بىردەن ايتايىق, قازىرگى قوعامدا ۇلت ۇعىمىنىڭ ءمانى شارتاراپتاعى تۇسىنىكتەن مۇلدەم بولەك. اعىلشىن تىلىندەگى nation ءسوزى لاتىننىڭ natio, ياعني «تۋ» سوزىنەن باستاۋ الادى. ەجەلگى ريم ويشىلى تسيتسەرون natio ۇعىمىن حالىق ماعىناسىندا قولدانعان ەكەن. عىلىم تىلىندە «ۇلت – ورتاق ءتىل, اۋماق, تاريح, ەتنوس نە ورتاق مادەنيەت قالىپتاستىرعان قوعام». اقش-تا كەڭىنەن قولدانىلاتىن «بلەكتىڭ زاڭ سوزدىگىندە» ۇلت ۇعىمىنا «ناقتى تەرريتو-
ريانى مەكەندەپ, تاۋەلسىز مەملەكەت, ەگەمەندى ساياسي ەلدى مەكەندەگەن ادامدار» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرەدى.
كسرو كەزىندە ۇلتتى «بەلگىلى ءبىر اۋماقتا تاريحي قالىپتاسقان, ونىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتىپ, وعان وزىندىك ءتۇر بەرەتىن سۋبستانتسيونالدى-رۋحاني نەگىزى بار, بىرىڭعاي ءتىل, مادەني, پسيحولوگيالىق, دىلدىك (مەنتاليتەت), ءومىر سالتى سياقتى ەرەكشەلىكتەر ءتان الەۋمەتتىك قاۋىم» دەپ ەسەپتەدى. سونىڭ سالدارىنان پوستكەڭەستىك ەلدەردە ۇلت پەن ەتنوس ۇعىمى بىتە قايناسىپ كەتتى. ياعني ۇلت (nation) تۇسىنىگى ەتنوستىق دەڭگەيگە تۇسكەن.
بىراق الەمدىك دەڭگەيدە ۇلت ۇعىمى حالىق, مەملەكەت دەگەن ماعىناعا سايادى. United Nation-ءدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەپ اتايمىز. سول سەكىلدى ۇلتتىق بانك, ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى دەگەن سەكىلدى اتاۋلار بار. ياعني ۇلتتىق بانك سەكىلدى اتاۋلار سول مەملەكەتتەگى ءبىر توپقا عانا ەمەس, بۇكىل ادامعا ءتان مەنشىك ەكەنى تۇسىنىكتى. مىسالى, ۇلىبريتانيانىڭ «ۇلتتىق قورى» ءتۇپ-تۇقيانىنان بەرى تۇماندى البيوندى مەكەندەگەن اعىلشىندارعا عانا ەمەس, وزدەرىن British سانايتىنداردىڭ بارىنە تيەسىلى.
سول سەكىلدى «مارسەلەزا» سەنا مەن رەيننىڭ اراسىن مەكەندەگەن فرانتسۋزداردىڭ عانا مەملەكەتتىك ءرامىزى ەمەس, فرانتسيانى مەكەندەگەن مۇقىم حالىقتىڭ ءانۇرانى. ايتپاقشى, فرانتسيا كونستيتۋتسياسىنىڭ ءبىرىنشى بابىندا ء«ۇش جولاقتى ەلدىڭ» ازاماتتىعىن العان ادامنىڭ ءبارى شىققان تەگىنە, ناسىلىنە نە دىنىنە قاراماستان فرانتسۋز اتالاتىنى جازىلعان.
وسى كۇنگە دەيىن القالى جيىنداردا «قازاقستاندا 130-دان استام ۇلت مەكەندەيدى» دەپ تالاي مارتە ايتىلدى. الايدا جوعارىداعى تالاپتار توڭىرەگىندە تۇجىرىمداساق, قازاقستانداعى ۇلت بەلگىسى دە, ەتنوس ۇعىمى دا قازاق ۇلتىنىڭ شەڭبەرىنە عانا سايكەس كەلەدى. قازاق ەتنوسى بابالاردان مۇراعا قالعان ءبىرتۇتاس ۇلى دالانى مەكەندەپ, حالىق رەتىندە قالىپتاستى, جەتىلدى. مۇنى اتا زاڭىمىزدىڭ باستاۋىندا ء«بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ...», دەپ جازىلعان پرەامبۋلا دا ايعاقتايدى.
ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, كوپۇلتتى دەگەن ۇعىمدى دەرەكتەر دە جوققا شىعارادى. قازاقستاندا سانى 10 مىڭ ادامنان اساتىن تەك 20 دياسپورا بار. بۇعان 10 ميلليوننان اسقان قازاق ەتنوسىن قوسىڭىز. سوندا حالىقتىڭ 16 ميلليونىن نەبارى 20 دياسپورا مەن قازاق ەتنوسى قۇراپ وتىر. بۇل – 2009 جىلعى دەرەك. سودان بەرى قازاقستان حالقى 18 ملن-نان اسىپ, قازاق ەتنوسى 12 ملن-عا جەتتى.
قالعان 100 دياسپورانىڭ ۇلەسى 96 مىڭنان ءسال عانا اسادى ەكەن. مىسالى, 2009 جىلعى حالىق ساناعىندا ەلىمىزدە 1 ۆەپسى, 1 يجور, 1 ۋلچا تۇراتىنى كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, بۇكىل الەمدە 3 مىڭداي ۋلچا بار. ولار نەگىزىنەن رەسەيدى مەكەندەيدى. ال يجورلاردىڭ سانى مىڭعا دا جەتپەيدى. ەندەشە, 1 ۆەپسى, 1 يجور, 1 ۋلچا دەپ بولەكتەپ كورسەتۋدىڭ رەتى بار ما؟ بۇل ءبىر جاعىنان. ەكىنشى جاعىنان, ەلىمىزدەگى ءار دياسپورا وكىلىن بولەك كورسەتىپ, ارقايسىسىن ءبىر ۇلتسىڭ دەۋ – قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋدىڭ ورنىنا, اراسىن الشاقتاتا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ەتنوسارالىق كەلىسىم تۇسىنىگىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. «وسى جەردە تۇرىپ جاتقان حالىق, ەتنوستىق توپتار شىندىعىنا كەلگەندە ءبىر ۇلت سانالادى. شەتەلدە ءبىزدى «قازاقتار» دەپ بىلەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اتاۋى ءدال وسى سوزبەن استاسىپ جاتىر», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
افينى وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, WBC, WBA, IBF تۇجىرىمداماسىنىڭ الەم چەمپيونى اتانعان گەننادي گولوۆكين «مەنىڭ ۇلتىم تۋرالى سۇراعاندا, بىلاي جاۋاپ بەرەمىن: اكەم – ورىس, شەشەم – كورەي, ال مەن – قازاقپىن!» دەگەنى ەسىمىزدە.
سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, مارقۇم دەنيس تەن دە سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ءوزىن قازاق دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتقانىن ۇمىتقانىمىز جوق. «مەن, ەڭ اۋەلى – قازاقپىن. ويىم دا, تۇسىنىگىم دە, ارەكەتىم دە», دەپ ايتقان ەدى.
الەمدىك ارەنالاردا اتوي سالىپ جۇرگەن وتانداستارىمىز «قازاقستان ازاماتى – قازاق» دەگەن ۇعىمدى جاقسى تۇسىنەدى. ەندەشە, جاڭا قازاقستاندا ۇلت ۇعىمى ەتنوستىق تۇسىنىكتەن ارىلتاتىن, حالىقتىق دەڭگەيگە جەتۋگە ءتيىس.
