جاڭا قازاقستان جۋرناليستيكاسى: دامۋ باعىتى

«بۇقارادا تاڭداۋ بار»

الما سايلاۋقىزى,

جۋرناليست, PhD دوكتورى:

– جاڭا قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكاسى سوڭعى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى سىرەسكەن «ەسكى قامىتتى» تاستاۋى كەرەك. ول دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە سۇيەنگەن, ەركىن, اشىق, تاۋەلسىز, سىني جۋرناليستيكا بولىپ قايتا تۇلەۋگە ءتيىس دەپ سانايمىن. حالىق ءارتۇرلى وسەك-اياڭ, سەنىمسىز اقپاراتقا قۇرىلعان بلوگەرلەردىڭ نەمەسە پسەۆدوتىلشىلەردىڭ ەمەس, كاسىبي جۋرناليستەردىڭ دايەكتى, دەرەكتى, شىنايى اقپاراتىنا جۇگىنەتىندەي جاعداي جاسالسا دەپ ارماندايمىن. سوندا گيپوكسيادا تۇرعان جۋرناليستيكامىزدىڭ تىنىسى اشىلىپ, ءتورتىنشى بيلىك دەگەن مارتەبەسىن الار ەدى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە قوعام دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

كەشەگى قاڭتار قىرعىنى كەزىندە رەسمي اقپارات تاراتادى دەپ كەلگەن قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ءبىر كۇندە ءبىر-بىرىنە قاراما قايشى ءتۇرلى مالىمەتتى وڭدى-سولدى تاراتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق. اسىرەسە ىشكى ىستەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ىشىندە قاتتى تارتىس, كيكىلجىڭ بولعانىن تاراتقان اقپاراتتارىنان, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءسوزىن جوققا شىعارۋىنان-اق اڭعاردىق. ءبىر جۇتىم سۋعا ءزارۋ بولعانداي, ءجىبى ءتۇزۋ اقپاراتقا سۋساعان ەلدى كوردىك. سودان رەسمي اقپارات كوزىنە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى قايدان ارتسىن؟! قايتا ولاردان كوڭىلى قالىپ, بالامالى اقپارات كوزدەرىنە جۇگىنە بەرەتىنى ايقىن عوي؟ «اقپارات كىمدە بولسا, قارۋ سوندا» دەگەن ەجەلگى ءتامسىل بۇگىنگى تاڭدا ءتىپتى وزەكتى. سوندىقتان بارلىق رەسمي ورگاندار اقپاراتتىق ساياساتىن قايتا قاراستىرىپ, زامان تالابىنا ساي قاعيدالارمەن حالىق­تىڭ شىندىققا نەگىزدەلگەن, شۇعىل اق­پارات الۋ قۇقىن سىيلايتىن جولعا تۇس­پەسە بولمايدى. شىنايى دەرەكتەردى بۇر­مالاماي, «قازاننىڭ قۇلاعىن قالاعان جەرى­نەن شى­عارا بەرمەي», اقيقاتتىڭ اۋىلى­نا جاقىنىراق قون­عانى دۇرىس. «وتىرىك ورگە باسپايدى», ءتۇبى ءبارى­بىر اشكەرە بولادى, سول سەبەپتى رەسمي ور­گاندارعا ءوز بەدەلىن قادىرلەۋدىڭ جولىن قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتى.

«الەۋمەتتىك جەلىدەگى باق» دەگەن ۇعىمنىڭ قالىپ­تاس­­قانى دا انىق. الايدا «مۇنداعى جۋرناليس­تەر­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الەۋمەتتىك جەلى – تسيفرلى قوعامنىڭ ۇلكەن ءبىر ايدىنى. تەلەگەي تەڭىزى. وندا ءار ازاماتتىڭ ەركىن كوسىلۋىنە جول اشىق. رەسمي جاۋاپ­تى قىزمەتتەردىڭ اقپاراتى سۇرانىستى قاناعاتتان­دىرا بەرمەگەندىكتەن, قاراپايىم جۇرت الەۋمەتتىك جەلى­دەگى پليۋراليزمگە سۇيەنگىسى كەلەدى. ول جەردەگى جۋرن­اليست اقپاراتتى بەرۋ مەن تاراتۋدا جەكە كوزقارا­سىن دا تانىتا الۋ قۇقىعىنا يە. ال ءسوز قادىرىن تەرەڭى­رەك بىلەتىن ءجۋرناليستىڭ ءار جازباسى بۇقارا ساناسىنا تيىمدىرەك, پارمەندىرەك اسەر ەتە الاتىنى ايقىن. ەندەشە, ءار جۋرناليست الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىگىن ءوزىنىڭ كاسىبي ءارى ادامگەرشىلىك مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى تۇرعىسىنان قولدانسا دەگەن تىلەگىم بار.

«قازىرگى مەدياكونتەنتتى كىمدەر جاساپ ءجۇر؟ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى نەدە؟» دەگەن سۇراققا كەلەر بولسام. بۇگىنگى مەديا كونتەنتتى كىم قالاسا, سول جاساپ ءجۇر. سوڭعى بىرنەشە جىلدا كورىلىم ارقىلى اقشا تاپقىسى كەلەتىن بەلسەندىلەردىڭ سانى ارتتى. كەيبىر بيلىك باسىنداعى وليگارحتاردىڭ سويىلىن سوعۋدى كوزدەيتىن, سونىڭ مۇددەسىنە ساي حالىقتى ءوز ىعىنا جىققىسى كەلەتىن مەديا كونتسەرندەرگە ميلليونداعان قاراجات قۇيىلىپ تا جاتىر. جەكە Youtube, Telegram كانالدارىن, Facebook پەن Instagram پاراقشالارىن جۇرگىزىپ وتىرعان قوعام مۇشەسى دە وتە كوپ. ونىڭ ىشىندە كاسىبي جۋرناليست تە, ەكونوميست, زاڭگەر, ساياساتتانۋشى دا بار. بۇل جامان قۇبىلىس ەمەس. بۇقارادا تاڭداۋ بار. تەك كيبەرقىلمىس, تسيفرلى ساۋاتسىزدىق تومەندەۋى ءۇشىن ءار وقىرمان, كورەرمەن فاكتچەكينگ, مەدياپسيحولوگيا, سىني ويلاي ءبىلۋ نەگىزدەرىنەن حاباردار بولعانى ءجون. بۇل قۇرالدار ادام ساناسىنداعى انتيۆيرۋس ىسپەتتى قىزمەت اتقارماق. ماسەلەن, كورشى ەلدىڭ زومبي تۇتىنۋشىلارىنىڭ كەبىن كيمەس ءۇشىن دە كەرەك. سوندا تالعام دا ءوسىپ, ناسيحات مەن سارىجاعال باسىلىمداردىڭ تۇتىنۋشىلارى ازايىپ, قوعام ساناسى اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق ارقىلى بەكىپ, دامي تۇسەرى انىق.

«جۇرت Whatsapp حابارلاماعا كوبىرەك سەنەدى»

قانات تىلەۋحان,

جۋرناليست:

– ەڭ الدىمەن, باق-قا ەركىندىك كەرەك. تسەنزۋرا بار جەردە ءتورتىنشى بيلىك ءوز فۋنكتسياسىن اتقارا المايدى. قازىر جۇرت­تىڭ نازارى نەگە Youtube ارنا­لارعا اۋدى؟ ولاردا مول قاراجات جوق, جار­قىراعان ستۋديا جوق. ەسەسىنە ەركىندىك بار. جۋرناليستيكا قازىر قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ جۇمىسىمەن اينالىسىپ كەتتى. بىرەۋگە ءۇي الىپ بەرۋ, دەنساۋلىعىن قاراتۋ. قىل اياعى قۇجاتىن جاساپ بەرۋ دەگەندەي. بۇل ءبىز اينالىساتىن شارۋا ما؟

جاڭا قازاقستاندا مەملەكەتتىڭ اق­شاسى جونىمەن جۇمسالىپ, ۇنەمدەلۋگە ءتيىس. ۇكىمەت ءوزىنىڭ جۇمىسىن كورسەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى تاقىرىپتا تەندەر ۇلەستىرەدى. تەندەر العان سايتتار تاپسىرىس ماقالا­لاردى قۋىس-قۋىسقا تىعىپ تاستايدى. ونى وقىپ جاتقان ادام جوق. جارقىرا­تىپ ءبىرىنشى بەتكە شىعارساڭىز دا ەش­كىم وقىمايدى. سايت بىتكەن «بەكبولات تىلەۋحان پالەنبايدى قارعادى» دەگەن ماتەريالىمەن وقىلىم جيناپ, تەندەر يگەرۋمەن وتىرادى. 

بيلىك, شىن مانىندە, جاڭا قازاقستان قۇرۋعا ىقى­لاستى بولسا, باق-قا ەركىندىك بەرۋى كەرەك. ەركىندىگى جوق جۋر­نا­ليستيكامەن دەموكراتيالىق ءھام ەكونو­مي­ك­الىق قۋاتتى مەملەكەت ورناتا المايمىز.

قازىر ءداستۇرلى, رەسمي اقپارات كوز­دەرىنەن اقپارات الۋ ازايىپ بارادى.  ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, قازىر قاراپايىم جۇرت Whatsapp-تان كەلگەن حابارلاماعا كوبىرەك سەنىپ جاتادى. مۇنىڭ ارتى ەرتەڭ حاوسقا الىپ كەلۋى مۇمكىن.

سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارىپ­تەس­تەردىڭ قىزمەتىن ءبىر رەتكە كەلتى­رەتىن ۋاقىت كەلدى. قازىر حايپ جاسايمىن دەپ شۋلا­تىپ جۇرگەندەر جەتەدى. قاراپايىم وقىر­ماندى ايتپاي-اق قويايىن. كاسىبي جۋرناليس­تەر الەۋمەتتىك جەلىدەگى تەكسەرىلمەگەن اقپا­رات­تى پايدالانا بەرەتىن بولدى. 

قازىرگى مەدياكونتەنتتى بلوگەرلەر, «ازاتتىق» راديوسى جانە تاۋەكەلشىل ازداعان وتاندىق باق وكىلى جاساپ ءجۇر. بۇلاردىڭ اراسىندا جەكەلەگەن جۋرناليستەر دە بار.

ماسەلەن, ميات كاشىبايدىڭ تەلەگرام كانالىنىڭ ماتەريالدارىن كوپتەگەن سايت كوشىرىپ باسادى. راس, قازىر اقپارات زامانى. تەحنولوگيالار كۇن سايىن دامىپ جاتىر. مەدياكونتەنتتى قولىندا سمارتفونى بار كەز كەلگەن ادام جاساي الادى. ول ءتىپتى كۇننىڭ باستى جاڭالىعىنىڭ اۆتورىنا دا اينالىپ كەتە الادى. بۇل قالىپتى نارسە. بىراق قوقىس اقپاراتتىڭ ورتاسىندا قالىپ بارا جاتقانىمىز ءبارىمىزدى ويلانتۋى كەرەك. سونداي-اق ەلىمىزدە مەدياكونتەنتتىڭ ءبىراز بولىگىن رەسەيلىك باق-تىڭ جاساپ وتىرعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تالاي مارتە ايتىلدى. ۋكرايناداعى اسكەري قاقتىعىستان كەيىن بۇل ماسەلەنى شىنداپ شەشۋ كەرەك.

«ۇلتتىق مەديانى دامىتۋ وتە ماڭىزدى»

ەربول ازانبەك,

قازاق مەديا قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى:

– جۋرناليستەر تەڭ ەمەس باسەكەلەستىك جاع­دايىندا جۇمىس ىستەي باستادى. سوڭعى جىل­دارى جۋرناليستەرگە مىڭداعان باسە­كەلەس پايدا بولدى. ءبىر جىلدارى جاڭالىق تاراتۋشى سايتتار ءداستۇرلى مەدياعا با­سەكەلەس بولادى دەگەن, الايدا سايتتاردىڭ ءوزى قازىر «ەسكىرىپ» بارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەر باسەكەلەستىكتە جەڭە باستادى. قازىر العاشقى Telegram ارنالار جەلىلىك باسىلىم رەتىندە تىركەلدى. ارى قاراي بلوگەرلەر تىركەلۋى مۇمكىن. كاسىبي ءجۋرناليستىڭ كوز ما­يىن تاۋىسىپ, زەرتتەپ جازعان ماقالاسى وقىرمان نازارىنان تىس قالىپ, تەلەگرام نەمەسە ينستاگرامداعى جۋرناليستىك ستاندارتقا ساي ەمەس اقپاراتتار كۇللى الەمدى شارلاپ كەتەتىن بولدى. كەيدە تەلەسيۋجەتتەن Youtube-تاعى اۆتورلىق قۇقىعى ساقتالماعان تۇسىنىكسىز ۆيدەو كوبىرەك, اۋقىمدى اۋديتورياعا تارالادى. الەۋمەتتىك جەلىلەر جەكە ادامدارعا تابىس تابۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ وتىر, سوندىقتان بلوگەر, ازاماتتىق جۋرناليست بولعىسى كەلەتىندەر قاتارى قالىڭ. كەز كەلگەن ادامدا تالاپقا ساي بولسىن, بولماسىن مەديا كونتەنت تاراتۋعا مۇمكىندىك بار.

بۇدان بولەك, قازىر كورپوراتيۆتىك سەكتور قوعاممەن دەلدالسىز, باسقا رەسۋرستارسىز بايلانىس ورناتىپ, باق-سىز اقپارات تاراتا الاتىن بولدى. كوممۋنيكاتسيا, الەۋمەتتىك جەلىمەن جۇمىس بولىمدەرىندە كەيبىر رەداكتسيالاردان كوپ مامان جۇمىس ىستەيدى.

تەحنولوگيانىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى. اقپارات تۆ, راديو, كومپيۋتەر, نوۋتبۋك, پلانشەت, ۇيالى تەلەفون ارقىلى عانا ەمەس, ينتەرنەتكە قوسىلۋعا مۇمكىندىگى بار كەز كەلگەن زات كولىك, تۇرمىستىق تەحنيكا ارقىلى دا تاراي باستايتىن بولدى. سوندىقتان كونتەنت ءوندىرۋ, تاراتۋدا جۋرناليستەرمەن باسەكەلەستەر كوبەيدى. باق-تىڭ تابىسىنا «ورتاقتاسا» باس­تادى. تەحنولوگيا دامىعان سايىن بۇل «قىسىم» كوبەيە بەرەدى. بۇل باسە­كەلەستىكتىڭ ناتيجەسىندە ۋاقىت وتە كەلە كاسىبي اقپاراتقا, ارنايى ماماندا­نىپ اقپارات وندىرۋگە سۇرانىس ازايۋى مۇم­كىن. الەمدىك تەندەنتسيا وسىنداي. سون­دىق­تان باق وكىلدەرىنە بۇرىنعىدان دا جىل­دام, كاسىبي, جاڭاشا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ول الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدا­لانۋ, ءموبيلدى رەداكتسيالار جاساۋ, مۋلتي­م­ەديانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, وقىر­ماننىڭ بارلىعىنا جەتەتىن كونتەنت وندىرۋگە كوشۋ, جەكەلەگەن جۋر­نا­ليستەردىڭ امبەباپتانۋى, ينتەرنەت رە­سۋرستاردىڭ تەك جاڭالىق تاراتۋمەن شەكتەلمەي, سەرۆيستەر قوسۋى, تسيفرلانۋ, ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋى ماڭىزدى.

سوڭعى كەزدەگى گەوساياسي جاعدايلار كورسەتكەندەي ۇلتتىق مەديانى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. كورشى ەلدەردەگى اسكەري قاقتىعىستا وق قانا اتىلىپ جاتقان جوق, اقپارات مايدانى دا قىزىپ تۇر. ءتىپتى ۆولوديمير زەلەنسكي Axios رەپورتەرى دجوناتان سۆونعا ۋكراينا ءۇشىن مەدياداعى نازار وتە ماڭىزدى ەكەنىن, بىراق ول ادامدار بۇل تاقىرىپتان جالىعىپ, «جاڭا نارسەنى قالاي ما؟» دەپ قورقاتىنىن ايتقان. ال ءبىزدىڭ باق مۇنداي جاعدايعا دايىن با؟ سوندىقتان باق-تى كاسىبيلىك, ماتەريالدىق, تەحنيكالىق جاعىنان دامىتۋ ماسەلەسىن تاعى ءبىر قارايتىن كەز كەلدى.

قولىندا تەلەفونى بار كەز كەلگەن ادام كونتەنت ءوندىرىپ, تاراتۋشى دەگەننىڭ ءبىر مينۋسى «اقپاراتتىق سوعىستى» كوبەيتتى. جالعان اقپارات تاراتۋ كوبەيدى, كىم تۋرالى كوبىرەك اقپارات تاراسا سونىكى شىندىق, الەۋمەتتىك جەلى بەتىندە شۋلاتىپ ماسەلە شەشۋگە ۇمتىلۋ كوبەيدى. وكىنىشكە قاراي, مۇندايدى باق-تىڭ دا جالعاستىرىپ, ارالاسىپ كەتەتىن كەزى از ەمەس. تاۋەلسىزدىك العالى جۋرناليستىك ەتيكا, اۆتورلىق قۇقىق, باق-تىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋى سىندى ماسەلەلەر نازاردان تىس قالىپ كەلدى. الداعى ۋاقىتتا مەديا نارىقتىڭ وسى ماسەلەلەرگە كوڭىل بولگەنى ءجون.

«جۋرناليستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى»

ايدىن دۇيسەنبايقىزى,

«قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى ديدجيتال دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى:

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ «جاڭا قازاقستان دەگەنىمىز – ادىلەتتى قازاقستان» دەپ باعا بەردى. ال ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى – جۋرناليس­تيكا. ترانسفورماتسياعا ۇشىراپ جاتقان قازاقستان قوعامىندا كۇندەلىكتى اقپارات اعىنى دا وتە كۇشتى. ەڭ ماڭىزدىسى – اقپاراتتى سۇرىپتاۋ, سۇرىپتاي وتىرىپ, شىنايىلىعىن جوعالتپاي, جەدەل ۇسىنۋ. بلوگوسفەرا, ازاماتتىق جۋرناليستيكا دامىپ جاتىر دەگەنمەن, سوڭعى جاۋاپكەرشىلىك رەسمي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, رەسمي باق-تىڭ وكىلدەرىندە قالادى. اقپاراتتى ساۋاتتى تۇتىنۋشى ەڭ سوڭعى دەرەكتى رەسمي كوزدەردەن, ءداستۇرلى باق-تان ىزدەيدى, بۇعان مەديا سالاسىنداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر دالەل بولا الادى.

الەمدىك پاندەميا كەزىندە فەيك اقپاراتتىڭ ورشىگەنىن جاقسى بىلەمىز. سەبەبى قوعامدا حاوس پايدا بولعاندا, بۇل, ەڭ الدىمەن, اقپارات سالاسىندا كورىنىس تابادى. سول كەزەڭدە ەل بويىنشا تەلەكورىلىم ۇلەسى ارتتى. ياعني ءداستۇرلى جۋرناليستيكا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. اقپارات الاتىن ءتۇرلى قۇرال, ءتۇرلى كوز كوبەيگەن سايىن كاسىبي جۋرناليستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەسەلەنە تۇسەدى. سەبەبى اقپاراتتى تاراتۋدان بولەك, جالعان اقپاراتتى جوققا شىعارۋ فۋنكتسياسىن قوسا اتقارادى. ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, جەكە ادامنىڭ مۇددەسى, ادامنىڭ جەكە باس ماسەلەسى ەشقاشان الدىڭعى ورىنعا شىقپايدى. قازىر قوعامدى دەل-سال كۇيگە ءتۇسىرىپ تۇرعان وسى ماندەس ارزان اقپارات كوبەيدى.

جۋرناليستيكا جالپى بۇقاراعا, قوعامعا قىزمەت ەتكەندە عانا دەربەس داميدى جانە ەشقاشان ءوز فۋنكتسياسىنان اجىرامايدى, ياعني باسەكەلەس ورتا, قۇرال بولمايدى. مەملەكەت دامۋىنىڭ قاي كەزەڭىندە دە بۇقارانىڭ بازىناسىن ايتىپ, ونىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋ, حالىقتى اعارتۋ – ءبىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن سالانىڭ ءاۋ باستاعى جانە وزگەرمەيتىن قاعيداسى بولىپ قالادى. بۇقارانىڭ ءۇنى ءجيى ەستىلگەندە جاڭا قازاقستان قۇرۋ ۇدەرىسى جىلدامدايدى. جاڭا قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكاسى كاسىبي مامانداردان قۇرالۋى كەرەك.

«بلوگەرلەردى جۋرناليستەرمەن تەڭ قاراماۋ قاجەت»

ەربولات مۇحامەدجان,

م.نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ ۋنيۆەرسيتەتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

– جاڭا قازاقستانداعى جۋرناليستيكا ءبىرىنشى كەزەكتە اشىق, ءادىل جانە وبەكتيۆتى بولۋى كەرەك. جۋرناليستيكانىڭ قوعامنىڭ ويىن, پىكىرى مەن كوزقاراسىن, ماقسات-مۇددەسىن بىلدىرە الاتىن الاڭعا اينالۋى وتە ماڭىزدى. حايپ قۋ, جالعان اقپارات تاراتۋ, دالەل, ايعاقسىز سويلەۋ – بۇل سالانىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەسەلدەر. شىنايىلىق بولعان جەردە عانا مىقتى جۋرناليستيكا قالىپتاستىرا الامىز. قازىر كەز كەلگەن بلوگەر, الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشى بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ءرولىن اتقارا الادى. ال ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارى اقپاراتتى تىم كەش بەرەدى. بەرسە دە 1 ساعات, ءتىپتى كەيدە ءبىر كۇن كەشىكتىرىپ جاريالاپ جاتادى. ءداستۇرلى باق-قا دەگەن سەنىمسىزدىك مىنە وسىدان باستاۋ الادى.

ال الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بلوگەرلەردى جۋرناليستەرمەن تەڭ قاراماۋ قاجەت. سەبەبى بۇل جەردە جۋرناليستيكا, ناقتى جۋرناليستەر جوق. ەگەر وسىلاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ الار بولساق, «الەۋمەتتىك جەلىدەگى باق» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسپاس ەدى. ماسەلەن, بىزدە الەۋمەتتىك جەلىدەگى 20-30 بەلسەندى بلوگەر ساياسي تاقىرىپتا جازادى, وسىنشا بلوگەر الەۋمەتتىك, وسىنشاسى اۋىلشارۋاشىلىق تاقىرىبىن­دا جازادى دەگەن ىرىكتەۋ, سارالاۋ جوق. سۇرىپتاۋ بولماعاندىقتان دا بلوگەرلەر كەز كەلگەن تاقىرىپتى جازا بەرەدى. سونداي-اق بىزدە ارنايى بلوك جازاتىن ساراپشىلار بار. ال وسىلاردىڭ بارلى­عىن «الەۋمەتتىك جەلىدەگى باق» دەپ ايتا الامىز با, جوق پا؟ بۇل ەكىنشى ماسەلە. ويتكەنى الەۋمەتتىك جەلىنى قولداناتىن ساراپشىلار مۇمكىندىگىنشە قانداي دا ءبىر نەگىزدەمەگە, دالەلگە سۇيەنەدى. ال ءارتۇرلى تاقىرىپتا «قالام تەربەيتىندەردە» كوبىنە زەرتتەۋ, اقپاراتتى تەكسەرۋ دەگەن بولمايدى. ولاردىڭ بۇعان قاتىس­تى سان سىلتاۋلارى دا دايىن. ولاردا «بىزگە كەشىرىممەن قاراۋ كەرەك» دەگەن جازىلماعان قاعيدات قالىپتاسىپ قالعان. باسقاشا ايتقاندا, ولار فونوگراممامەن ءان ايتاتىن انشىلەر سەكىلدى. ساپاسىز, ناشار ءان بولعانىمەن ول حالىققا ۇناۋى مۇمكىن عوي؟!

قازىرگى مەدياكونتەنتتىڭ باسىم كوپشى­لىگىن جۋرناليستەر جاسايدى, ال ونى تاراتۋ­شى­لار, قوعامدا وتىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسە­تىن­دەر – بلوگەرلەر, بارلىق الەۋمەت­تىك جەلى قول­دانۋشىلارى. بىزدە سول سەبەپ­تى دە مە­دياكونتەنت جاساپ جۇرگەندەر الەۋ­مەت­تىك جەلىدە وتىرعاندار دەگەن تەرىس پىكىر قالىپ­تاسىپ قالعان. ال شىندىعىنا كەلگەن­دە ىزدەنىپ, زەرتتەۋ جاساپ, اقپارات تاراتا­تىن­ – جۋرناليس­تەر. ولار – تەلەارنا تىل­شىلەرى, گازەت جۋرناليستەرى. سول ءۇشىن بلوگەرلەرگە قاتىستى ناقتى انىقتاما بەرۋ قاجەت.

جاڭا قازاقستاندا مەملەكەتتىك باق بولسىن, تاۋەلسىز اقپارات قۇرالى بولسىن, ولار مىندەتتى ءارى سىندارلى تۇردە مەملەكەتتىڭ ساياساتىن سىناي ءبىلۋى قاجەت جانە بۇل سىندى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ءبىرىنشى بەتتەن كورسەتۋى قاجەت. ناسيحات از بولسا, ءتىپتى بولماسا, اشىق سىن ايتىلسا, قوعام­نىڭ وزەكتى ماسەلەسى وتكىر كوتەرىلسە عانا جاڭا قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ باعى جانادى.

ءتۇيىن. عاسىرلار بويى قوعامدىق ءومىردىڭ وتە ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ كەلگەن جۋرناليستيكا بۇگىندە جاڭا, تىڭ باستامالار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ تارتىسىندا ءجۇر. اقپاراتتىق داۋىردە بۇل سالانىڭ ماڭىزى ارتپاسا, كەمىمەسى انىق. جاڭا قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكاسى تۋرالى وي-پىكىرلەرىن اشىق بىلدىرگەن سپيكەرلەردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار, ارينە. بىراق ەڭ ءبىرىنشى ەركىن ءارى باسەكەگە قابىلەتتى باق بولمايىنشا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, ۇلتتىق مەديانىڭ يدەولوگياسى تۋرالى تۇجىرىم جاساۋ قيىنعا سوعاتىنىن تۇسىنگەنىمىز ءجون. سەبەبى قازىر باسەكەگە قابىلەتتى ءارى دەربەس جۋرناليستيكا الەمدى وزگەرتىپ جاتىر.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»