سۋى ەرنەۋىن كەمىرە اققان جىلدارى ەل نەسىبەسى جىل سايىن ەسەلەنىپ تۇرىپ ەدى. ويتكەنى مۇناي وندىرىلە باستاعانشا ايماق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ءتىنى سانالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تولىعىمەن سۋارمالى ەگىنشىلىككە نەگىزدەلگەن. ءالى دە اگرارلى ايماق اتاعىنان ايىرىلا قويماعان وبلىستاعى سۋارمالى جەردىڭ جالپى كولەمى 254 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 178,6 مىڭ گەكتارى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن.
– ەلىمىزدەگى كۇرىشتىڭ 90 پايىزىن ءبىزدىڭ ايماق وندىرەتىن بولعاندىقتان, رەسپۋبليكا بويىنشا سۋارمالى سۋدىڭ 30 پايىزدان استامىن تۇتىنامىز. سوڭعى 2 جىلدا وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كۇرىشتىڭ كولەمى 11 مىڭ گەكتارعا دەيىن قىسقارتىلىپ, ورنىنا سۋدى از قاجەت ەتەتىن داقىلدار ەگىلدى. الايدا كۇرىش باستىرۋ توپىراقتىڭ تۇزدانۋىن تومەندەتەدى. سوندىقتان اۋىسپالى ەگىستىك ءتارتىبىن ساقتاي وتىرىپ, كۇرىش كولەمىن 75-80 مىڭ گەكتار اينالاسىندا ۇستاپ قالۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتىرمىز, – دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات جانسۇلتان ۇلى.
ايماقتا پايدالانىلماي قالعان 29 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا قوسىپ, 158 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىستىكتەگى يرريگاتسيا جانە درەناج جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا جوبالار قولعا الىنعان. ءۇش جىلدان بەرى جالاعاش اۋدانىنداعى اققۇم, بۇقارباي باتىر, تاڭ جانە مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگتەرى اۋماعىنداعى 15 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبا تولىق ىسكە اسقاندا سۋ ىسىرابى 80-105 ملن تەكشە مەترگە ازايادى.
وسى جىلى بيۋدجەت, شارۋاشىلىقتار قارجىسى, «قازسۋشار» رمك ءتاريفى ەسەبىنەن ۇزىندىعى 1 034 شاقىرىم بولاتىن 162 كانالدى تازالاپ, 156 ناسوس قوندىرعىسىن ساتىپ الۋ, 52 ۇڭعىمانى جوندەۋ مەن بۇرعىلاۋ, 322 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە.
جالپى, ارال-سىرداريا ەل اۋماعىنداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالارى تولىق شەشىمىن تاپپاعان باسسەيندەردىڭ ءبىرى سانالادى. ەلىمىزدىڭ جەرۇستى سۋ رەسۋرستارىنىڭ 22 پايىزىن قۇرايتىن باسسەيندەگى باستى ماسەلە كليماتتىق ەرەكشەلىك بولىپ وتىر. اڭقانى كەپتىرەتىن اپتاپ پەن باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا از تۇسەتىن جاۋىن-شاشىننىڭ اسەرى جىلدان-جىلعا قاتتى سەزىلىپ تۇر.
سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا قۇرىلعان سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسى جىل سايىن نارىن-سىرداريا كاسكادىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ بولجامدىق جۇمىس كەستەسىن ازىرلەپ, بەكىتەدى. الايدا وسى كوميسسيا بەكىتكەن ترانسشەكارالىق وزەن سۋىن ءبولۋدىڭ ليميتتەرى ساقتالا بەرمەيدى. ارينە, تامشى سۋدىڭ قادىرى ارتىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە اركىمنىڭ كورپەنى وزىنە قاراي تارتاتىنى ايان. وسىدان كەلىپ ورتاق جوسپار جايىنا قالىپ جاتادى. مىسالى, كوميسسيانىڭ 78-وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىنا سايكەس شارداراعا 2020 جىلعى 1 ءساۋىر مەن 30 قىركۇيەك ارالىعىندا 6,4 ملرد تەكشە تەر سۋ جينالۋى بولجانسا, قويما ايدىنىنا تۇسكەنى 2,77 ملرد تەكشە مەتر بولعان. ودان كەيىنگى جىلى دا بولجانعان 4,1 ملرد تەكشە مەتر ورنىنا 2,3 ملرد تەكشە مەتر تۇسكەن. ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەيىتحان ءابۋوۆ وسىنىڭ سالدارىنان سوڭعى 3 جىلدا وبلىسقا بولىنەتىن سۋارمالى ەگىس ءليميتى 4,1 ملرد تەكشە مەتردەن 3,6 ملرد تەكشە مەترگە قىسقارتىلىپ بەلگىلەنگەنىن ايتادى.
توقتاعۇل, ءاندىجان, باحري-توچيك, شارباق, شاردارا سۋ قويماسى مەن كوكساراي ارقىلى جۇمىسى رەتتەلىپ وتىراتىن داريانىڭ جالپى جىلدىق سۋ قورى 37,1 ملرد تەكشە مەتر. وسىدان تۋرا قىرىق جىل بۇرىن كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى سىرداريادان ەلىمىز الاتىن جىلدىق ۇلەستى 12 ملرد تەكشە مەتر دەپ بەلگىلەگەن. سۋ شارۋاشىلىعى ماڭايىندا جۇرگەن ماماندار ودان بەرى قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا ەگىس القاپتارى ەسەلەپ وسسە دە مەملەكەتارالىق بولىنىستە وسى ليميت مۇلدە ۇمىت قالىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
2001-2005 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ جوباسىنىڭ 1-كەزەڭىنەن كەيىن سولتۇستىك ارال تەڭىزى قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاعالاۋداعى جۇرتتىڭ ءۇمىتى وياندى. كوكارال بوگەتى سالىنعاننان باستاپ قاراتەرەڭ سۋ بەكەتى ارقىلى بۇل ايدىنعا 89,5 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپتى. بىراق ونىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ۇلكەن تەڭىزگە كەتىپتى.
دارياداعى سۋ تاپشىلىعى ايدىندى تولتىرۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەكى جىلدان بەرى سولتۇستىك ارال تەڭىزىنە جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى ازايىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ەلدىڭ ءۇمىتىن وياتىپ وتىر. ەلىمىزدە جاڭادان 9 سۋ قويماسىن سالىپ, 120 كانالدى قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرماعا وراي قىزىلوردا وبلىسىنان قاراوزەك سۋ قويماسىن سالۋ مەن 16 كانالدى رەكونسترۋكتسيالاۋ ۇسىنىلدى.
مال مەن جاندى قيناعان تاپشىلىق زاردابىن ازايتۋدىڭ بارلىق امالى جاسالىپ-اق جاتىر. وسى جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا پارلامەنت ماجىلىسىندەگى سۋ سالاسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى جونىندەگى تىڭداۋدا وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ بايانداما جاساپ, ءبىرشاما وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. تامشى سۋ تاپشى بولىپ وتىرعان كەزەڭدە وبلىس اكىمدىگى قابىلداعان شارالار ناتيجەسىندە ديقاندار كوكتەمگى ەگىستى كىدىرىسسىز باستاپ, جوسپارعا ساي جۇمىس ىستەپ جاتىر.
قالاي بولعاندا دا ديقان تىلەگى داريانىڭ ۇستىندە. ءسال تولىپ, شيراق اعا باستاسا ءۇمىت ويانادى. كۇرت ءتۇسىپ, وزەن ارناسىندا الاقانداي-الاقانداي ارالدار پايدا بولا باستاسا مازاسى كەتەدى. ءبىر قۋانارلىعى, سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن شىركەيلى كانالى تولىپ اعىپ جاتىر. جىلدا ۇزىلگەن جىپتەي بولىپ جاتاتىن داريانىڭ ۇلى ارناسىندا دا بيىل تىرشىلىك بار. ەل كوڭىلىندە ءۇمىت پەن كۇدىك وسىلايشا كەزەك الماسىپ تۇر.
قىزىلوردا وبلىسى
