تەاتر • 07 شىلدە، 2022

ساحنادا – ەل قورعانى قۇلەكە باتىر

118 رەت كورسەتىلدى

1702-1764 جىلدارى ءومىر سۇرگەن قۇلەكە باتىر ابىلاي حاننىڭ وڭ تىزەسىن باسا وتىراتىن قۇرمەتتى بيلەرىنىڭ ءبىرى، ەلشىلىككە جۇمسايتىن مامىلەگەرى، اقىلشىسى بولعان. ول – اتاقتى شال اقىننىڭ (شىن ەسىمى تىلەۋكە) اكەسى. بيىل تۋعانىنا 320 جىل تولاتىن باتىردىڭ قۇرمەتىنە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىندا «قۇلەكە باتىر» اتتى تاريحي دراما قويىلدى.

تۋىندىنىڭ اۆتورى – اتاقتى اقىن، ماناسشى، دراماتۋرگ، قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر بايان­عالي ءالىمجانوۆ. وزىنە درامالىق شىعارما جازۋ تۋرالى ءوتىنىش تۇسكەننەن كەيىن ول باتىردىڭ ءىسى مەن ءومىرىن ءبىر جىلداي زەرتتەگەنىن ايتتى. ءحVىىى عاسىرداعى قازاقستان مەن رەسەي قاتىناستارى تۋرالى تاريحي قۇجاتتاردا ول كىسىنىڭ ەسىمى 33 رەت كەزدەسەدى ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا مۇحتار ماعاۋين اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن جيناپ جۇرگەنىندە شال اقىننىڭ قارا شا­ڭىراعىندا بولىپ، ونىڭ ۇرپاعى قو­شان قارتتىڭ ءوز اۋزىنان دا قۇلەكە تۋرالى كوپتەگەن دەرەك جازىپ الىپتى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك امانجول قوشانوۆ تا باتىر باباسى تۋرالى ءوزىنىڭ ءبىرشاما جازباسىن جاريالاعان. سونداي-اق جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار قايروللا مۇقانوۆ، سوتسيال جۇماباەۆ قۇلەكەنىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى ماقالالار جازعان. ال عالىم­دار زارقىن تايشىباي مەن ساۋلە ما­لىكوۆا ارحيۆ دەرەكتەرىنەن قۇلەكەگە قاتىس­تى كوپتەگەن مالىمەت تاپقان. حا­لىق اقىنى احمەتجان ءنۇرتازيننىڭ قۇ­لەكە تۋرالى مىناداي ولەڭ جولدارى دا بار:

«...بەلدەۋدەن بوساماپتى بايلاۋلى

اتى،

تىلەكە سول ۇرىستا قازا تاپتى.

قۇلەكە اشۋمەنەن ەرتتەدى اتتى

ءولتىرىپ باعاناتى، ساربۇلاقتى

اعاسى تىلەكەنىڭ كەگىن اپتى...»

بۇل ولەڭدە اعايىندى ەستەك باتىرلارى باعاناتى مەن ساربۇلاق اعاسى تىلەكەنى جابىلىپ ولتىرگەندە ارتىنان كەك قۋىپ بارعان قۇلەكەنىڭ وسى ەكەۋىن دە ولتىرگەنى تۋرالى ايتىلعان. وسى وقيعا تاريحي فاكت رەتىندە سولتۇستىك قازاقستان تاريحىندا بىرنەشە رەت جازىلعان. ال ەكى ەستەك باتىرى باعاناتى مەن ساربۇلاقتىڭ اتىندا جەر دە، ارتىنان سول جەرگە تۇسكەن اۋىل اتى دا بار. اتاقتى عالىم، اكادەميك ەبىنەي بۋكەتوۆ سول باعاناتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن...

اكەسىنىڭ ءولىمى تۋرالى شال اقىننىڭ ءوزىنىڭ دە مىناداي ولەڭ جولدارى بار:

«قۇلەكە جيىرمادا ارقار ەدى،

وتىزدا بي، قىرقىندا دارحان ەدى.

كەشەگى دۋلاپ وتكەن قۇلەكەنىڭ

الدىنان ورىس، قازاق تارقاپ ەدى.

الپىس ءبىر مۇشەل كەلدى مەرتتەي

بولىپ،

وتپەدىڭ سول مۇشەلدەن سەرتتەي

بولىپ.

كەشەگى دۋلاپ جۇرگەن ەر قۇلەكە

سۋ تيگەن سونە قالدىڭ ورتتەي

بولىپ...»

قۇلەكەنىڭ ءوزى ارعىننىڭ اتىعاي رۋى­نان تارايدى. ونىڭ ىشىندە بايىمبەت اتاسىنىڭ تارماعىنان شىققان. قازىرگى شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى سەر­گەەۆكا سەلوسىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەل اۋعان ءبىر جۇتتا ونىڭ اتالاستارى سىردىڭ بويىنا دەيىن بارعان. وسى جاقتا ول ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ قىزى ساندىققا ۇيلەنگەن.

ا

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى باتىردىڭ ەسىمى حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. ارتىندا ىزدەۋشىسى بولعان جان باقىتتى عوي، قۇلەكەنىڭ ۇرپاعى مۇرات قوشانوۆ اعامىز ۇيىتقى بولىپ، بىلىكتى عالىمدار، ولكەتانۋشىلار، جۋرناليستەر اراسىنان قولداۋشى توپ قۇرىپ، باتىر باباسىنىڭ اتىن جاڭعىرتۋ جولىندا تەر توگىپ ءجۇر. سوڭعى جىلدارى عانا وسى توپتىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپ­حانادا، وبلىستىق ارحيۆتە، «ابى­لاي حاننىڭ رەزيدەنتسياسى» مۋزەي-كەشە­نىندە جانە ت.ب. جەرلەرلەردە عىلى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار وتكەن. شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى سەرگەەۆكا سەلوسىندا جاڭادان سالىنعان سپورتتىق كەشەنگە قۇلەكە باتىردىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەندى سەرگەەۆكانىڭ ءوز اتاۋىن دا قۇلەكەنىڭ ەسىمىمەن اتاۋدى جاقتايتىن قوزعالىس تۋىپ كەلەدى. بۇل تالاپ تا ورىندى ەكەنى ءسوزسىز. الايدا وسىنداي ەلگە بەلگىلى، تاريحتا ءوزىنىڭ ورنىن العان ۇلكەن تۇلعانى حالىققا كەڭىنەن تانىتۋعا مۇرساتانا بەرەتىن كوركەم وبرازى جاسالماعان ەكەن. وسى ولقىلىقتى، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، اۋزى دۋالى، ءسوزى ءۋالى اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ تولتىرىپ، «قۇلەكە باتىر» تاريحي دراماسىن جازىپ شىعىپتى. دراما كورسەتىلەر الدىندا باتىردىڭ ءومىرى مەن ارەكەتىن كورەرمەندەرگە تانىستىرۋ ماقساتىمەن شاعىن كونفەرەنتسيا دا وتكىزىلىپ، ونى تەاتردىڭ ديرەكتورى ءبىرجان جالعاسباەۆ جۇرگىزدى.

باس-اياعى جۇپ-جۇمىر دراما كورەر­مەندى ءحVىىى عاسىرداعى قازاق ورتاسىنان ءبىر-اق شىعارادى. اينالا انتالاعان جاۋ، جوڭعارلار، ەستەكتەر، قالماقتار، كازاكتار، قوقان حاندىعى – ءبار-ءبارىنىڭ كوزدەگەنى قازاقتىڭ ۇلانعايىر جەرى. ولاردىڭ ار جاعىندا قىتاي مەن ورىس يمپەرياسى سياقتى ەكى الىپ تا جاتىر. ء«وزى زوردىڭ بولادى ىعى دا زور» دەپ اباي ايتپاقشى قازاق حاندارى ورىس پاتشالىعىمەن جاقىن بولۋدى قالايدى، الايدا قىتايمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستى ۇستاۋدى شەشەدى. ال ۇساق جاۋلارىن ءوز كۇشتەرىمەن تالقانداپ، ەلدىڭ رۋحىن كوتەرەدى. وسى قىسپاقتا ابىلاي ءوزىنىڭ اقىلدى ادامداردان تۇرعان ەلشىلەرىن ەلدەستىرمەك ءۇشىن سول كەزدەگى ورىس پاتشاسى اننا يوانوۆناعا جىبەرەدى... سپەكتاكلدىڭ كۋلميناتسياسى دا وسى وقيعا. دالانىڭ ەركىن سامعايتىن قىرانى قالانىڭ قانشا جەردەن الاقاندا الپەشتەنسە دە الىپ بيلىگى قولىنا قونعان كوگەرشىنىنىڭ الدىندا ءوزىن مەيلىنشە يناباتتى، ۇستامدى ۇستاپ، اۋزىنان شىققان ادىلەتتى سوزدەرىمەن مو­يىنداتا الۋى جانە كەلىسسوزدەرى ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولۋى – ەلشىنىڭ تاريحي تابىسى. باس كەيىپكەر قۇلەكەنىڭ اۋزىنان شىققان ءۋالى سوزدەرىنىڭ ءبارى ەلدىڭ تىنىشتىعى، حالىقتىڭ بىرلىگىنە ارنالعان. «دۇنيە قانشا كەڭ بولسا دا ادامنىڭ نيەتى نەگە سونشا تار؟» دەيدى ول ءبىر سوزىندە...

سونىمەن بىرگە قۇلەكەنىڭ باتىرلى­عىن، جۇرەك جۇتقان ەرلىگىن، ماحابباتقا بەرىكتىگىن كورسەتكەن قوسىمشا ەپيزودتار دا ءساتتى شىققان. قويۋشى رەجيسسەر ەرجان قاۋلانوۆ تا باس كەيىپكەرىنىڭ سان ءتۇرلى قىرلارىن اشىپ، وبرازىن كۇردەلەندىرۋ جولىندا ۇتىمدى شەشىمدەر تاپقان. ءسويتىپ، قىزىلجار توپىراعىندا ءبىر ومىرشەڭ، تاريحي دۇنيە ومىرگە كەلدى دەپ ايتا الامىز.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار