ەلوردا • 06 شىلدە، 2022

شابىت شاقىراتىن شاھار

36 رەت كورسەتىلدى

ارقا تورىندە بوي كوتەرگەن ارۋ استانا ۋاقىت-اعزام اجارىنا بەلگى سالعان ساناۋلى جىلدىڭ ىشىندە-اق ساياسي-ەكونوميكالىق باعىتتىڭ بارومەترى عانا ەمەس، ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە ۇيىتقى بولار ۇلتى­مىزدىڭ شىن مانىندەگى رۋحاني ءومىرىنىڭ ايناسىنا اينا­لىپ ۇلگەردى. جەر-جاھاننىڭ نازارىن وزىنە بۇرعىزىپ، جىل سايىن ەمەس، اي سايىن، ءتىپتى كۇن سايىن قاناتىن كەڭگە جايىپ، قۇلپى­رىپ، جايناپ، ەل ەگەمەندىگىمەن بىرگە ەڭسەسىن تىكتەپ، ەركە ەسىلمەن ەگىز جاساسقان باس قالامىزدىڭ باياندى تاريحى تالاي يگى باستامالار مەن ۇلاعاتتى وقيعالاردىڭ سەبەپشىسى ءھام دانەكەرشىسى بولىپ كەلەدى.

نەگە ەكەن، استانا دەسە، ۇنەمى ويى­مىزعا جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆانىڭ: «...يەروگليف ءالى ەشقانداي بەلگى تۇس­پەگەن تازا پاراققا كەلىستى تۇسەدى»، دەپ قازاقتىڭ كىندىك قالاسى تۋراسىندا ايت­قان توسىن ويى ورالا بەرەدى. راسىمەن دە، سول سونىلىعى، سول جاستىعى ءھام سول جاڭاشىلدىعىمەن دە بۇگىندە ەلوردامىز الەم تامسانا قارايتىن ءىرى مەگاپوليسكە اينالدى. كۇن سايىن بوي كوتەرىپ، ەلوردا كەلبەتىن كەمەلدەندىرىپ كەلە جاتقان سۇلۋ عيماراتتار دا باس قالانىڭ سۇلۋلىعىنا سۇلۋلىق ۇستەپ، ارحيتەكتۋرالىق ءھام تاريحي مازمۇنىن بايىتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، كوركىن كۇن سۇيگەن سۇلۋ شاھارعا ءسان بەرىپ قانا قويماي، تۇرعىندارى­نىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مادەني وشاقتاردىڭ – تەاتر­لار مەن مۇراجايلاردىڭ ورنى تىپتەن ايرىقشا.

* * *

بۇگىندە باس قالانىڭ مادەني برەندىنە اينالعان سونداي ونەر وشاعىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – Astana Opera مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن 2013 جىلى اشىلعان ورتالىق ازياداعى وسىناۋ ءىرى ونەر ورداسى الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك كلاسسيكالىق داستۇرلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ سالىنعان عالامدىق ارحيتەكتۋرا­نىڭ ايشىقتى ۇلگىسى سانالادى. تەحنيكا­لىق جابدىقتالۋى جاعىنان دا دامى­عان، مادەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىرازىن ارت­قا تاس­تايدى. تەاتر تاريحىنداعى تالاي عاسىرعا سوزىلعان تاجىريبەنىڭ تەك وزىق جەتىستىكتەرىن نەگىز ەتكەن مادەني مەكەن بۇگىندە الەمدىك ستاندارتتارعا تولىق­تاي جاۋاپ بەرەدى. ۇلكەن زالى 1250 كورەر­مەنگە، كامەرالىق زالى 250 ورىنعا ەسەپتەلگەن تەاتردا قاي كەزدە دە انشلاگ.

Astana Opera رەپەرتۋارىندا اتاقتى ۇلتتىق كومپوزيتورلار شىعارمالارى – م.تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان – سارا»، ا.جۇبانوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «اباي»، ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» وپەرالارى، ع.جۇبانوۆانىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان «قاراگوز» بالەتى قامتىل­عان. سونداي-اق الەمدىك كلاسسيكادان – دج.ۆەرديدىڭ «ايدا»، «تراۆياتا»، «دون كارلوس»، دج.ءپۋچچينيدىڭ «بوگەما»، «توسكا»، «مادام باتتەرفلياي»، «تۋران­دوت»، ج.بيزەنىڭ «كارمەن»، دج.ءروس­سينيدىڭ «سەۆيلدىك شاشتاراز»، «جىبەك ساتى» وپەرا-فارسى، پ.چاي­كوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونەگين» وپەراسى مەن «ۇيقىداعى ارۋ»، «اققۋ كولى»، «ششەلكۋنچيك» بالەتتەرى، س.پرو­كوفەۆتىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا»، ا.حا­چاتۋرياننىڭ «سپارتاك»، ب.اسا­فەۆتىڭ «باقشاساراي بۇرقاعى»، ل.مين­كۋستىڭ «بايادەركا»، «دون كيحوت»، ا.اداننىڭ «كورسار»،«جيزەل»، ل.دە­ليبتىڭ «كوپپەليا»، م.فوكيننىڭ «شوپەنيانا» مەن «شەحەرەزادا»، ب.ەي­فمان­نىڭ «رودەن»، ر.پەتيدىڭ «پا­ريج قۇداي اناسىنىڭ سوبورى»، ك.ماك­­ميللاننىڭ «مانون» جانە تاعى دا باسقا قويىلىمدارى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان. تەاتردىڭ باس ديريجەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الان بورىباەۆ، بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەم­دىك جەتەكشىسى – رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆا.

تەاتر سپەكتاكلدەرى ستسەنوگراف ەتسيو فريدجەريو جانە كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشى، «وسكار» سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى فرانكا سكۋارچاپينونىڭ قاتىسۋى­مەن فرانكو دزەففيرەللي، يۋري گري­گورو­ۆيچ، بوريس ەيفمان، دجانكارلو دەل موناكو، الان بورىباەۆ باستاعان اتاقتى شەتەلدىك جانە وتاندىق مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ قويىلىمىندا تەاتر­سۇيەر قاۋىممەن قاۋىشتى. Astana وpera ساحناسىندا بيبىگۇل تولەگەنوۆا، الىبەك دىنىشەۆ، ايمان مۇساقوجاەۆا، نۇرجامال ۇسەنباەۆا جانە تاعى دا باسقا ايگىلى قازاقستاندىق ارتىستەرمەن بىرگە الەمدىك مۋزىكا ونەرىنىڭ جۇلدىزدارى: پلاسيدو دومينگو، زۋبين مەتا، ەلەنا وبرازتسوۆا، ۆالەري گەرگيەۆ، حوسە كاررەراس، اننا نەترەبكو، مارسەلو الۆارەس، سۆەتلانا زاحاروۆا، يلدار ابدرازاكوۆ باستاعان مادەنيەت مايتال­ماندارى ونەر كورسەتتى. 10 جىلدىق تاريحىندا Astana وpera تەاترى ەكى مار­تە لاۋرەات اتانىپ، ا.جۇبانوۆ جانە ل.ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسى ءۇشىن ما­دەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىي­لىعى (2018) مەن «جىلدىڭ تەاترلىق الا­ڭى» اتالىمى بويىنشا كلاسسيكالىق ونەر سالاسىنداعى BraVo حالىقارالىق سىيلىعىنا يە بولدى (ماسكەۋ، رەسەيدىڭ ۇلكەن تەاترى، 2019).

* * *

ەڭسەلى ەلوردامىزدىڭ كەلبەتىن ودان ءارى كورىكتەندىرگەن تاعى ءبىر اسەم مەكەن – ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميا­لىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ جاقىندا بوي كوتەرگەن سۋ جاڭا عيماراتى. باس شاھار تورىندە قازاق دراما تەاترى عيماراتىنىڭ سالىنۋى – ايتۋلى وقيعا، اسقاق ارمان، تاريحي ءسات. 1991 جىل­دىڭ قاراشاسىندا رەجيسسەر، قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جاقىپ وماروۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تا­قىر جەردەن تۋ كوتەرگەن تاعىلىمدى وردا بۇگىندە ەلدىگىمىزبەن ەگىز جاسا­سىپ، جاسامپازدىقتىڭ جارقىن رۋحىمەن جۇرەك­تەردى جىگەرلەندىرىپ، كوڭىلدەردى كە­مەل­­­دەندىرىپ، كورەرمەنىن ءاماندا تەك رۋحاني بايىتىپ كەلە جاتىر.

تەاتر قۇرىلىسى 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستالىپ، 2020 جىلى كۇز­دە اياق­تالدى. جوبا اۆتورى – بەد­جەت پا­تسوللي، باس ينجەنەرى – مۇس­تافا يبرا­ھيم. ج.ناجىمەدەنوۆ، ا.باي­تۇر­سىن­ ۇلى جانە سارىكول كوشەلەرىنىڭ قيى­لى­سىن­داعى عيماراتتىڭ جالپى اۋما­عى 28 مىڭ شارشى مەتردەن اسادى. زا­ما­ناۋي زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ ۇلت­تىق كولوريتتە سالىنعان ءۇش قاباتتى نى­سان­نىڭ ىشىندە ونەر ۇجىمىنا قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن. 645 ورىندىق ۇلكەن زال مەن 202 ورىندىق كامەرالىق زال، سونىمەن قاتار رۋحاني ازىق الاتىن عيماراتتا كوركەم گالەرەيا، مەيرامحانا مەن ءماجىلىس زالى دا قوسا قامتىلعان.

ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەت­تىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ رەپەرتۋارى كونەدەن كەلە جاتقان كلاسسيكالىق ونەر تۋىن­دى­­­­لا­­رىن زامانعا ساي جاڭارتىپ، جاڭا­شا قو­يى­لىمدارمەن تولىقتىرىپ كەلە­دى. ما­­سە­لەن، م.اۋەزوۆتىڭ «اباي»، «قور­­­عان­­سىزدىڭ كۇنى»، «ايمان-شول­پان»، ش.ايت­ماتوۆ­تىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن»، «قىزىل ورامال­دى شىنارىم»، «اققۋدىڭ كوز جاسى»، س.تۇر­عىن­بەك­ ۇلىنىڭ «مۇقاعالي»، ء«شام­شى»، ا.دۋدا­رەۆتىڭ «كەش»، دج.پاتريكتىڭ «قىمبات­تى پامەلا»، ي.شتراۋستىڭ «جۇ­بايلار جۇمباعى»، ە.حۋشۆاقتوۆتىڭ «قىزىل الما»، ش.مۇرتازانىڭ ء«بىر كەم دۇنيە»، ا.ۆالەحونىڭ «كۇن ساۋلەسى تۇس­پەگەن»، ۆ.ەجوۆتىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنا­لار»، م.اۋەزوۆ پەن ق.ىسقاقتىڭ «قا­راش-قاراش»، و.جانايداروۆتىڭ «جۇت»، ا.چەحوۆتىڭ «شيە»، ۋ.شەكس­پير­دىڭ «وتەللو»، گ.ءنيزاميدىڭ ء«لايلى-ءماج­نۇن»، ف.بولونيانىڭ «بايلانىس اياسى»، ي.كالماننىڭ «كابارە جۇل­دى­زى»، ر.كۋ­نيدىڭ «تۋعان كۇن»، ك.كي­زي­­دىڭ «7+1»، ­
ۇ.ەسداۋلەتتىڭ «زەرە»، ت.اسەم­­قۇلوۆتىڭ «قۇنانباي»، ر.مۇقا­نو­ۆا­نىڭ «بوپاي»، و.بوكەيدىڭ «ۇيقىم كەل­مەيدى»، ع.مۇسى­رەپوۆتىڭ «بايان سۇلۋ – قوزى كورپەش»، ە.ءشميتتىڭ «حات» سپەك­تاكل­دە­رى ەلوردا­نىڭ مادەني ومىرىنە ءنار بەرۋدە.

ءيا، قاللەكي تەاترىنىڭ استانانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنەن الاتىن ورنى ايرىقشا. سەبەبى بۇل عيماراتتى تەاتر­دىڭ نەگىزىن قالاعان جاقىپ وماروۆ، قالىپتاسۋ جىلدارىن جاساعان قادىر جەتپىسباەۆ، مۇحيتتاي شەكسىز تالانتىن مەتافوراعا سىيدىرىپ، كىشكەنتاي ساحنادان ۇلكەن ونەر جاساپ، ارتىستەردى تۇلعالىق جولعا سالعان ءازىربايجان مامبەتوۆتەر ارمان ەتتى. بۇل عيمارات ساۋلەتىمەن عانا ەمەس، تاريحىمەن، شى­عار­ماشىلىق الەۋەتىمەن دە قۇندى. قاليبەك قۋانىشباەۆتاي ابىز اكتەر جولىن جالعاعان دارىندى ءىزباسارلار ونەرىن بۇگىندە جاھان تانىپ، ونەرىنە باس ءيىپ جاتسا، ول دا تالانتتى ۇجىم ىزدە­نىسىنىڭ ناتيجەسى، باس قالامىزدىڭ مەرەيلى مارتەبەسى دەپ بىلەمىز.

* * *

استانا تامىرىنا تىنىس سىيلاپ، باعىتىنا باعدار بەرگەن تاعى ءبىر ىرگەلى ونەر وشاعى – استانا قالاسى جاس­تار تەاترى. وسىدان تۋرا 15 جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن جاسامپاز تەاتردىڭ تاعىلىمدى تاريحىن ەلوردا تاعدىرىمەن تەڭ ءورۋىمىز تەگىن ەمەس. 2007 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە تۇڭعىش رەت ش.ايتماتوۆ پەن ءا.كەكىلباەۆتىڭ شىعارمالارى­نىڭ جەلىسى بويىنشا قويىلعان «شىڭعىس­حان» سپەكتاكلىمەن شىمىلدىق تۇرگەن تەاتر­دىڭ ءتاي-ءتاي باسىپ، بۇگىنگە دەيىن جەتكەن شىعارماشىلىق جەتىستىگى مەن ونەرىنىڭ ومىرشەڭ ءورىسى استانامەن بىرگە دامىپ، داڭعىلدانىپ كەلەدى.

جاستار تەاترى – سان قىرلى­لىعى­مەن، جاڭاشىلدىعىمەن قازاق تەاتر ونە­رىندە وزىندىك ورنىن ايشىقتى تۇردە بەل­گىلەگەن، جاس تا بولسا، جاسامپاز ونەر وردالارىنىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ 15 جىلدىق تاريحىندا حالىقارالىق، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بايقاۋلاردان 14 گران-پري جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلاۋى – جاس ۇجىم ونەرىنىڭ باعىتىنا باعدار، ورىسىنە ولشەم. بۇگىندە تەاتر رەپەرتۋارىندا 50-دەن اسا سپەكتاكل بار. كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە يە بولعان ونەر تۋىندىسىنىڭ قاي-قايسىسى دا ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق قىزىقتى قويىلىمدار.

كۇنى كەشە حV مەرەيتويلىق تەاتر­ ماۋ­سىمىنىڭ شىمىلدىعىن تۇر­­­گەن جاستار تەاترىنىڭ ىزىنەن ەرە ەلور­دا تو­رىندە ەڭسە تىكتەگەن تاعى دا بىر­نەشە جاس تەاتردىڭ اياق الىسى مەن شىعارماشىلىق قارىمى دا كوڭىل قۋانتادى. اتاپ ايتساق، «استانا ميۋزيكل»، ءا.مامبەتوۆ اتىنداعى دراما جانە كومەديا تەاترى مەن جاس كورەر­مەندەردىڭ مۋزىكالىق تەاترى دا بۇگىن­دە ەلوردالىق تالعامپاز قاۋىم­نىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، كوزايىمىنا اينالعان ۇزدىك ونەر ۇجىمدارى رەتىندە باس قالا­مىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى جولىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر.

* * *

باس قالامىزدىڭ ۇلاعات ۇياسىنداي بولعان ۇلتتىق مۋزەيدىڭ دە ەلوردا­مىز­دىڭ مادەني ومىرىنەن الار ورنى ەرەك. اۋماعى 14 مىڭ شارشى مەتردى قۇ­رايتىن ۇلتتىق مۋزەي عيماراتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مۇراجايلاردىڭ قا­تارىنا كىرەدى. ءارتۇرلى تاقىرىپ بويىنشا جۇيەلەنىپ بولىنگەن 8 كورمە زالىنىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىردان-عاسىرعا تامىر تارتاتىن وتكەنىن، تاريحىن حالىق اراسىنا، كەيىنگى ۇرپاققا تاراتۋدا ءرولى ەرەكشە. ەجەلگى داۋىرلەردەن باستالىپ، بۇگىنگى جارقىن زامانمەن جالعاسقان ءتول تاريحىمىزدى تانىتاتىن مادەني مەكەندە تۇيسىگى بار جانعا ءتۇرلى وي سالار قانش­اما قۇندى دۇنيەلەر جەتەرلىك. جينال­عان جادىگەرلەردىڭ ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن ­بۇ­گىنگىسى تۋرالى وي سالىپ، جاس­تاردى ­وتان­سۇيگىشتىككە، پاتريوتتىققا تار­بيە­لەۋدە ىقپالى زور. سەبەبى مۋزەي – عى­لىم مەن ءبىلىمنىڭ ورتاسى. ول ءاربىر مەم­لەكەتتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۇلىق­تايتىن، رۋحىن اسقاقتاتاتىن قۇدىرەت.

كۇللى تۇركىنىڭ كيەلىسى سانالاتىن كۇل­تەگىن ەسكەرتكىشىنەن باستاپ، جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ۋاقىتتا ءومىر سۇر­گەن ادامدار جاساعان تاس قۇرالدار مەن كەيبىرى جەر بەتىنەن مۇلدەم قۇ­رىپ كەت­كەن جانۋارلاردىڭ قۋراعان سۇيەك­تەرىن شاشاۋىن شىعارماي ساقتاپ، كونە مەن بۇگىندى جالعاپ وتىرعان ۇلت­تىق مۋزەيدىڭ، شىن مانىندە، ۇلتتىق رۋحا­نيا­تىمىزعا سىڭىرەر تاعىلىمى مول. مۋزەيدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە، استانامىزعا ارنالعان بولىمدەرى دە قۇندى قۇجاتتار مەن سيرەك فوتوسۋرەتتەرگە باي. وندا قا­رىشتى قازاقستاننىڭ ءار سالاداعى ءساتتى قادامدارى بارىنشا ايشىقتى كورى­نىس تاپقان. ۇلتتىق مۋزەي – ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتاردىڭ جارشىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار