وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ىسكە قوسىلعان مۇنداعى كەنىش جىلىنا ءبىر توننا التىن بەرىپ وتىرعان كورىنەدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قايتا جاڭعىرىپ, 1960 جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن كاسىپورىن التىن يگەرۋگە سىناپ, اممياك, كۇشالا سەكىلدى حيميالىق ەلەمەنتتەردى پايدالانىپ وتىرعان. وسىلايشا, وندىرىستىك ماقساتتا قولدانىلعان زياندى اۋىر مەتالل ارالاس تۇنبا قالدىقتاردىڭ ءۇيىندىسى جىل وتكەن سايىن بيىكتەپ, ۇلكەن توبەگە اينالعان. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ بۇل توبەنى «تۇنبا تاۋ» («يلوۆايا گورا») دەپ اتاۋىنىڭ دا سەبەبى وسى.
جىتىقارا قالاسىنىڭ كونەكوز تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى, 82 جاستاعى مالىك بەكتابانوۆ قاريانىڭ ايتۋىنشا, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى التىن وندىرىسىندە جۇمىسشى كوپ بولىپتى. بىراق شەتىنەن سەليكوز دەپ اتالاتىن وكپە اۋرۋىنا شالدىعا بەرگەن سوڭ, كەنشىلەردىڭ كوبى مال باعامىز دەپ جان-جاقتاعى كەڭشارلارعا تاراپ كەتكەن كورىنەدى.
– سول كەزدە التىن جۋاتىن. قىسى-جازى توقتاماي اعاتىن ىستىق سۋ وزەنگە قۇيىلىپ جاتاتىن. بالامىز عوي, ءبىز ونىڭ نە ەكەنىن دە بىلگەن جوقپىز. مىناۋ تۇرعان توبەنىڭ توپىراعى جازدا جەلمەن بىرگە بۇرقىراپ ۇشىپ جاتتى. قىستا ءبىز سونىڭ ۇستىنەن سىرعاناپ وينايتىنبىز. توبەنىڭ بەتى بەرتىن كەلە كومبينات اشىلعاننان كەيىن عانا جابىلدى. مۇنىڭ زاردابىن تارتقان كىسىلەر كوپ. مىسالى, كوپ جىلدار وسى التىن وندىرىسىندە قىزمەت ەتكەن ەسەپشى سىنىپتاسىم ەدى. ول كىسىنىڭ كەيىن اياق-قولى ىستەمەي قالدى. اناۋ جىلدارى بۇل توبەنى شەتەلدەن ماماندار كەلىپ زەرتتەيدى ەكەن دەگەن ءسوز شىققان. بىراق ەشكىم كەلمەدى. مۇنى قوپارۋدىڭ قاجەتى جوق-اۋ دەپ ويلايمىن, وزىمشە. كەرىسىنشە, بەتىن قالىڭداپ قايتادان جابۋ كەرەك. بۇل قالدىقتىڭ قۇرامىندا دا التىن بار دەيدى. بىرەۋلەر سوعان قىزىعىپ, ءوندىرىس اشقىسى كەلەدى ەكەن دەگەندى ەستىپ قالىپ جاتامىز. بىراق حالىقتىڭ دەنساۋلىعى التىننان دا قىمبات قوي, – دەدى اقساقال.
شاحتا جابىلعان سوڭ زياندى قالدىقتاردان پايدا بولعان قاۋىپتى توبەنىڭ بەتىنە ساز بەن قۇم توگىلىپتى. الايدا بۇگىندە اق جاڭبىرلار مەن ازىناي سوققان جەل توزدىرعان سىرتقى قورعانىسى ابدەن بۇزىلىپ, ارشا-ارشا بولىپ ارشىلا باستاعان. بۇل قۇبىلىس تۇرعىندارعا دا ايتارلىقتاي زاردابىن تيگىزىپ كەلەدى.
– كوكتەمدە قار ەرىگەندە وسى تاۋدان اققان لاي سۋ مىنا ۇيلەردىڭ ارتىندا تۇرعان شورتاندى وزەنىنە كەلىپ قۇيىلادى. زياندى زاتتاردىڭ ءبارى سوندا اعادى. جازدا وزەننەن سۋ الىپ كىر جۋامىز, باقشا سۋارامىز, ۇيدە جۋىنامىز. «تۇنبا تاۋدىڭ» استىندا سىناپ كوپ دەيدى. قازىر توبەنىڭ جوعارى جاعى ءار جەردەن قوتىرلانىپ اشىق جاتىر. ول جەرگە شىقساڭىز, تومەننەن اشىق جاتقان ەسكى شاحتانى كورۋگە بولادى. سوندىقتان سىناپ بۋلانىپ اۋاعا تاراي ما دەپ قاۋىپتەنەمىز, – دەيدى جىتىقارا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ماۋسىمجان مىڭجاساروۆا.
اپتاپ ىستىق كۇندەرى «تۇنبا تاۋدان» جاعىمسىز وتكىر ءيىس شىعىپ, اينالانى جايلاپ كەتەدى ەكەن. اۋدان اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى الداعى ۋاقىتتا قاۋىپتى توبەگە ەكولوگيالىق ساراپتاما جاسالاتىنىن جەتكىزدى.
سوڭعى جىلدارى جىتىقارا تۇرعىندارى تاراپىنان قۇرامىندا سىناپ پەن اۋىر مەتالدار بار زياندى توبەنىڭ سىرتقى قاباتى ارشىلىپ, تەحنوگەندىك مينەرالدى ءتۇزىلىمنىڭ توڭىرەككە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرە باستاعانى جونىندە ءوتىنىش-شاعىمدار ءجيى تۇسە باستاعانىن وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ وكىلدەرى دە راستاپ وتىر.
اتالعان باسقارماعا قاراستى تابيعات قورعاۋ باعدارلامالارى ءبولىمىنىڭ باستىعى سۆەتلانا ارسەنتەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىل تەحنوگەندىك كەن ورنىنىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زيان كەلتىرىپ جاتقانىن انىقتاۋ جوسپارلانعان. وسى ماقساتتا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 21,6 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرس جاريالانىپتى.
ساراپشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قاۋىپتى توبەنى زەرتتەۋ جۇمىستارى جىل ون ەكى اي بويى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندەگى اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بىردەي ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى, مونيتورينگ جۇمىستارى دا ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلىپ, 2023 جىلى اياقتالماق.
– مونيتورينگ بارىسىندا «تۇنبا تاۋ» ورنالاسقان توڭىرەككە كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىلايشا, قاۋىپتى توبەنىڭ اتموسفەرالىق اۋاعا, توپىراق پەن وسىمدىكتەرگە, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنا كەلتىرۋى ىقتيمال تەرىس اسەرى انىقتالادى. سودان كەيىن مونيتورينگ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرىپ جاتقان جاعدايلاردى جويۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىس بەرىلەدى, – دەدى تابيعات قورعاۋ باعدارلامالارى ءبولىمىنىڭ باستىعى س.ارسەنتەۆا.
قاۋىپتى توبەنى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, «تۇنبا تاۋدىڭ» ماڭايداعى اتموسفەرالىق اۋاعا تەرىس اسەرى انىقتالماعان.
ساراپتاما جۇمىستارى اياقتالىپ, تەحنوگەندىك كەن ورنىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە زياندى ەكەنى بەلگىلى بولعان سوڭ, قاۋىپتى توبە نە ەلدى مەكەننەن شالعاي جەرگە كوشىرىلەدى نەمەسە ۇستىنەن قالىڭ ەتىپ قيىرشىق تاس ارالاس توپىراق, ساز توسەلىپ, سىرتقى قورعانىش قاباتى نىعايتىلادى.
قوستاناي وبلىسى,
جىتىقارا اۋدانى
