تۋريزم • 29 ماۋسىم، 2022

بۇيراتاۋ بازارلىعى

61 رەت كورسەتىلدى

جاز شىعا سالىسىمەن قالانىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىنەن قولى ءبىر ساتكە بوساپ، ءبىر ۋاق جان تىنىشتىعىن ىزدەگەن ادامدار تازا اۋادا سەرۋەندەپ، جانعا سايا، دەرتكە داۋا بولاتىن تۇمسا تابيعاتتى ىزدەۋگە اۋەس بولادى. ەلىمىزدە ساياحاتتايمىن دەگەن جانعا سۇلۋلىعىمەن كوز تارتاتىن دەمالىس ايماقتارى، سۋ دا، اۋاسى دا شيپالى كۋرورتتى مەكەندەر، فاۋنا مەن فلوراعا باي ۇلتتىق ساياباقتار دا جەتەرلىك. وسى ورايدا تۇمسا تابيعات پەن دالانىڭ تاڭعاجايىبىن ىزدەگەن جاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن ەلىمىزدەگى ەڭ كەنجە تابيعي پاركتىڭ ءبىرى سانالاتىن «بۇيىرتاۋ» ساياباعى تۋرالى ايتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

جۋىردا Kazakh Tourism ۇلت­تىق كومپانياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «بۇيراتاۋدىڭ» ەلوردادان 120 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەرەيمەنتاۋ قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى بولىگىنە بارىپ، جاۋشوقى، VI-VII عاسىرلارداعى تۇركى قاعاناتىنا ءتان قوس باتىر بالبال تاستارى، تەڭىز بەن كوبەيتۇز كولى سەكىلدى كورىكتى جەرلەرىن ارالاپ، تابيعاتتىڭ تارتۋ ەتكەن سۇلۋلىعىنا ءتانتى بولىپ قايتتىق.

ىرگەتاسى 2011 جىلى قالانعان «بۇي­راتاۋ» ۇلتتىق تابيعي پاركى – اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانى (60 814 گا) مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ اۋدانى (28 154 گا) اۋماعىندا ورتاشا قۇرعاق جانە قۋاڭ دالا ايماقتارى ارالىعىندا ورنالاسقان. جالپى اۋدانى – 88 968 گەكتار. ساياباقتا ورمان جانە دالا ەكوجۇيەلەرىنىڭ ۇيلەسىمى جاقسى بايقالادى. «بۇيرا­تاۋ» قاراماعىنداعى بارلىق نىسان قازاقستاننىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتارى قاتارىنا كىرەدى. ولار ەلىمىزدەگى بيولوگيالىق الۋان­تۇرلىلىكتى ساقتاپ، ونى عىلى­مي، اعار­تۋشىلىق، تۋريستىك قىزمەت ماق­سات­تارىندا قولدانۋ ۇردىسىندە ماڭىزدى ورىن الادى.

«بۇيراتاۋ» اۋماعىنداعى اسا باي فاۋ­نا مەن فلورا، رەليكتى تابيعي نىساندار جابايى تابيعات­قا اۋەس ەشبىر ساياحاتشىنى بەيجاي قالدىرمايدى. دەسەك تە، ۇلت­تىق تابيعي ساياباقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى تۋريستىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋمەن قوسا، بيوالۋان­دىلىقتى ساقتاۋ جانە اياسىن كەڭەيتۋ، كوپشىلىككە ناسيحاتتاۋ مىندەتتەرىنە ساي كەلەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، «بۇي­راتاۋ» ۇلتتىق ساياباعىندا فلوريستيكالىق وسىمدىكتىڭ 450 ءتۇرى كەزدەسەدى. مۇندا بو­تانيكالىق گەوگرافيالىق تۇرعىدان ماڭىزى بار ورتالىق قازاقستان ءۇس­تىرتىنىڭ ەرەكشە فلوراسىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى ساقتالعان. فلورانىڭ قۇرامىندا قاندىاعاش، قىرىققۇلاق، قالام­پىر­شوپ، كوكتەم جانارگ ۇلى، تاۋ­شىمىلدىق، جابىسقاق مىسىقوتى، گەسنەر قىزعالداعى سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن جانە ارەالى شەكتەلىپ جاتقان 30-دان اسا تۇرلەرى كىرەدى.

سونداي-اق مۇندا سۇتقورەك­تى­لەر­دىڭ 45 ءتۇرى مەن قازاقستاننىڭ تاۋ­لى ولكەلەرىن مەكەن ەتەتىن ارقار­دىڭ ەرەيمەنتاۋلىق پوپۋلياتسياسى مەكەن­دەيدى. كەيىنگى ساناق بويىنشا ۇلتتىق ساياباقتاعى ارقاردىڭ سانى 500-گە جۋىقتاعان. ۇلتتىق پاركتە قۇستىڭ 227 ءتۇرى كەزدەسەدى، ونىڭ ىشىندە 127-ءسى ۇيالايتىن قۇستار قاتارىنا جاتادى.

«بۇيراتاۋداعى» ساپارىمىز قۇ­ماي وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان 2،5 شا­قىرىم جەردەگى قوس باتىر بالبال تاس كەشەنىنەن باستالدى. ەسكەرتكىشتەر VI-VII عاسىرلارداعى تۇركى قاعاناتىنا ءتان. بالبال تاستاعى قوس باتىر وڭ قولىنا كەسە، سول قولىنا قانجار ۇستاعان. اڭىز بويىنشا، سول كەزدىڭ ادامدارى كەسەمەن سۋ ءىشىپ، انت بەرگەن دەسەدى. ارادا سان عاسىر وتسە دە قاسى مەن كوزى، مۇرنى مەن اۋزى، ءتىپتى قۇلاعىنداعى سىرعاسىنىڭ ءوزى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنىپ تۇر.

ەسكەرتكىشتى پرەزيدەنتتىك ما­دەنيەت ورتالىعىنىڭ قىزمەت­كەرى بەرىك ءالىباي انىقتاپ، ونى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولو­گيالىق ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، تۇركىتانۋشى ايمان دو­سىمباەۆا 2009 جىلى زەرتتەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ەسكەرتكىشتەر موڭعوليادا، التاي­دا، وڭتۇستىك قازاق­ستان، جەتىسۋ اۋماعىندا جانە باسقا وڭىرلەردە دە بار ەكەن.

ساپارىمىز ءارى قاراي جاۋشوقى تاۋىمەن جالعاستى. مۇندا جاۋ­شوقىدان بولەك تاعى بىرنەشە تاۋ بار. بىراق جەر­گىلىكتى تاۋلاردىڭ بيىكتىگى ورتا ەسەپ­پەن 20-30 مەتردى قۇرايدى. ال ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كورىكتىسى جانە ەڭ بيىگى – جاۋشوقى سانالادى. تاۋدىڭ بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 420 مەتر. تاۋدىڭ ۇشار باسىنان جاقىن ەلدى مەكەندەردى كورۋگە بولادى. اڭىز-دە­رەكتەر بويىنشا، جاۋشوقى تاۋى جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزدى ستراتە­گيالىق ورىن بولعان. ياعني جوڭ­عار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە اۋىل ادامدارى تاۋدىڭ توبەسىنە شىعىپ، جاۋدىڭ قاي تۇستان كەلە جاتقانىن جانە ولاردىڭ سانىن بولجاپ، باتىرلارعا ايتىپ وتىرعان. قاجەتتى اقپاراتقا يە بولعان باتىرلار جاۋدىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ، حالقىن، ەلىن-جەرىن امان ساقتاپ قالعان. سول سەبەپتى دە تاۋدىڭ اتاۋى جاۋشوقى دەپ اتالعان بولسا كەرەك.

سونىمەن قاتار جاۋشوقى اۋماعىندا 16 تاۋ سىلەمى بار. جوبالاۋ ايماعىندا اتى جاۋ­شوقىعا ۇقساس ورتاشوقى، ەرشوقى جانە اقشوقى تاۋلارى ورنالاسقان. ورنالاسۋى بويىنشا ءۇشتاس تاۋى ەرەكشە، بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 400-410 مەترگە دەيىن جەتەدى. سىرتقى كورىنىسىنە قاراي بۇل تاۋدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاريحپەن ۇشتاستىرىپ ءۇش بي دەپ تە اتايدى، ياعني ايتەكە بي، قازىبەك بي جانە تولە بي.

«بۇيراتاۋ» ۇلتتىق ساياباعىندا قازىرگى تاڭدا ءتورت تۋريستىك مارشرۋت جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار: «جاۋشوقى»، «قاراعايلى»، «جاۋشوقى-2» جانە «بەلودىموۆسكي» باعىتتارى. اتال­عان باعىتتار وقۋ، تۋريستىك، عىلىمي، سونداي-اق ارالاس باعىتتار بويىنشا بولىنگەن. دەگەنمەن جازىق دالاداعى تابيعاتتىڭ اۋا را­يىن بولجاپ بولمايتىندىقتان، ساياحاتقا شىعار الدىندا جەرگىلىكتى مەتەوقىزمەت مالىمەتتەرىن ەسكەرىپ، داۋىلدى جەل نەمەسە نايزاعايلى جاعدايدا تۋردى كەيىنگە شەگەرگەن ءجون.

ا

ودان ءارى جولىمىز تەڭىز كولى مەن پاندەميا ۋاقىتىندا قا­زاق­ستاندىقتارعا اسا تانىمال بول­عان كوبەيتۇز كولىنە ءتۇستى. تۇزدى جانە اعىنسىز كولدىڭ اۋدانى 690 گەكتار، ال تەرەڭدىگى 1،5 مەتر. ماماندار كەيىنگى ءۇش جىلدا كول قىزعىلت تۇسكە بويالعان دەيدى. 2020 جىلدىڭ جازىندا كوبەيتۇز كولىنە كەلۋشىلەردىڭ سانى ارتىپ، سوڭى كول مەن وعان جاقىن اۋماقتىڭ جاپپاي لاستانۋىنا اكەلدى. ءتىپتى سول ۋاقىتتا «كوبەيتۇز كولىنىڭ تۇزى مەن بالشىعى الەمدى ابىگەرگە تۇسىرگەن كوروناۆيرۋس ىندەتىنە شيپا ەكەن» دەگەن قاۋەسەت جۇرت اراسىندا كەڭ تاراپ، كولگە بارعان جاننىڭ ءبارى سول جاقتان تۇز بەن بالشىق تاسىپ كولدىڭ اجارى مەن بەرەكەسىن قاشىردى. كەيىننەن بۇل جايتقا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى ەرەكشە نازار اۋدارىپ، كوبەيتۇز كولىن ساقتاۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

كوبەيتۇز كولىنىڭ گيدروحيميا­لىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن «ەكوليۋكس-اس» جشس ەكولوگيالىق مونيتورينگتىڭ سىناق ورتالىعى زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسىندە كولدىڭ سۋىندا نيتراتتاردىڭ (2 ەسە ارتىق)، امموني ازوتىنىڭ (900 ەسە ارتىق)، اممياكتىڭ (840 ەسە ارتىق)، نيتريتتەردىڭ (18 ەسە ارتىق)، حلوريدتەردىڭ (1150 ەسە ارتىق)، سۋلفاتتاردىڭ (2 ەسە ارتىق)، مىشياكتىڭ (15،58 ەسە ارتىق) جوعارى قۇرامى انىقتالدى.

ء«جۇز رەت ەستىگەننەن، ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەيدى. اقمو­لا مەن قاراعاندى وبلىسىندا ورنالاسقان تابيعاتى مەن سۇلۋ­لىعى كورگەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن «بۇيراتاۋدىڭ» بار قىزىعى مۇنىمەن اياقتالمايدى. سوندىقتان ۋاقىتىڭىز بولىپ جاتسا، ەرەيمەن­تاۋ مەن وساكاروۆ اۋدا­نىندا ورىن تەپكەن ۇلتتىق ساياباققا ات باسىن بۇرىپ، «بۇيراتاۋدىڭ» بازار­لىعىن كوزبەن كورىپ قايتقان ابزال.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار