ەكولوگيا • 28 ماۋسىم، 2022

داريا دەڭگەيى بيىل دا تومەن

623 رەت كورسەتىلدى

سىرداريا وزەنى بيىل دا ارناسىنان تومەن ءتۇسىپ، بار تىرشىلىگى دارياعا قا­راعان جۇرتتى ابىرجىتىپ تۇر. ءتاڭىر تاۋىنداعى نارىن مەن قارا­داريا وزەندەرىنەن باستاۋ الاتىن سىردىڭ وبلىس اۋماعىنداعى ۇزىن­دىعى – 1 274 شاقىرىم. ۇلى دالانى كوكتەي ءوتىپ، ارالعا قۇياتىن سىر­داريا جاعالاۋىن ايماق حالقىنىڭ 85 پايىزى مەكەن ەتەدى.

سۋى ەرنەۋىن كەمىرە اققان جىلدارى ەل نەسىبەسى جىل سايىن ەسەلەنىپ تۇرىپ ەدى. ويتكەنى مۇ­ناي وندىرىلە باستاعانشا ايماق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ءتىنى سانال­عان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تولىعىمەن سۋارمالى ەگىنشىلىككە نەگىزدەلگەن. ءالى دە اگرارلى ايماق اتاعىنان ايىرىلا قويماعان وب­لىستاعى سۋارمالى جەردىڭ جالپى كولەمى 254 مىڭ گەكتار بولسا، ونىڭ 178،6 مىڭ گەكتارى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن.

– ەلىمىزدەگى كۇرىشتىڭ 90 پايى­زىن ءبىزدىڭ ايماق وندىرەتىن بول­عاندىقتان، رەسپۋبليكا بويىنشا سۋارمالى سۋدىڭ 30 پايىزدان استامىن تۇتىنامىز. سوڭعى 2 جىل­دا وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىنا باي­لانىستى كۇرىشتىڭ كولەمى 11 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقارتىلىپ، ورنىنا سۋدى از قاجەت ەتەتىن دا­قىلدار ەگىلدى. الايدا كۇرىش باس­تىرۋ توپىراقتىڭ تۇزدانۋىن تو­مەندەتەدى. سوندىقتان اۋىسپالى ەگىستىك ءتارتىبىن ساقتاي وتىرىپ، كۇرىش كولەمىن 75-80 مىڭ گەكتار اينالاسىندا ۇستاپ قالۋدىڭ جو­لىن قاراستىرىپ جاتىرمىز، – دەي­دى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات جانسۇلتان ۇلى.

ايماقتا پايدالانىلماي قالعان 29 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر­دى اينالىمعا قوسىپ، 158 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىستىكتەگى يرريگا­تسيا جانە درەناج جۇيەلە­رىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا جوبالار قولعا الىنعان. ءۇش جىلدان بەرى جالاعاش اۋدانىنداعى اققۇم، بۇقارباي باتىر، تاڭ جانە مادە­نيەت اۋىلدىق وكرۋگتەرى اۋما­عىنداعى 15 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبا تولىق ىسكە اسقاندا سۋ ىسىرابى 80-105 ملن تەكشە مەترگە ازايادى.

وسى جىلى بيۋدجەت، شارۋا­شىلىقتار قارجىسى، «قازسۋشار» رمك ءتاريفى ەسەبىنەن ۇزىندىعى 1 034 شاقىرىم بولاتىن 162 كا­نال­­دى تازالاپ، 156 ناسوس قون­دىر­­عىسىن ساتىپ الۋ، 52 ۇڭعى­مانى جوندەۋ مەن بۇرعىلاۋ، 322 گيدرو­­تەحنيكالىق قۇرىلىستى جون­دەۋ جۇرگىزىلۋدە. 

جالپى، ارال-سىرداريا ەل اۋما­عىنداعى ەكولوگيالىق پروب­­­­لە­مالارى تولىق شەشىمىن تاپ­پا­عان باسسەيندەردىڭ ءبىرى سانالادى. ەلىمىزدىڭ جەرۇستى سۋ رە­سۋرس­تارىنىڭ 22 پايىزىن قۇ­رايتىن باسسەيندەگى باستى ما­سەلە كليماتتىق ەرەكشەلىك بولىپ وتىر. اڭقانى كەپتىرەتىن اپ­تاپ پەن باسقا وڭىرلەرمەن سالىس­تىر­عاندا از تۇ­سەتىن جاۋىن-شا­شىننىڭ اسەرى جىل­دان-جىلعا قات­تى سەزىلىپ تۇر.

سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن بىر­لەسىپ پايدالانۋ ماقساتىندا ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا قۇرىلعان سۋ شارۋاشى­لىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسى جىل سايىن نارىن-سىرداريا كاسكادىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ بولجامدىق جۇمىس كەستەسىن ازىر­لەپ، بەكى­تەدى. الايدا وسى كوميسسيا بەكىت­كەن ترانسشەكارالىق وزەن سۋىن ءبولۋدىڭ ليميتتەرى ساقتالا بەر­مەيدى. ارينە، تامشى سۋدىڭ قادىرى ارتىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە اركىمنىڭ كورپەنى وزىنە قاراي تارتاتىنى ايان. وسىدان كەلىپ ورتاق جوس­پار جايىنا قالىپ جاتادى. مىسالى، كوميسسيانىڭ 78-وتىرى­سىنىڭ حاتتاماسىنا ساي­كەس شار­داراعا 2020 جىلعى 1 ءساۋىر مەن 30 قىركۇيەك ارالىعىندا 6،4 ملرد تەكشە تەر سۋ جينالۋى بولجانسا، قويما ايدىنىنا تۇسكەنى 2،77 ملرد تەكشە مەتر بولعان. ودان كەيىنگى جىلى دا بولجانعان 4،1 ملرد تەك­شە مەتر ورنىنا 2،3 ملرد تەكشە مەتر تۇسكەن. ارال-سىرداريا باسس­ەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ ءبو­لىم باسشىسى سەيىتحان ءابۋوۆ وسىنىڭ سالدارىنان سوڭعى 3 جىلدا وبلىسقا بولىنەتىن سۋارمالى ەگىس ءليميتى 4،1 ملرد تەكشە مەتر­دەن 3،6 ملرد تەكشە مەترگە قىس­قارتىلىپ بەلگىلەنگەنىن ايتادى.

توقتاعۇل، ءاندىجان، باحري-توچيك، شارباق، شاردارا سۋ قوي­ماسى مەن كوكساراي ارقىلى جۇ­مىسى رەتتەلىپ وتىراتىن داريا­نىڭ جالپى جىلدىق سۋ قورى 37،1 ملرد تەكشە مەتر. وسىدان تۋرا قىرىق جىل بۇرىن كسرو-نىڭ مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى سىرداريادان ەلىمىز الاتىن جىل­دىق ۇلەستى 12 ملرد تەكشە مەتر دەپ بەلگىلەگەن. سۋ شارۋاشىلىعى ما­ڭايىندا جۇرگەن ماماندار ودان بەرى قىزىلوردا، تۇركىستان وبلىس­تارىندا ەگىس القاپتارى ەسەلەپ وسسە دە مەملەكەتارالىق بولىنىستە وسى ليميت مۇلدە ۇمىت قالىپ كەلە جات­قانىن ايتادى.

2001-2005 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ جو­باسىنىڭ 1-كەزەڭىنەن كەيىن سول­تۇستىك ارال تەڭىزى قالپىنا كەل­تىرى­لىپ، جاعالاۋداعى جۇرتتىڭ ءۇمى­تى وياندى. كوكارال بوگەتى سا­لىن­عاننان باستاپ قاراتەرەڭ سۋ بەكەتى ارقىلى بۇل ايدىنعا 89،5 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپتى. بىراق ونىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ۇلكەن تەڭىزگە كەتىپتى.

دارياداعى سۋ تاپشىلىعى ايدىندى تولتىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەكى جىلدان بەرى سول­تۇستىك ارال تەڭىزىنە جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى ازايىپ كەلەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى «حا­لىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بە­رىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا سۋ شارۋا­شىلىعى سالا­سىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ەلدىڭ ءۇمىتىن وياتىپ وتىر. ەلىمىزدە جاڭا­دان 9 سۋ قويماسىن سالىپ، 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرماعا وراي قىزىلوردا وبلىسىنان قاراوزەك سۋ قويماسىن سالۋ مەن 16 كانالدى رەكونسترۋكتسيالاۋ ۇسىنىلدى. 

مال مەن جاندى قيناعان تاپ­شىلىق زاردابىن ازايتۋدىڭ بار­لىق امالى جاسالىپ-اق جاتىر. وسى جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا پار­­لامەنت ماجىلىسىندەگى سۋ سالاسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى جو­نىندەگى تىڭداۋدا وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ بايانداما جاساپ، ءبىرشاما وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. تامشى سۋ تاپشى بولىپ وتىرعان كەزەڭدە وبلىس اكىمدىگى قا­بىلداعان شارالار ناتيجەسىندە دي­قاندار كوكتەمگى ەگىستى كىدىرىسسىز باس­تاپ، جوسپارعا ساي جۇمىس ىستەپ جاتىر.

قالاي بولعاندا دا ديقان تىلەگى داريانىڭ ۇستىندە. ءسال تولىپ، شيراق اعا باستاسا ءۇمىت ويانادى. كۇرت ءتۇسىپ، وزەن ارناسىندا الا­قان­­داي-الاقانداي ارالدار پايدا بولا باستاسا مازاسى كەتەدى. ءبىر قۋانارلىعى، سىرداريا، جالاعاش، قارماقشى اۋداندارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن شىركەيلى كانالى تولىپ اعىپ جاتىر. جىلدا ۇزىلگەن جىپتەي بولىپ جاتاتىن داريا­نىڭ ۇلى ارناسىندا دا بيىل تىر­شىلىك بار. ەل كوڭىلىندە ءۇمىت پەن كۇدىك وسىلايشا كەزەك الماسىپ تۇر.

 

قىزىلوردا وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار