بۇگىندە ورىنباسار تاستانباەۆ دەگەن اتاۋعا قوسىمشا ءبىر تۇسىنىكتىڭ قاجەتى جوق سەكىلدى. بۇل كىسىنى ەڭكەيگەن كارىدەن ەسىن جيعان جاس بالاعا دەيىن بىلەدى دەسەك, ارتىق ەمەس. ونى قالىڭ جۇرتقا تانىمال ەتكەن – ۇزدىكسىز ەڭبەگى, ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسىپ, جات جۇرتقا دا ءوز كىسىسىندەي ەركىن ەنىپ كەتەتىن جايدارى مىنەزى.
ورىنباسار اعانىڭ ءومىر جولىنىڭ ءوزى وزگەلەردەن مۇلدەم بولەك. بالعىن بالالىق شاعى «ارعى بەتتە» ءوتتى. كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ سودىر ساياساتى تۇسىندا قالىڭ قازاق بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كۇي كەشكەنىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. سول ءبىر الاساپىران ۋاقىتتا قازاق ۇدەرە كوتەرىلىپ, ءبىرى قىتاي, ءبىرى اۋعان اسىپ جاتتى. ورەكەڭنىڭ اتا-بابالارى دا قىزىل وكىمەتتىڭ قىسپاعىنان قىتايعا قاشۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. ورىنباسار سول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇلجا قالاسىندا ومىرگە كەلدى.
ءالى ەسىندە, بالا كەزىندە اجەسى مارقۇم الىستان مۇنارتقان تاۋ سىلەمدەرىنە قاراپ تۇرىپ مۇڭلى جۇزىمەن, جارىقشاقتانا شىققان داۋىسىمەن «ەسىڭدە بولسىن بالام, اناۋ تاۋدىڭ ارعى جاعىندا ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز بار. قازاق دالاسى دەگەن كەڭ جازيرالى جەرىمىز بار. ەرتەڭ, ەسەيىپ, ەر جەتكەن شاعىڭدا سول اتا جۇرتقا ورالۋدىڭ قامىن جاسا», دەپ وتىراتىن.
اكەسى مالشى بولعاننان كەيىن ورىنباساردىڭ ءۇيى جازدا جايلاۋعا, قىستا قىستۋعا ءجيى كوشەتىن. سونداي كوش كەزىندە اجەسى كورسەتەتىن جول تاۋدىڭ ەتەگىمەن جۇرەتىن. سول كەزدە ورىنباسار تاۋدى اسىپ, ارعى بەتتەگى اتامەكەندى ءبىر كورگىسى كەلەتىن. ول ويىن اكەسىنە دە ايتاتىن. «ە بالام, ول – وسى جاقتاعى ءيسى قازاقتىڭ باستى ارمانى عوي. كىم بىلەدى, كۇن تۋىپ جاتسا اتاجۇرتقا دا جەتەرمىز», دەپ اۋىر كۇرسىنىپ, تاۋعا قاراپ ۇزاق وتىرىپ قالاتىن.
اكەسى ايتقان سول كۇن تۋدى. اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. 1963 جىلى قىتايداعى قازاقتاردى قازاقستانعا قايتارۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. ەل اعىلىپ, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى كەڭسەسىنىڭ الدىندا كەزەكتە تۇردى. ورىنباساردىڭ اكەسى دە سول ۇزىن سونار كەزەككە تىركەلىپ, اقىرى رۇقسات قاعازىن الدى-اۋ. بۇل 1963 جىل ەدى. بۇل كەزدە ورىنباسار 13 جاستاعى ويىن بالاسى بولاتىن. اكە-شەشەسىمەن بىرگە بۇرىنعى جەزدى اۋدانىنىڭ (قازىرگى ۇلىتاۋ اۋدانى) قاراقۇم اۋىلىنا كەلىپ ورنالاستى. شالعايداعى شاعىن اۋىل ورىنباسار ءۇشىن جۇماق تورىندەي كورىندى سول كەزدە. اجەسى ايتقان اتا جۇرتقا تابانى تيگەنىنە قۋاندى. اكە-شەشەسى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى دا ورىنباسار قاراقۇم ورتا مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىردى. 8 جىل اۋىل ينتەرناتىندا جاتىپ ءبىلىم الدى. ودان كەيىن اۋدان ورتالىعى جەزدى مەكتەپ-ينتەرناتىنا كەلدى. وسى ينتەرناتتا جاتىپ 1970 جىلى 10 جىلدىقتى ءبىتىردى. ەندى ونى الدا اسقاق ارمان كۇتىپ تۇردى.
ەسەيىپ, اقىل توقتاتا باستاعاندا ورىنباسار ءوزىن زاڭگەر بولۋعا دايىنداي باستادى. زاڭ سالاسى, سوت تۋرالى اقپاراتتار جيناپ, ادەبيەتتەر وقۋدى داعدىعا اينالدىردى. اقىرى, مەكتەپ بىتىرگەن جىلى الماتىعا بارىپ قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, كۇندىزگى وقۋ بولىمىنە وقۋعا ءتۇستى.
وسى وقۋ ورداسىنان ديپلومىن الىپ شىققان ونى سول جىلدارى اشىلىپ, قالىپتاسا باستاعان جەزقازعان وبلىسىنا جولدامامەن جىبەردى. ءبىر جىلداي زاڭ سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاعان جاس جىگىت العاشقى كۇننەن باستاپ-اق ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن, ىسىنە مىعىمدىعىن كورسەتتى. 1975 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە حالىق سوتىنىڭ قۇرامىنا تاعىلىمدامادان ءوتۋشى بولىپ حالىق سۋدياسى لاۋازىمىنا الىندى. ال ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1976 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە بۇكىل قالالىق سوتتاردىڭ سايلاۋىندا جەزقازعان قالاسىنىڭ حالىق سوتىنىڭ سۋدياسى بولىپ سايلاندى. تاعى ءبىر جىلدان سوڭ, وبلىستىق سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر بولىمىنە اۋىستى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كادرلىق ساياسات كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولاتىن. سونداي قاتال سۇزگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان تۇستا قىسقا مەرزىمدە مۇنداي قىزمەتتىك ساتىلارمەن كوتەرىلۋگە تەك ىسكە مىعىمدار عانا قول جەتكىزەتىن. ورىنباسار دا ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا جەزقازعان وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القاسىندا تابانى كۇرەكتەي 15 جىل قىزمەت ىستەدى. جالپى ەڭبەك ءوتىلى – 38 جىل. وسى جىلدار ىشىندە ول قاناتتاس جاتقان قوس قالا – جەزقازعان مەن ساتباەۆ قالالارىندا سوت قىزمەتىنىڭ ساتىلارىنان ءوتتى. 1989 جىلى جەزقازعان قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولدى. سول جىلى نيكولسكي (قازىرگى ساتباەۆ) قالالىق سوتىنا سۋديا بولىپ كەلىپ, بىرەر ايدان سوڭ وسى سوتتىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. كەشەگى توقسانىنشى جىلدارداعى وڭتايلاندىرۋ كەزەڭدەرىندە دە ورىنباسار تاستانباەۆ جەزقازعان قالالىق سوتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, جەزقازعان قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى سياقتى قىزمەتتەردى ءمىنسىز اتقارىپ, 2013 جىلى وتستاۆكاعا شىقتى.
ورەكەڭنىڭ ءوز ورتاسىندا عانا ەمەس, ۇلىتاۋ-جەزقازعان وڭىرىندەگى حالىقتىڭ اراسىندا ابىرويى اسقاق. ءوڭىردىڭ زيالىلارىنىڭ ورتاسىندا سىيلى. ارينە, سوت بولعان سوڭ عانا ەمەس, قانىنا بىتكەن قاسيەتى – كىشىپەيىلدىلىگى, مادەنيەتتىلىگى, سىپايىلىعى, جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىگى, ادامگەرشىلىگىمەن دە ەلدىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ, قالاۋلىسىنا اينالدى. «قولادان قۇيعانداي» دەيتىن ءسوز وسى ورەكەڭ سياقتى ازاماتتارعا ارنالىپ ايتىلعان با دەرسىز. ول كىسىنىڭ سابىرلىلىعى مەن سالماقتىلىعى وسى قولادان قۇيعانداي اۋىر, ورنىقتى. ول كىسىنى ەش نارسەمەن ەلىتىپ, ەلىكتىرە المايسىز.
ء«بىز ءۇشىن ەڭ اۋىر نارسە – ۇكىم شىعارۋ. ءىس قارالىپ, ايىپتاۋشى بۇلتارتپاس ايعاقتارىمەن كىناسىن ناقتىلاپ, قورعاۋشى بارلىق مۇمكىن دەگەن قورعاۋ ارەكەتتەرىن ايتىپ, شىر-پىر بولادى. سوت ءىسى اياقتالادى. ول پروتسەسس قانا اياقتالعان. ەندى ءبىزدىڭ ىشكى ارپالىسىمىز باستالادى. بىرنەشە كۇن, ءتىپتى بىرنەشە اي بويعى قارالعان ءىستى وڭاشا وتىرىپ تاعى وي ەلەگىنەن وتكىزەمىز. ءتىپتى قىلمىستى جاساۋعا يتەرمەلەگەن سەبەپتەردى دە ەلەپ, ەكشەيمىز. ۇكىمدى سودان كەيىن بارىپ شىعارامىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ ءبىر اۋىز سوڭعى ءسوزىمىز بەن بالعامىزدىڭ ۇرىلۋىنان ارتىندا ادام تاعدىرى تۇر. ونىڭ كەلەشەگى تۇر», دەيدى ورىنباسار اعا اعىنان جارىلىپ. بۇل ەش بۇكپەسى, قوسپاسى جوق شىندىق.
كەشەگى توقسانىنشى جىلداردىڭ توپالاڭى سوت سالاسىنا دا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزبەي قويعان جوق. بىرەسە قىسقارتىلدى, بىرەسە كەڭەيتىلدى. ون ءتۇرلى وڭتايلاندىرۋلاردان ءوتتى. سان مارتە رەفورمالاردى باستان وتكەردى. مىنە, سول قىم-قۋات زاماندا دا ورىنباسار تاستانبەكوۆ ءوزىنىڭ وڭ جولىنان تايعان جوق. ساتباەۆ قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە جاپپاي وڭتايلاندىرۋ جىلدارى باستالدى. مامان تاپشىلىعى دا سەزىلىپ جاتتى. وسىنداي كەزدەرى ورەكەڭ جاس زاڭگەرلەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ, دۇرىس جول تاڭداۋعا ۇيرەتتى. كەيىن جەزقازعان قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزدەرى دە اق سويلەپ, ءادىل ۇكىم شىعارىپ, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, ەلدىڭ تىنىشتىعىن, زاڭنىڭ ادىلدىك قۇرۋىن باستى نازارىندا ۇستادى.
ورىنباسار تاستانباەۆ – ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن زاڭ سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە سوت سالاسىنا ارناعان جان. 2013 جىلى زەينەتتىك دەمالىسقا شىققانشا وسى سالادا ادال ءارى ءادىل جۇمىس اتقاردى. وسى جىلدار ىشىندە ول زاڭ قىزمەتىن كورسەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتىپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي مامانى, بىلىكتى باسشى, ادالدىق, تازالىق, تۋرالىق دەگەن ومىردەگى ۇستانىمىنان اينىمايتىن ازامات رەتىندە تانىلدى. جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىندا بۇل كىسىنىڭ قاراماعىندا جۇمىس جاساعان سول كەزدەگى قانشاما جاس بۇگىندە تاجىريبەلى دە, بىلىكتى زاڭگەر, سۋديا بولىپ قالىپتاستى.
ورەكەڭ زەينەت جاسىنا شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادى. 2013 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن سوت كەڭەسشىسى, وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ شەشىمىمەن جەزقازعان ايماقتىق زاڭ كەڭەسىنە مەڭگەرۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى. سودان وسى كۇنگە دەيىن جەزقازعان ايماقتىق زاڭ كەڭەسىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ارينە, مۇنداي جەتىستىكتەرى مەن ەڭبەكتەرى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. ءتيىستى ورىنداردان جوعارى باعالانىپ, ءتۇرلى ماراپاتتارعا يە بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جانە 20 جىلدىعىنىڭ مەرەيتويلىق مەملەكەتتىك مەدالدارى, ء«ۇش بي» مەدالى جانە قاراعاندى وبلىسى بويىنشا العاش بولىپ «قۇرمەتتى سۋديا» شەنىنىڭ بەرىلۋى – وسى كوپ جىلعى ادال ءارى ابىرويلى ەڭبەكتىڭ باعاسى. بۇل ماراپاتتار مەن اتاقتار اداسپاي ءوز يەسىن تاپتى. ول ءوزىنىڭ ءاۋ باستا تاعدىرى سىيعا تارتقان ارلى ادالدىق پەن تاقۋا تازالىققا اپاراتىن جولىنان اۋىتقىعان جوق.
«ەڭ باستىسى, ساليقالى سۋديا ءوزىنىڭ ادال قىزمەتىمەن, كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن سوتتىڭ بەدەلىن وسىرەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا سۋديا كەرىسىنشە بەدەلىن تۇسىرەدى. سوت بەدەلى – مەملەكەتتىڭ بەدەلى. ال مەملەكەتتىڭ بەدەل-ابىرويى قوعامنىڭ دامىپ گۇلدەنۋىنىڭ العىشارتى. ء«بىرىنشى كەزەكتە ءوز ار-ۇجدانى الدىندا شىنشىل بولۋ كەرەك, ال ءىس جۇرگىزۋدەگى كەمشىلىكتەردى جويۋعا بولادى, تاجىريبە جىلدارمەن كەلەدى.... ەگەر ادال بولساڭ, قورقاتىن ەشنارسە جوق!» بۇل – ورىنباسار تاستانباەۆتىڭ ءومىر بويعى ۇستانىمى. ءوزىنىڭ وسى ومىرلىك كرەدوسىن سوت جۇيەسىنىڭ ارداگەرى جاستارعا, قازىرگى قىزمەتتە جۇرگەن سۋديالارعا ايتىپ, ۇيرەتىپ, كەڭەس بەرىپ وتىرادى. ءوز بويىنداعى وسى ادامي قاسيەتتەردى كەيىنگىلەردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, قىزمەتتەگى, جالپى ومىردەگى تۋرا جولىمەن ۇلگى بولعان اعانىڭ كوپشىلىك بىلەتىن ءبىتىم-بولمىسى, مىنە, وسىنداي.
ءىزتاي بەلگىباي ۇلى
قاراعاندى وبلىسى
