ولاي دەۋىمىزگە كۇنى كەشە عانا الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلارداي شۋلاعان حالىقتىڭ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋعان ءۇيدىڭ ءسۇرىلۋى مەن كيەلى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ب ۇلىنۋىنە قارسى ءبىلدىرىپ جاتقان نارازى پىكىرى, پىكىر استارىنداعى جان شىرىلى ەدى. شىنتۋايتىندا, جاڭارامىز دەپ كونە قۇندىلىقتاردى كۇرەسىنگە جىبەرۋ – قاسىرەتتىڭ كوكەسى.
ايتپەسە, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قابىرعاسىن كوك شالىپ, سىزدانعان جەتى عاسىرلىق تاريحى بار كونە كەسەنەنىڭ بۇگىنگى ايانىشتى ءحالى – ۋاقىتتىڭ تاڭباسى ەمەس, ادام قولىمەن جاسالعان جاساندى قيانات ەكەنى جاندى ايازداي قاريدى. تەگىندە و باستان-اق تۇركىستانداعى بۇل كيەلى ەسكەرتكىشكە ماردىمدى كوڭىل ءبولىنىپ, مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى قورعالماعانىن ءار ماۋسىمدا كيەلى ولكەگە جول تۇسكەندە كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەنىمىزبەن, كەسەنەنىڭ ءدال بۇگىنگىدەي كۇيگە ءتۇسىپ, ازىپ-توزۋى اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمى ەندىگىدە كەزەك كۇتتىرمەۋى قاجەتتىلىگىن اڭعارتقانداي. جولىڭىز تۇسسە تۋرا سول ستيلدە سالىنعان ءدال سول ءداۋىردىڭ تابىسى – سامارقاندتاعى ءامىر تەمىر كەسەنەسىن بارىپ كورىڭىز! ەكەۋى ءبىر عاسىردىڭ جەمىسى بولعانىمەن, جاعدايلارى ءارتۇرلى. وزبەك اعايىننىڭ پىسىقتىعى مەن ىجداعاتتىلىعىنىڭ, تاريحىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ارقاسىندا ءامىر تەمىر كەسەنەسىنە ءوڭىن وزگەرتپەي ءوز ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرا ءساتتى رەستاۆراتسيا جاسالىپ, بۇگىندە تۋريستەردىڭ جان سەمىرتىپ, كوز قۋانتاتىن, ءتاۋ ەتىپ, تاعىلىم تۇتاتىن تاماشا ءبىر رۋحاني ورتاسىنا اينالعانىنا تالايلار كۋا. ال حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ مۇردەسى جاتقان كيەلى مەكەن, تۇركىستانداعى تاريحي جادىگەردىڭ جاعدايىن سولاي مارقايا اڭگىمەلەي الامىز با؟ ارينە, جوق. بۇعان دەيىن دە كۇمىلجىپ بايانداۋشى ەدىك, ەندى ماڭايىنا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جاسالىپ, «كەرۋەن ساراي» ارناسى ارقىلى سۋ جۇرگەننەن كەيىنگى جاعدايى ءتىپتى جاندى جابىرقاتتى. بۇل قاۋىپتىڭ تەز ارادا الدىن الماسا, كۇڭىرەنگەنىمىز – كۇڭىرەنگەن.
* * *
سول سەكىلدى شىعىس قازاقستاننىڭ شىڭعىستاي اۋىلىنداعى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ تۇرعان ءۇيىن الىپ قارايىق, ونىڭ دا جاعدايى كوڭىل كونشىتپەيدى. ارنايى بارىپ ارالاعانىمىزدا, بۇل مۇراجاي ۇيدەن تۇرمىستىق زاتتاردان وزگە, قالامگەرگە تيەسىلى جۇمىس ۇستەلى, فوتواپپاراتى, قولساعاتى جانە «نايزاعاي» مەن «بەيتانىس» كارتينالارىنان باسقا زاتتى كەزدەستىرە المادىق. تەك قابىرعادا ىلىنگەن ەستەلىك سۋرەتتەرمەن كوڭىل جۇباتۋعا تۋرا كەلدى. ءتىپتى كىتاپ جينالعان سورە-دە دە وزگە كىتاپتاردىڭ بارلىعى بولعانىمەن, ور-اعاڭنىڭ اتى جازىلعان «ۇيقىم كەلمەيدىسى» مەن «ارداق» اتالاتىن كىشكەنتاي كىتاپشادان وزگەسىن ۇشىراتا المادىق. جازۋشىنىڭ قارىنداسى عاليا بوكەيقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى دۇنيە-م ۇلىكتىڭ كوبى كەزىندەگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قولدى بولىپ كەتكەن ەكەن. ەسىكتىڭ قۇلپى ورنىندا تۇرعانىمەن, باۋكەسپەلەر ارتقى تاۋ جاق تەرەزە ارقىلى قاسيەتتەن, قالامگەردىڭ كيەسىنەن قورىقپاستان باعالى دۇنيە-م ۇلىكتىڭ بارلىعىنا «جيەندىك» جاساپتى. سونىڭ سالدارىنان دا مۇراجاي ءۇيدىڭ كوپ مۇلكىنىڭ ورنى باسقا زاتتارمەن الماستىرىلسا, ءبىراز بولىگى قالامگەردىڭ مەرەيتويىنا كەلگەن سىيلىقتارمەن تولتىرىلىپتى. ال قاراۋسىز قالىپ, قاڭىراپ تۇرعان بۇل اعاش ءۇيدىڭ ىرگەتاسى ءشىرىپ, بۇگىندە قۇلاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنە شىبىن شاققان قۇرلى اسەر ەتپەيتىنى دە ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تراگەديا. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كۇرەسىنگە كەتكەن ءۇيى دە تاريحقا جاسالعان كەشىرىلمەس قيانات ەكەنى انىق. ايتپەسە, ۇلى تۇلعالارىمىز تۋعان سونداي تاريحي مەكەندەردى تولستويدىڭ «ياسنايا پولياناسى» سياقتى گۇلدەندىرىپ قويساق, بۇل ارەكەتىمىز كىمنىڭ تاقياسىنا تار كەلىپتى. كەرىسىنشە, ۇرپاق وتكەنىن تانىپ, ءسۇيىپ وقيتىن قالامگەرلەرىنىڭ رۋحاني الەمىنە بارىنشا جاقىنداي تۇسۋىنە تاماشا جول اشىلماس پا ەدى؟!
* * *
ال ءسىز سوناۋ اتىراۋدىڭ ىرگەسىندەگى سارايشىقتىڭ ايانىشتى جاعدايىنا ءۇڭىلىپ كوردىڭىز بە؟ بۇل قۋ مەكيەن دالادا ءبىر كەزدەرى سالتاناتى اسقان ءساندى قالا بولدى دەپ ەشكىم ايتا الماس ەدى. سەبەبى قالانىڭ 5/6 بولىگى جايىقتىڭ اساۋ اعىسىنا جۇتىلىپ كەتكەن. ەسكى قالانىڭ كونە ورنىن جىل وتكەن سايىن جايىق ءمۇجىپ, ءور سۋىنىڭ ءور تولقىنى ج ۇلىپ, جەپ, قۇرىپ بارادى. بۇگىندە كونە شاھار «حال ۇستىندە». 1340 جىلعى بەلگىلى ساياحاتشى ماۋرو تۇسىرگەن كارتادا ونىڭ كولەمى 2000ح600 مەتر بولىپ بەلگىلەنسە, قازىردە قالا اۋماعى بار-جوعى ءۇشبۇرىشتى 140ح140ح65 مەتر-اق بولىپ قالعان. ونىڭ ءوزى ەجەلگى قالا تابانىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ەسكى قورىمدار مەن وندىرىستىك شەبەرحانالار ورنى عانا. باسقا جادىگەرلەردى تۇگەلدەي جايىق «جالماپتى». سوندىقتان دا بۇل جەردىڭ تاريحىن, وتكەننىڭ ونەگەلى ىستەرىن بۇگىندە كونە جادىگەرلەر باياندامايدى, كەرىسىنشە, كەلگەننەن-اق ۋىلدەي, زارلانا سوققان جەل بار مۇڭىن سىر قىلىپ, مۇڭ قىلىپ شەرتەدى. سول زارلى ۇنىمەن-اق, تاريحتىڭ تالاي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭىن باسىنان كەشكەن كونە قالانىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالىن باياندايدى.
* * *
ءۇزىپ-ج ۇلىپ تىلگە تيەك ەتكەن بۇل مىسالدار تەك بەرگى جاعى عانا. دەندەي زەرتتەپ, ىشىنە ۇڭىلسەڭ, جاعدايى جىلاپ قارسى الاتىن تاريحي مەكەندەر, مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا مۇقتاج مادەني ەسكەرتكىشتەر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە مىڭداپ سانالادى. تەك سونى كورىپ, ەستيتىن قۇلاق بولسا, ماسەلەدەن ناقتى شەشىم شىعارا الاتىن ناعىز ۇلتجاندى ازاماتتار اتقا قونسا, كوپ دۇنيەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلەر ەدى. ەڭ باستىسى, ناعىز يتاليالىقتارشا ءار تاسى مەن سىلاعىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ءتاۋ ەتە الاتىن ۇلتىن سۇيەر ۇرپاق وسىرە الساق, ولجانىڭ ۇلكەنى سول.
