ەكونوميكا • 01 شىلدە، 2022

ەت وتكىزەتىن نارىق كەرەك

33 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاندا ەلدىڭ ىشكى نارىعىنا تونەتىن قاۋىپكە بايلانىستى ءتىرى تاۋارلىق جانە اسىل تۇقىمدى مالدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىنعان. بىراق 8 ملن ءىرى قارا مال باسى بار ەل فەرمەرلەرى ءۇشىن ەكسپورتقا تىيىم سالۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. بۇل ماسەلەنى ولار حالىقارالىق فورۋمدا تالقىلاپ، سالانىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىن العا تارتتى. جيىندا رۋمىنيا، اقش، چەحيا ەلدەرىنەن كەلگەن حالىقارالىق ساراپشىلار دا پىكىر ءبىلدىرىپ، تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.

ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتى فەرمەرلەردىڭ قالتاسىنا اۋىر سوققى بولدى. قازاقستان ەت وداعىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا ىشكى نارىقتا ەكسپورتقا تى­يىم سالىنعاننان كەيىن فەرمەر­لەردەن ءتىرى مالدى ساتىپ الۋ باعاسى ءبىر دەڭگەيدە قالىپ قوي­عان (1 كيلو ءتىرى سالماق ءۇشىن شاما­مەن 700 تەڭگە). الايدا فەر­مەر­لەردىڭ پىكىرىنشە، ىشكى نارىق­تى ەكسپورتقا تىيىم سالۋ ار­قىلى ەت باعاسىنىڭ ءوسىمىن توق­تاتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ءتىرى ءىرى قارا مال مەن ازىق-ت ۇلىك باعا­سىنىڭ ءوسۋى – جاھاندىق ترەند. ەكسپورتقا سالىن­عان تى­يىم فەر­مەرلەردى وت­كىزۋ نارىق­تارى­نان ايىردى، وسى­لايشا، سالا تابى­سى تومەن­دەپ كەتتى، دەي­دى مامان­دار. ء«بىز كۇن­كورىس قامى­مەن ءجۇرمىز. بىزگە ءادىل باعا­­دا­عى وتكىزۋ نارىقتارى كەرەك. نار­ىق­تاردى اشىڭىز نەمەسە سالانى سۋبسيديالاڭىز نەمەسە باسقا بالاما ۇسىنىڭىز»، دەيدى Kusto Group كومپانياسىنىڭ وكىلى بەي­بىت ەرۋباەۆ. ول جيىن كەزىندە فەر­­­­مەرگە ارنالعان بۇقانىڭ وزىن­دىك قۇ­نىن جانە جابىق بازارلاردا مال ساتۋ باعاسىن ناقتى ەسەپتەپ، سا­لانىڭ ءىس جۇزىندە شىعىنعا ۇشىراپ جاتقانىن دالەلدەپ شىقتى.

سالانى تابىستى ەتۋدىڭ ءبىر جولى سۋبسيديالاۋ ەكەنى بەلگىلى. الايدا 2021 جىلى اۋىل شارۋا­شىلىعىن سۋبسيديالاۋمەن بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى كوپتەپ اشىلا باس­تادى. مال شارۋاشىلىعىن­داعى سۋبسيديالاۋدىڭ تىم ۇلكەن كولەمى دە ماسەلەنى شەشپەيتىن ەدى. سەبەبى بۇل سالانى قولداۋعا بولىنەتىن قارجى تىم از. ونى شەت مەملەكەتتەرمەن سالىستى­رىپ تا دالەلدەۋگە بولادى. مىسالى، انگۋس رۋمىنيا قاۋىم­داس­تى­عى­نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا بۇل ەلدە جىلىنا 1 ءىرى قارا مال باسىنا سۋبسيديالاۋ شامامەن 220 ەۋرونى قۇرايدى (100 مىڭ تەڭگەدەن استام)، ال قازاقستاندىق فەرمەر جىلىنا 1 باسقا (سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدىق جۇمىس ءۇشىن) 10 مىڭ تەڭگە، ياعني ودان 10 ەسە از كو­­مەك الادى. دەمەك سۋبسيديالاۋ ما­سەلەسىن شەشۋ دە وزەكتى بولىپ تۇر.

جالپى، قازاقستان ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مالدى جەتكىزۋشى ەلدەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – رۋمىنيا. ەكى ەل اراسىنداعى مال شارۋا­شىلىعىنىڭ قالىپتاسۋى قاتار ءجۇردى: ەكى ەلدە دە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ العاشقى يمپورتى 2008-2012 جىلدارى باس­تا­لدى. ال اسىل تۇقىمدىق ىستەردەگى رەتتەۋشى فۋنكتسيالاردى ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا – مال تۇقىمدارى جونىندەگى قاۋىمداستىقتارعا بەرۋ جونىندەگى رەفورما 2012 جىلى جۇرگىزىلدى. رۋمىنيا انگۋس تۇقىمى قاۋىمداستىعىنىڭ مالى­مەتتەرى بويىنشا سول كەزدە 40 مىڭ باس يمپورتتالعان. سونىڭ ناتي­جەسىندە، بۇگىن ەلدە 111 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى انگۋس بار. قازىر­گى كەزدە رۋمىنيا ءوز مالىن شەتەلدىك نارىقتارعا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا بەل­سەندى ەكسپورتتاپ جاتىر. بۇل تۋرالى قاۋىمداستىق ديرەكتورى، رۋمىنيانىڭ بۇرىن­عى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى، فەرمەر گوچيمان يوانن ءوز پرەزەنتاتسياسىندا ايتتى.

قازاقستان فەرمەرلەرى ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مالدى جەت­كىزۋ­شى ەل رەتىندە چەحيا دا تا­نى­لىپ كەلەدى. چەحيانىڭ ەتتى مال شارۋاشى­لىعى قاۋىمداستىعىنىڭ ۇسىنىس­تارى جايىندا قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كاميل مالات ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، چەحيادا 10 ملن حالىققا شاققاندا اسىل  تۇقىمدى 600 مىڭ باس بولعانىنا قاراماستان، چەح فەرمەرلەرى ءوز مالىن ءتيىمدى باعادا ەكسپورتتاۋعا مۇددە تانىتىپ وتىر. «مال ىشكى نارىققا جەتپەي قالادى دەپ الاڭدامايسىز با؟» دەگەن سۇراققا ول: «جوق، مال جەتپەي قالادى دەپ قورىقپايمىز. ەگەر ءتيىمدى باعادا سۇرانىس بولسا، بۇل جايت ءبىزدىڭ فەرمەرلەرىمىز ءۇشىن مال باسىن كوبەيتىپ، تابىس تابۋعا ستيمۋل بولادى مىسالى، اقش جىلىنا شامامەن 92 ملن ءىرى قارا مال باسىن ەكسپورتتايدى، شامامەن وسىنداي كولەمدە يمپورتتايدى. بۇل ءوز شيكىزاتىن شىعارۋ ەمەس، ىشكى نارىقتى قاجەتتى ونىممەن تولتىرۋ ۇدەرىسى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

ال قازاقستان ەت وداعىنىڭ توراعاسى ا.مامىتبەكوۆ 19 ملن حالقى جانە 8 ملن ءىرى قارا مال باسى بار قازاقستاندا ەكسپورت پەن يمپورتتان باس تارتۋ – سالا مۇمكىندىكتەرىن جەتە تۇسىنبەۋ ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان فەرمەرلەرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ، مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەت شىعاراتىن نارىققا توسقاۋىل بولماۋ كەرەك. وسى ماسەلەنى مەملەكەت قولعا السا، دەيدى فەرمەرلەر.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار