, بiرi ءولiپ, جەڭiلiپ جاتىر. قايناۋدىڭ iشiندەگi كiسi عوي. «مىنا جەردە جاۋ مىقتى ەكەن, بiزدi مۇندا بەكەر سالدى», – دەپ وكiنەدi. جەڭسە: «كوماندير جاۋدىڭ وسال جەرiن بiلiپ العان ەكەن», دەپ كوماندير قيمىلىنا وڭ باعا بەرەدi. تiرi قالعان سولدات جەڭiلگەنiنە: «قاپ!» دەپ وكiنەدi. «Iش قازانداي قاينايدى» دەگەن سول. كومانديرiنە باتىپ ويىن ايتا المايدى. سوعىس – جاتقان جۇمباق. بiزدiڭ زاماندا سىر ايتىپ, اشىق سوعىسۋ جوق. كوماندير بايعۇس كەي كەزدە دۇرىس, كەي كەزدە بۇرىس شەشەدi. بiردە جاعدايدى دۇرىس باعالايدى, بiردە قاتەلەسەدi. بiردە جەڭiس, بiردە جىعىلىس سودان شىعادى. بۇل ەكەۋiنiڭ دە ەڭ اۋىرتپالىعى الدىڭعى شەپتەگi سولداتتىڭ موينىندا, سولداتتىڭ يىعىندا. سولداتتىڭ بەتپە-بەت ۇرىستاعى ەڭ باستى كو­مانديرi – ازاماتتىعى مەن پاتريوتيزمi. بەتپە-بەت ۇرىس جاعدايىندا ونىڭ ءوز ەركi وزiندە. اتامىن دەسە, اتادى, جاتامىن دەسە, جاتادى. وعان اتقىن دەۋشi دە, العا جۇگiر, كەرەك كەزiندە جاتا تۇر دەۋشi دە – ار-نامىس, ازاماتتىق پارىز. ونىڭ ءبارiن بiز كورە بiلمەيمiز, جاسىراتىنى جوق, كورگەندi تۇسiنە دە بiلەيمiز. ول مۇمكiن دە ەمەس. بۇل زاماننىڭ بەتپە-بەت ۇرىسىندا كiمدi كiم بايقايدى؟ ول وڭاي ما؟ تۇسiنسەك, سولدات قاۋىمىنىڭ نيەت, ار-نامىس بiرلiگi – باس كوماندير. تەرەڭ وي – اسىعىپ وتىرسىڭ با؟ – جوق. وندا تىڭدا. ليتۆا مەن لاتۆيادا تۇرمىز. قايدا بارساڭ دا توعاي, ورمان. توعايلارى قالىڭ كەلە­دi. Iشiنە ەنسەڭ, شالشىق, ودان شىعۋدىڭ ءوزi ازاپ. قازەكەڭنiڭ قۇمعا ۇيرەنگەنiندەي جەرگiلiكتi تۇر­عىندارعا ول ويىنشىق. بارiنەن بان­ديتتەردiڭ ءزاۋلiم اعاش باسىنان تىرر-رر, تىر-رر ەتكiزiپ اتاتىنى قيىن. جۇگiرiپ بار­ساڭ, iزi جوق. شالشىقتا iز قالا ما؟ مەن ءۇش ۋەزدiڭ اسكەري باستىعىمىن. مايدان قول­باسشىسى مارشال يۆان حريس­توفوروۆيچ باگراميان. ۇزىن بويلى, قاسقا كiسi. – ديۆيزياڭدا 12 مىڭ جاۋىنگەر بار, ال بانديتتەر 30-40 ادام عانا. ولاردىڭ كوزiن نەگە جوي­مايسىڭدار؟  – دەپ جوعارى جاقتاعىلار اكەمiزدi تانىتادى. بiر كۇنi كورپۋس قولباسشىسىن, ديۆيزيا كومانديرلەرiن ريگاعا شاقىردى. مارشال باگراميان ءبارiمiزدiڭ باسىمىزدى قوسىپ: – وسىلاي, مiندەتتەرiڭدi ورىنداماي جۇرسiڭدەر, – دەپ سىنعا الدى. سالدۋس دەگەن قالا بار ەدi. اينالاسى نۋ توعاي. ول مەنiڭ ۋچاسكەم. سوندا بانديت­تەردiڭ توبى پايدا بولىپتى. ونى ميليتسيا ورگانى سەزiپ, قۇرتىڭدار دەپ ەلۋ شاقتى ادام جiبەرەدi. بارسا, كۇنi بۇرىن حابارلانعان بانديتتەر ءبارiن ولتiرەدi. – وي, بۇل كiمنiڭ ۋچاستوگىندا بولدى؟ – 9-شى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ ۋچاستوگىندا. – كومانديرi كiم؟ – باۋىرجان مومىش ۇلى. مارشال باگراميان قاتتى اشۋلانىپتى. مەن ەلۋدiڭ ولگەنiن ەستiگەن ەمەسپiن. جينالىستا ول كىسى: – سالدۋس پەن ۆيلنيۋس اراسىندا بانديتتەر ەلۋ ادامدى ءولتiرiپ, قۇتىلىپ كەتiپتi, – دەپ ايقايلاپ, ەلدiڭ كوزiنشە ماسقارامدى شىعاردى. ورنىمنان تۇرەگەپ تىڭداپ تۇرمىن. ءۇش رەسپۋبليكا باسشىلارى دا وتىر. مارشال باگراميان ۇستەلىن پەرiپ كەپ جiبەرiپ: – بۇعان نە دەيسiز, پولكوۆنيك مومىش­ ۇلى؟! – دەدi. مەن سۇپ-سۇر بولىپ تۇرمىن. جينال­عاندار وڭكەي گەنەرالدار, وكiمەتتەر. – ەگەر رۇقسات ەتسەڭiز, اسكەري كەڭەسكە بايان ەتەيiن. مارشال باگراميان: – قىسقا ايتىڭىز! – دەپ تاستادى. – جولداس قولباسشى, مەن دە قىسقا, بەس ءمينوت iشiندە بايان ەتپەكپiن. – ءۇش رەسپۋب­ليكانىڭ باسشىسى قاراپ قالدى. جاپ-جاسپىن عوي. – جولداس قولباسشى, مەن بار-جوعى ديۆيزيا كومانديرiمiن. ماعان پريبالتيكا رەسپۋب­ليكالارىنىڭ iشكi iستەرiنە ارالاسۋعا قۇقىق بەرiل­گەن ەمەس. ءۇش رەسپۋبليكانىڭ تەر­ريتورياسىندا بانديتتەردiڭ قانشا ۇياسى بارىن بiلۋ مەنiڭ مiندەتiمە كiرمەيدi. مارشال باگراميان كوزiمەن اتىپ جiبەرە جازداپ, ايقايلادى. – سiزدiڭشە, كiمنiڭ مiندەتiنە كiرەدi?! – جولداس قولباسشى, بۇل پريبالتيكا رەسپۋبليكالارى ۇكiمەتiنiڭ, iشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ جانە وگپۋ-دiڭ مiندەتiنە ەنەدi. ولاردىڭ وزدەرiنiڭ iشكi بارلاۋشىلارى بار. بانديتتەردiڭ جاسىرىنعان ورنىن ولار مەنەن بۇرىن بiلگەن. بiراق ماعان حابارلاعان جوق. ەگەر دە وسىلاي دەپ جاردەم سۇراسا, مەن جاردەمiمدi اياماس ەدiم. ءارi-بەرiدەن كەيiن ەلۋدiڭ قىرىلعانىن قازiر بiرiنشi رەت ەستiپ تۇرمىن. سول سەبەپتi, جولداس قولباسشى, سiزدiڭ ماعان قويعان ايىبىڭىزدى مويىنداي المايمىن. «9-شى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومان­ديرiنە ەسكەرتiپ ەدiك, وسىلاي جاردەم­دەسكەن جوق», دەپ كiم ايتا الار ەكەن؟ ايت­تىق دەسە, قۇجاتپەن دالەلدەسiن. كiم بار, كiم جوق دەپ قارۋ-جاراعىمدى الىپ, بەتالدى توعايدىڭ iشiن اتقىلاپ ءجۇرۋiم كەرەك پە؟ قايتالاپ ايتقاندا, مەن سiزدiڭ تاققان ايىبىڭىزدى مويىندامايمىن. مارشال باگراميان قىپ-قىزىل بولىپ كەتتi. تاعى ايقاي سالدى. – سiز نەمەنە, جولداس پولكوۆنيك, ءۇش رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتiن, ۇكiمەتiن ايىپتاماقسىز با؟! سiزدiڭشە, كiنالi سولار, سiز ەمەس قوي؟! گەنەرالدار: «بۇلاي سويلەۋگە بولا ما, قۇرىدىڭ», – دەپ وتىر. مارشال باگراميان تاعى داۋىسىن كوتەرiپ كەلە جاتقاندا ەستونيا كومپارتياسى ورتا­لىق كو­ميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى الاسا بويلى, قاراتورى كiسi ەكەن, ورنىنان تۇرىپ: – يۆان حريستوفوروۆيچ, – دەپ ءسوزiن ءبولiپ جiبەردi. – مەنiڭشە, پولكوۆنيكتiڭ ايتىپ تۇرعانى دۇرىس. مارشال باگراميان ول كiسiگە قىزارا قارادى. ليتۆا رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوۆەتi پرەزي­ديۋمىنىڭ توراعاسى ۇزىن بويلى, قاسقالانىپ كەلە جاتقان كiسi ەكەن, ول دا ورنىنان تۇرىپ: – جولداس قولباسشى, مەن ەستونيا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسىمەن كەلiسەمiن, – دەدi. ودان كەيiن لاتۆيا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى ورنىنان تۇرىپ: – جولداس باگراميان, مەن جاڭا سويلەگەن ەكi جولداسپەن دە كەلiسەمiن. پولكوۆنيك بiزدiڭ iشكi iسiمiزگە ارالاسۋعا وكiلەتتiك العان ەمەس, – دەدi. مارشال تۇتiگiپ كەتتi. ۇشەۋi دە اسكەري كەڭەس مۇشەسi. باگراميان ساعاتىنا قاراپ: – جولداستار, ءۇزiلiس جاريالانادى. كەڭەس ەرتەڭگi ساعات تاڭعى وندا قايتا جۇمىسىن باستايدى. ەشكiم كەتiپ قالىپ جۇرمەسiن, – دەپ جيىندى جاپتى. ورنىمىزدان تۇرىپ, تىسقا بەتتەپ بارا جاتىرمىز. گەنەرال-مايور يۆان چيستياكوۆ مەنi قۋىپ جەتiپ, قۇلاعىما سىبىرلاپ: – سەن نەمەنە, – دەدi. تاعى بiردەمە دەمەك ەدi, اسكەري كەڭەس­تiڭ مۇشەسi ابراموۆ انانداي جەردە بارا جاتىر ەكەن, ەسىتiپ قالىپ, بۇرىلىپ كەپ: – يۆان ميحايلوۆيچ, باۋىرجانعا ەشقانداي كiنا تاعا المايمىز, – دەدi. چيستياكوۆ كوزiن الارتىپ, ماعان تاعى بiردەمە دەپ كەلە جاتىر ەدi: – يۆان ميحايلوۆيچ, پولكوۆنيك مومىش­ ۇلىنىڭ ايتقانى ادiلەتتiك, – دەپ ابراموۆ ونى وزiمەن ەرتiپ اكەتە باستادى. يۆان ميحايلوۆيچ ۇزاي بەرە, ماعان تاعى الا كوزiمەن قاراپ: – فۋ, ەنەڭدi ۇرايىن! – دەدi تەرiسiنە سىيماي. – يۆان ميحايلوۆيچ, مەنiڭ ەنەممەن و دۇنيەدە عانا كەزدەسە الاسىز. چيستياكوۆ قىپ-قىزىل بوپ, كiلت كiدiردi. ابراموۆ تومەن قاراپ مىرس ەتiپ كۇلiپ جiبەردi دە: – جولداس باۋىرجان مومىش ۇلى, بارىڭىز, ەشتەڭەگە ابىرجىماڭىز. ەرتەڭگە دەيiن ۋاقىت مول, جاقسىلاپ دەمالىڭىز, – دەدi. ءبارi ويلانۋى كەرەك, ەشكiم مازالاپ, شاقىرعان جوق. اديۋتانتىم مايور, جاقسى كiسi ەدi. ەكەۋمiز مەيرامحاناعا ەندiك. ويىم الاي-دۇلەي. ءجۇز گرامم كونياك الدىرىپ, سەرپىلەيىنشى دەپ ەدiم: – جولداس پولكوۆنيك, سiزگە بۇگiن دە, ەرتەڭ دە تاتىپ الۋعا بولمايدى, – دەدi. ماعان جانى اشى­عاندىعى عوي. Iشپەيتiن دە كەزiم. كۇلكi دە, ۇيقى دا جوق. كiشكەنە سەرگيiنشi دەپ ويلاپ, توسەككە جاتتىم. كوز شىرىمىن تاڭسارiدە عانا السام بولا ما؟ ساعات وندا اسكەري كەڭەس جۇمىسىن باستادى. مارشال باگراميان سويلەدi. كەشەگi شاتاق تۋرالى بiر ءسوز ايتقان جوق. ودان سوڭ مiنبەگە ليتۆا رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى كوتەرiلدi: – مەن ءوز اتىمنان ەمەس, ءۇش رەسپۋبليكا اتىنان سويلەپ تۇرمىن. كەشەلi-بەرi تالاي ماسەلە ورتاعا سالىندى. مۇنى اقىلداسۋ دەپ بiلەمiز. اركiم ءوز پiكiرiن ايتتى. ونىڭ كوبiن بiز دۇرىس دەپ سانادىق. سiزدەر دە بiزگە كiنا تاقپاڭىزدار. پريبالتيكا رەس­پۋبليكالارى – وزiندiك قيىندىعى بار رەسپۋبليكالار. بiر-بiرiمiزدiڭ بەتiمiزدi تىرناۋدى قويايىق, ماسەلەنi ىنتىماقتاسىپ شەشەيiك. بۇل جونiندە باگراميان جولداسپەن الدىن الا سويلەستiك, كەلiستiك, – دەدى ول. سوعىس كەزi عوي. پريبالتيكا رەسپۋبليكالارى باسشىلارىنا وسى ۋاقىتقا دەيiن ريزامىن, مەنi مارشال يۆان باگرامياننىڭ اشۋىنان اراشالاپ الدى. تەرەڭ ويلى ادامدار ەكەن… مامىتبەك قالدىباي, جازۋشى.