نەگە ەكەن, استانا دەسە, ۇنەمى ويىمىزعا جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆانىڭ: «...يەروگليف ءالى ەشقانداي بەلگى تۇسپەگەن تازا پاراققا كەلىستى تۇسەدى», دەپ قازاقتىڭ كىندىك قالاسى تۋراسىندا ايتقان توسىن ويى ورالا بەرەدى. راسىمەن دە, سول سونىلىعى, سول جاستىعى ءھام سول جاڭاشىلدىعىمەن دە بۇگىندە ەلوردامىز الەم تامسانا قارايتىن ءىرى مەگاپوليسكە اينالدى. كۇن سايىن بوي كوتەرىپ, ەلوردا كەلبەتىن كەمەلدەندىرىپ كەلە جاتقان سۇلۋ عيماراتتار دا باس قالانىڭ سۇلۋلىعىنا سۇلۋلىق ۇستەپ, ارحيتەكتۋرالىق ءھام تاريحي مازمۇنىن بايىتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كوركىن كۇن سۇيگەن سۇلۋ شاھارعا ءسان بەرىپ قانا قويماي, تۇرعىندارىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مادەني وشاقتاردىڭ – تەاترلار مەن مۇراجايلاردىڭ ورنى تىپتەن ايرىقشا.
* * *
بۇگىندە باس قالانىڭ مادەني برەندىنە اينالعان سونداي ونەر وشاعىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – Astana Opera مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2013 جىلى اشىلعان ورتالىق ازياداعى وسىناۋ ءىرى ونەر ورداسى الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك كلاسسيكالىق داستۇرلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ سالىنعان عالامدىق ارحيتەكتۋرانىڭ ايشىقتى ۇلگىسى سانالادى. تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جاعىنان دا دامىعان, مادەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىرازىن ارتقا تاستايدى. تەاتر تاريحىنداعى تالاي عاسىرعا سوزىلعان تاجىريبەنىڭ تەك وزىق جەتىستىكتەرىن نەگىز ەتكەن مادەني مەكەن بۇگىندە الەمدىك ستاندارتتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى. ۇلكەن زالى 1250 كورەرمەنگە, كامەرالىق زالى 250 ورىنعا ەسەپتەلگەن تەاتردا قاي كەزدە دە انشلاگ.
Astana Opera رەپەرتۋارىندا اتاقتى ۇلتتىق كومپوزيتورلار شىعارمالارى – م.تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان – سارا», ا.جۇبانوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «اباي», ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» وپەرالارى, ع.جۇبانوۆانىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان «قاراگوز» بالەتى قامتىلعان. سونداي-اق الەمدىك كلاسسيكادان – دج.ۆەرديدىڭ «ايدا», «تراۆياتا», «دون كارلوس», دج.ءپۋچچينيدىڭ «بوگەما», «توسكا», «مادام باتتەرفلياي», «تۋراندوت», ج.بيزەنىڭ «كارمەن», دج.ءروسسينيدىڭ «سەۆيلدىك شاشتاراز», «جىبەك ساتى» وپەرا-فارسى, پ.چايكوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونەگين» وپەراسى مەن «ۇيقىداعى ارۋ», «اققۋ كولى», «ششەلكۋنچيك» بالەتتەرى, س.پروكوفەۆتىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا», ا.حاچاتۋرياننىڭ «سپارتاك», ب.اسافەۆتىڭ «باقشاساراي بۇرقاعى», ل.مينكۋستىڭ «بايادەركا», «دون كيحوت», ا.اداننىڭ «كورسار»,«جيزەل», ل.دەليبتىڭ «كوپپەليا», م.فوكيننىڭ «شوپەنيانا» مەن «شەحەرەزادا», ب.ەيفماننىڭ «رودەن», ر.پەتيدىڭ «پاريج قۇداي اناسىنىڭ سوبورى», ك.ماكميللاننىڭ «مانون» جانە تاعى دا باسقا قويىلىمدارى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان. تەاتردىڭ باس ديريجەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الان بورىباەۆ, بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى – رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆا.
تەاتر سپەكتاكلدەرى ستسەنوگراف ەتسيو فريدجەريو جانە كوستيۋمدەر بويىنشا سۋرەتشى, «وسكار» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى فرانكا سكۋارچاپينونىڭ قاتىسۋىمەن فرانكو دزەففيرەللي, يۋري گريگوروۆيچ, بوريس ەيفمان, دجانكارلو دەل موناكو, الان بورىباەۆ باستاعان اتاقتى شەتەلدىك جانە وتاندىق مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ قويىلىمىندا تەاترسۇيەر قاۋىممەن قاۋىشتى. Astana وpera ساحناسىندا بيبىگۇل تولەگەنوۆا, الىبەك دىنىشەۆ, ايمان مۇساقوجاەۆا, نۇرجامال ۇسەنباەۆا جانە تاعى دا باسقا ايگىلى قازاقستاندىق ارتىستەرمەن بىرگە الەمدىك مۋزىكا ونەرىنىڭ جۇلدىزدارى: پلاسيدو دومينگو, زۋبين مەتا, ەلەنا وبرازتسوۆا, ۆالەري گەرگيەۆ, حوسە كاررەراس, اننا نەترەبكو, مارسەلو الۆارەس, سۆەتلانا زاحاروۆا, يلدار ابدرازاكوۆ باستاعان مادەنيەت مايتالماندارى ونەر كورسەتتى. 10 جىلدىق تاريحىندا Astana وpera تەاترى ەكى مارتە لاۋرەات اتانىپ, ا.جۇبانوۆ جانە ل.ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسى ءۇشىن مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعى (2018) مەن «جىلدىڭ تەاترلىق الاڭى» اتالىمى بويىنشا كلاسسيكالىق ونەر سالاسىنداعى BraVo حالىقارالىق سىيلىعىنا يە بولدى (ماسكەۋ, رەسەيدىڭ ۇلكەن تەاترى, 2019).
* * *
ەڭسەلى ەلوردامىزدىڭ كەلبەتىن ودان ءارى كورىكتەندىرگەن تاعى ءبىر اسەم مەكەن – ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ جاقىندا بوي كوتەرگەن سۋ جاڭا عيماراتى. باس شاھار تورىندە قازاق دراما تەاترى عيماراتىنىڭ سالىنۋى – ايتۋلى وقيعا, اسقاق ارمان, تاريحي ءسات. 1991 جىلدىڭ قاراشاسىندا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جاقىپ وماروۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاقىر جەردەن تۋ كوتەرگەن تاعىلىمدى وردا بۇگىندە ەلدىگىمىزبەن ەگىز جاساسىپ, جاسامپازدىقتىڭ جارقىن رۋحىمەن جۇرەكتەردى جىگەرلەندىرىپ, كوڭىلدەردى كەمەلدەندىرىپ, كورەرمەنىن ءاماندا تەك رۋحاني بايىتىپ كەلە جاتىر.
تەاتر قۇرىلىسى 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستالىپ, 2020 جىلى كۇزدە اياقتالدى. جوبا اۆتورى – بەدجەت پاتسوللي, باس ينجەنەرى – مۇستافا يبراھيم. ج.ناجىمەدەنوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى جانە سارىكول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى عيماراتتىڭ جالپى اۋماعى 28 مىڭ شارشى مەتردەن اسادى. زاماناۋي زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ ۇلتتىق كولوريتتە سالىنعان ءۇش قاباتتى نىساننىڭ ىشىندە ونەر ۇجىمىنا قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن. 645 ورىندىق ۇلكەن زال مەن 202 ورىندىق كامەرالىق زال, سونىمەن قاتار رۋحاني ازىق الاتىن عيماراتتا كوركەم گالەرەيا, مەيرامحانا مەن ءماجىلىس زالى دا قوسا قامتىلعان.
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ رەپەرتۋارى كونەدەن كەلە جاتقان كلاسسيكالىق ونەر تۋىندىلارىن زامانعا ساي جاڭارتىپ, جاڭاشا قويىلىمدارمەن تولىقتىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي», «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «ايمان-شولپان», ش.ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن», «قىزىل ورامالدى شىنارىم», «اققۋدىڭ كوز جاسى», س.تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ «مۇقاعالي», ء«شامشى», ا.دۋدارەۆتىڭ «كەش», دج.پاتريكتىڭ «قىمباتتى پامەلا», ي.شتراۋستىڭ «جۇبايلار جۇمباعى», ە.حۋشۆاقتوۆتىڭ «قىزىل الما», ش.مۇرتازانىڭ ء«بىر كەم دۇنيە», ا.ۆالەحونىڭ «كۇن ساۋلەسى تۇسپەگەن», ۆ.ەجوۆتىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار», م.اۋەزوۆ پەن ق.ىسقاقتىڭ «قاراش-قاراش», و.جانايداروۆتىڭ «جۇت», ا.چەحوۆتىڭ «شيە», ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللو», گ.ءنيزاميدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن», ف.بولونيانىڭ «بايلانىس اياسى», ي.كالماننىڭ «كابارە جۇلدىزى», ر.كۋنيدىڭ «تۋعان كۇن», ك.كيزيدىڭ «7+1»,
ۇ.ەسداۋلەتتىڭ «زەرە», ت.اسەمقۇلوۆتىڭ «قۇنانباي», ر.مۇقانوۆانىڭ «بوپاي», و.بوكەيدىڭ «ۇيقىم كەلمەيدى», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «بايان سۇلۋ – قوزى كورپەش», ە.ءشميتتىڭ «حات» سپەكتاكلدەرى ەلوردانىڭ مادەني ومىرىنە ءنار بەرۋدە.
ءيا, قاللەكي تەاترىنىڭ استانانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنەن الاتىن ورنى ايرىقشا. سەبەبى بۇل عيماراتتى تەاتردىڭ نەگىزىن قالاعان جاقىپ وماروۆ, قالىپتاسۋ جىلدارىن جاساعان قادىر جەتپىسباەۆ, مۇحيتتاي شەكسىز تالانتىن مەتافوراعا سىيدىرىپ, كىشكەنتاي ساحنادان ۇلكەن ونەر جاساپ, ارتىستەردى تۇلعالىق جولعا سالعان ءازىربايجان مامبەتوۆتەر ارمان ەتتى. بۇل عيمارات ساۋلەتىمەن عانا ەمەس, تاريحىمەن, شىعارماشىلىق الەۋەتىمەن دە قۇندى. قاليبەك قۋانىشباەۆتاي ابىز اكتەر جولىن جالعاعان دارىندى ءىزباسارلار ونەرىن بۇگىندە جاھان تانىپ, ونەرىنە باس ءيىپ جاتسا, ول دا تالانتتى ۇجىم ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى, باس قالامىزدىڭ مەرەيلى مارتەبەسى دەپ بىلەمىز.
* * *
استانا تامىرىنا تىنىس سىيلاپ, باعىتىنا باعدار بەرگەن تاعى ءبىر ىرگەلى ونەر وشاعى – استانا قالاسى جاستار تەاترى. وسىدان تۋرا 15 جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن جاسامپاز تەاتردىڭ تاعىلىمدى تاريحىن ەلوردا تاعدىرىمەن تەڭ ءورۋىمىز تەگىن ەمەس. 2007 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە تۇڭعىش رەت ش.ايتماتوۆ پەن ءا.كەكىلباەۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ جەلىسى بويىنشا قويىلعان «شىڭعىسحان» سپەكتاكلىمەن شىمىلدىق تۇرگەن تەاتردىڭ ءتاي-ءتاي باسىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكەن شىعارماشىلىق جەتىستىگى مەن ونەرىنىڭ ومىرشەڭ ءورىسى استانامەن بىرگە دامىپ, داڭعىلدانىپ كەلەدى.
جاستار تەاترى – سان قىرلىلىعىمەن, جاڭاشىلدىعىمەن قازاق تەاتر ونەرىندە وزىندىك ورنىن ايشىقتى تۇردە بەلگىلەگەن, جاس تا بولسا, جاسامپاز ونەر وردالارىنىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ 15 جىلدىق تاريحىندا حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بايقاۋلاردان 14 گران-پري جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلاۋى – جاس ۇجىم ونەرىنىڭ باعىتىنا باعدار, ورىسىنە ولشەم. بۇگىندە تەاتر رەپەرتۋارىندا 50-دەن اسا سپەكتاكل بار. كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە يە بولعان ونەر تۋىندىسىنىڭ قاي-قايسىسى دا ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق قىزىقتى قويىلىمدار.
كۇنى كەشە حV مەرەيتويلىق تەاتر ماۋسىمىنىڭ شىمىلدىعىن تۇرگەن جاستار تەاترىنىڭ ىزىنەن ەرە ەلوردا تورىندە ەڭسە تىكتەگەن تاعى دا بىرنەشە جاس تەاتردىڭ اياق الىسى مەن شىعارماشىلىق قارىمى دا كوڭىل قۋانتادى. اتاپ ايتساق, «استانا ميۋزيكل», ءا.مامبەتوۆ اتىنداعى دراما جانە كومەديا تەاترى مەن جاس كورەرمەندەردىڭ مۋزىكالىق تەاترى دا بۇگىندە ەلوردالىق تالعامپاز قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزايىمىنا اينالعان ۇزدىك ونەر ۇجىمدارى رەتىندە باس قالامىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى جولىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر.
* * *
باس قالامىزدىڭ ۇلاعات ۇياسىنداي بولعان ۇلتتىق مۋزەيدىڭ دە ەلوردامىزدىڭ مادەني ومىرىنەن الار ورنى ەرەك. اۋماعى 14 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن ۇلتتىق مۋزەي عيماراتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مۇراجايلاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ءارتۇرلى تاقىرىپ بويىنشا جۇيەلەنىپ بولىنگەن 8 كورمە زالىنىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىردان-عاسىرعا تامىر تارتاتىن وتكەنىن, تاريحىن حالىق اراسىنا, كەيىنگى ۇرپاققا تاراتۋدا ءرولى ەرەكشە. ەجەلگى داۋىرلەردەن باستالىپ, بۇگىنگى جارقىن زامانمەن جالعاسقان ءتول تاريحىمىزدى تانىتاتىن مادەني مەكەندە تۇيسىگى بار جانعا ءتۇرلى وي سالار قانشاما قۇندى دۇنيەلەر جەتەرلىك. جينالعان جادىگەرلەردىڭ ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسى تۋرالى وي سالىپ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا تاربيەلەۋدە ىقپالى زور. سەبەبى مۋزەي – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ورتاسى. ول ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۇلىقتايتىن, رۋحىن اسقاقتاتاتىن قۇدىرەت.
كۇللى تۇركىنىڭ كيەلىسى سانالاتىن كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنەن باستاپ, جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەن ادامدار جاساعان تاس قۇرالدار مەن كەيبىرى جەر بەتىنەن مۇلدەم قۇرىپ كەتكەن جانۋارلاردىڭ قۋراعان سۇيەكتەرىن شاشاۋىن شىعارماي ساقتاپ, كونە مەن بۇگىندى جالعاپ وتىرعان ۇلتتىق مۋزەيدىڭ, شىن مانىندە, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزعا سىڭىرەر تاعىلىمى مول. مۋزەيدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە, استانامىزعا ارنالعان بولىمدەرى دە قۇندى قۇجاتتار مەن سيرەك فوتوسۋرەتتەرگە باي. وندا قارىشتى قازاقستاننىڭ ءار سالاداعى ءساتتى قادامدارى بارىنشا ايشىقتى كورىنىس تاپقان. ۇلتتىق مۋزەي – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جارشىسى.
