قازاقستان • 22 ماۋسىم، 2022

ۇلتتىق يدەيا ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداۋدان باستالسا يگى

231 رەت كورسەتىلدى

American Dream نەمەسە «امەريكالىق ارمان» ۇعىمى امەريكا قۇراما شتات­تارىنىڭ ميلليونداعان حالقىن وركەنيەتتى ومىرگە جەتەلەيتىن ۇلتتىق يدەياعا اينالعالى قاشان؟! سول سەكىلدى قىتاي حالقىنىڭ ۇلى رەفورماتورى دەن ءسياوپيننىڭ رەفورمالار مەن اشىقتىق ساياساتى دا حانزۋ جۇرتىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جۇمىلدىرىپ، قىتاي ەلى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىن تاريحتان بىلەمىز. ال قازاقستان حالقىن قانداي ۇعىم بىرىكتىرەدى؟

تاياۋدا ۇلىتاۋدىڭ تورىندە وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا بەلگىلى عالىم، ماتەماتيك اسقار جۇمادىلداەۆ: ء«بىز «ماڭگىلىك» دەگەن ءسوزدى كوپ ايتىپ كەتتىك. ماڭگىلىك ەل نەشە جىل؟ جيىرما جىل ما، الدە وتىز جىل ما؟ قاڭتار كەزىندە وسى سۇراق كولدەنەڭنەن قويىلدى. كوشەگە جاستار شىقتى. 99%-ى جيىرما مەن وتىز جاستىڭ اراسىنداعى قازاق جاستارى. بارلىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇرپاعى. بارلىعى مەكتەپتە قولدارىن جۇرەگىنە قويىپ، گيمن ايتقان. بارلىعى رۋحاني جاڭعىرىپ، «ماڭگىلىك ەلدە تۇرىپ جاتىرسىڭدار» دەگەندى ەستىگەن. ال وندا نەگە مۇنداي جاعدايعا جەتتىك؟»، دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. راس، ويلاندىراتىن پىكىر.

داۋسىز، وردالى وتىز جىلدىڭ ىشىندە جەتكەن جەتىستىگىمىز از ەمەس. بىراق نازارسىز قال­عان كەمشىلىكتەرىمىز دە بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جاعدايدى بىلاي قويعاندا، ءبىزدىڭ قوعام ءتۇرلى تاپ پەن جىكتەرگە ءبولىنىپ كەتكەنىن جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءۇش ونجىلدىقتاعى بۇرىس جەمىستەرىمىزدىڭ ءبىرى دەسەك، قاتەلەسپەگەنىمىز بولار. البەتتە، بۇل جەردە سىرتقى، ىشكى كۇشتەردىڭ ىقپالىن دا جوققا شىعارۋعا تاعى بولمايدى. زامان قانشا وزگەرسە دە ء«بولىپ تاستا دا، بيلەپ ال» قاعيداسى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويمايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە تسيفرلى مەديا داۋىرىندە «جۇمساق كۇش» سايا­ساتىنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتكە ىقپال ەتۋ­دىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالعانىن ەسكەرسەك يگى. سون­دا وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟

جوعارىدا كەلتىرگەنىمىزدەي، الەمدەگى وزىق ەلدەر دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسپەس بۇ­رىن وتكەننەن ساباق الىپ، بولاشاققا تىڭ قادام جاساۋ ءۇشىن ۇلتتىق يدەيانىڭ توڭىرەگىندە بىرىگىپ، توپتاسا بىلگەن. ونىڭ جارقىن مىسالىن اقش، گەرمانيا، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە سينگاپۋر سىندى وزىق ەلدەردىڭ نەگىزىندە بايقاۋعا بولادى. اتالعان مەملەكەتتەر ەكونوميكانى جۇيەلى تۇردە ءارتاراپتاندىرىپ، ادام قۇقىعى، ونىڭ تاڭداۋ حاقى مەن ەركىندىگىنە باسىمدىق بەرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. الايدا ولار وسىنداي دارەجەگە جەتۋدەن بۇرىن ءتۇرلى سىناق كەزەڭدەرىن كەشكەنىن استە ۇمىتقان ەمەس. ايتالىق، قۇراما شتاتتارعا بۇگىنگىدەي الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسى مەن جوعارى تەحنولوگيالىق ەلگە اينالۋ ءۇشىن الدىمەن 30-شى جىلدارداعى « ۇلى كۇيزەلىس» كەزەڭىن باسىنان وتكەرۋگە تۋرا كەلدى. گەرمانيا مەن جاپونياعا دا 40-شى جىلدارداعى ەل تاريحىنداعى ميليتاريستىك ءداۋىردى ۇمىتىپ، ادامزاتتىڭ الدىندا ارىن تازالاۋعا ءبىراز ۋاقىت قاجەت بولدى. ەڭ باستىسى، بۇل ەلدەر قارالى كۇندەردەن ساباق الىپ، قاتەلىكتەردى كەلەشەكتە قايتالاماۋدىڭ جولىن تاپتى.

البەتتە، بۇل ورايدا قازاقستان قاڭتار وقي­عا­سىنان قانداي ساباق الدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟ ەكىنشى رەسپۋبليكانى قا­لىپ­­­تاستىرۋدىڭ مودەلىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايقىنداپ بەر­گە­نى­نەن كوپشىلىك حاباردار. ال ەندى وسى رەس­پۋب­ليكانى ءىس جۇزىندە قۇرۋ ءۇشىن ۇلتتى ۇيىس­تى­راتىنداي بارشاعا ورتاق يدەيا قاجەت ەمەس پە؟!

قوعامداعى كوڭىل كۇي مەن الەۋمەتتىك جەلى­لەردەگى پىكىرلەردى باعامداساق، قازىر ەلىمىز­گە اۋاداي قاجەت باستى يدەيا – ءبىر-بىرىمىزگە قۇلاق ءتۇرىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ويىمىزبەن ساناسۋدا جاتقان سىندى. كەشەگى تولقۋلاردىڭ تۇتانۋىنا دا بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ اجىراپ قالۋى اسەر ەتكەنىن كوپشىلىك جاقسى تۇسىنەدى. جاسىراتىنى جوق، قانداي دا ءبىر ماڭىزدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىمدەر بولسىن نەمەسە زاڭ، باعدارلامالار قابىلدانعاندا، كوپ جاعدايدا قوعامنىڭ تىلەگى ەسكەرۋسىز قالىپ جاتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەت پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ۆاكۋمنىڭ نىعايا تۇسۋىنە اسەر ەتەدى. مىسالعا، بىلتىر عانا قابىلدانعان ەكولوگيالىق كودەكستى الىپ قارايىق. اتالعان رەفورمانى تۇتاستاي قوعام جاقسى قابىلداعانىمەن ونىڭ كەيبىر نورمالارىنا، اتاپ ايتقاندا، قورشاعان ور­تاعا اسەرىن باعالاۋ مەن وزىق قولجەتىمدى تەح­نولوگيالاردىڭ انىقتامالىعىنا بايلانىس­تى قوعامدا ءبىراز داۋ تۋىندادى. ەكو­لوگتەر مەن سالالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ نارازى­لىعىنان كەيىن سالاعا جاۋاپتى ۆەدومستۆو زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى ەندى تولىقتىرىپ، جەتىل­دىرۋگە ءماجبۇر. ەگەر دە بۇل ماسەلە قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىلىپ، مۇددەلى تاراپتاردىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلسە، مۇنىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى. تىزبەكتەي بەرسەك مۇنداي مىسال جەتەرلىك. سول سەبەپتى جاڭا قازاقستاندا بيلىك قوعامنىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ، «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى شىنايى تۇردە جۇزەگە اسسا ەكەن دەگەن تىلەگىمىز بار.

سوڭعى جاڭالىقتار

كيىكتەر كىمگە كەدەرگى؟

قازاقستان • كەشە

ەكى اۋىلعا گاز جەتتى

ايماقتار • كەشە

ينفلياتسيا يىلە مە؟

قوعام • كەشە

ءدارى مەن ءسوز ءدارۋى

مەديتسينا • كەشە

«التايداي جەر قايدا؟!»

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار