وبلىس ورتالىعىنداعى سامساعان تەرەكتەر كونەكوز قالا تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسىدان 40-50 جىل بۇرىن وتىرعىزىلعان. العاشىندا كوكشەتاۋ قالاسى سازداۋ جەرگە ورنالاسقاندىقتان ىلعال تارتۋعا سەپ بولادى دەپ ەسەپتەسە كەرەك, ونىڭ ۇستىنە قالا جاسىل جەلەك جامىلىپ تۇرسا, جاراسىمدى. قالا تۇرعىندارى قانشاما جىلدان بەرى اق مامىقتىڭ ازابىن تارتىپ, ارىز-شاعىمدى ۇدەتىپ جاتقانىمەن, «باياعى جارتاس, سول جارتاس». ورمانشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تەرەك وزگە اعاشقا قاراعاندا اسا كوپ كۇتىم تىلەمەيتىن, تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىستارىنا توتەپ بەرە الاتىن اعاش. ايتسە دە بۇگىندە تەرەك اتاۋلىدان تۇبەگەيلى ارىلۋ ماسەلەسى تۋىنداپ تۇر.
– 2016 جىلدان بەرى وسى ماسەلەنى ۇدايى كوتەرىپ كەلەمىن, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باس مامانى مارات ايجارىقوۆ, – تەرەكتىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. قالانىڭ بارلىق كوشەسىنە ەگىلگەن. كوپشىلىگى قۋراپ, ەسكىرگەن. اعاشتىڭ كومىرتەگىن جۇتىپ, وتتەگىن شىعاراتىندىعى بارشاعا بەلگىلى. ايتسە دە بۇل تەرەكتەر 40-50 جىل بويى اۋاداعى بارلىق شاڭ-توزاڭدى بويىنا ءسىڭىرىپ بىتكەن. ەندى ولار سول زياندى زاتتاردى قايتا شىعارۋدا.
پايداسىنان زيانى كوپ تەرەكتى كەسىپ, ورنىنا الما, مامىرگۇل ءتارىزدى اعاشتار ەككەن الدەقايدا ۇتىمدى. قازىر مۇنداي مىسال كوپ بولماسا دا, ءىشىنارا بار. ايتالىق, وبلىس ورتالىعىنداعى ابىلايحان داڭعىلىنان مالىك عابدۋللين كوشەسىنە دەيىن ەسكىسى جاڭارتىلىپ, ورنىنا وسىنداي اعاشتار وتىرعىزىلدى. اۋلاىشىلىك جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە وڭ شارۋا قولعا الىنعان جەرلەر دە بار. ىبىراي التىنسارين كوشەسى مەن اباي كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا دا كورگەن كوز قۋانارلىق كورىنىستى بايقاۋعا بولادى. بىراق مۇنداي قارقىنمەن مامىقتى تەرەكتەن ءبىرجولا قۇتىلۋ ءۇشىن ءالى قانشا جىل كەرەك ەكەندىگى بەلگىسىز.
نەگىزى قالا كوشەلەرى جىل وتكەن سايىن جاڭعىرتىلىپ, جاڭاشا كەيىپكە ەنۋدە. مىنە, وسىنداي جوندەۋ جۇمىستارى جاسالاردا الدىمەن جوبالاۋ ينستيتۋتتارى عيماراتتار مەن سۋاعارلاردىڭ جوباسىن جاساعاندا ىرگەدەگى اعاشتىڭ دا جاڭعىرتىلۋىن ەسكەرۋى قاجەت. مۇنداي ۇسىنىس تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ تاراپىنان دا سان مارتە ايتىلعان. ايتسە دە وكىنىشكە قاراي كوشە قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر ازىرگە مويىن بۇراتىن ەمەس.
– قانداي ۇلكەن جوبالار جاسالۋدا, بيۋدجەت تاراپىنان قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ وتىر, – دەيدى قالا تۇرعىنى ەسەنباي كەرەەۆ, – ورتالىق كوشەلەرگە زەر سالىپ قاراساڭىز, ۇشار باسى كوك تىرەيتىن ءزاۋلىم تەرەكتەردىڭ ىرگەسىنە جاس كوشەتتەردى وتىرعىزعاندىعىن كورۋگە بولادى. بۇل ناعىز جانى اشىمايتىن ادامداردىڭ شالاعاي شارۋاسى. الدەقاشان تامىرىن تەرەڭگە جايعان, قاۋلاپ ءوسىپ كەتكەن بايتەرەكتەر كۇنگە بوي سالىپ تالپىنعان كوشەتتىڭ وسۋىنە جول بەرە مە؟ تياناقتى ىستەۋ ءۇشىن مەنىڭشە, كولەڭكەسى بولماسا, باسقا قاجەتتىگى جوق تەرەكتەردى تامىرىمەن ج ۇلىپ الىپ تاستاپ, جاڭا اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ كەرەك. وتىرعىزۋ كەزىندە دە جوبالاۋ مەكەمەلەرى جول بويىنىڭ قىستىگۇنى قارى تازالاناتىنىن ەستەن شىعارماعانى ءجون. قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ءبولىمى ماماندارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, رەتسىز شارۋا شاشەتەكتەن. كوشەتتەر جيەكتاستىڭ تاپ ىرگەسىنە, بايلانىس كابەلدەرىنىڭ ۇستىنە وتىرعىزىلا بەرەدى ەكەن.
جالپى, قالا كورىكتى بولۋى ءۇشىن, تۇرعىندارعا زيانى تيمەۋى ءۇشىن قانداي اعاشتار وتىرعىزعان ءجون؟ البەتتە, قالا ورتاسىنداعى تەحنيكانىڭ كوپ جۇرەتىن جەرىنە قاراعاش, شىرشا تۇقىمداس اعاشتار ەگۋگە بولمايدى. كەرىسىنشە, ولاردى قالا تۇرعىندارى دەم الاتىن پاركتەر مەن سكۆەرلەردە ەككەن ءجون. ال ادام اياعى ءجيى, قاپىلىسقان كوپ تەحنيكا جۇرەتىن جەرگە قايىڭ مەن الما اعاشتارىن ەككەن ۇتىمدى. مۇنداي اعاشتار شاڭ-توزاڭعا شىدامدى كەلەدى ءارى تەرەككە قاراعاندا, جاپىراعى قالىڭ, كوركى دە كوزتارتارلىق. قاراعايعا قاراعاندا الدەقايدا ءتوزىمدى.
وبلىس ورتالىعىندا سوڭعى جىلدارى قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ, بىرنەشە شاعىن اۋدان بوي كوتەردى. جاڭا اۋدانداردا كوشەنىڭ ءبىر بەتىنە الما, ەكىنشى بەتىنە مامىرگۇل, ال جاياۋ جۇرگىنشى جۇرەتىن جول بويىنا ۇيەڭكى, ۇلكەن جاپىراقتى قاراعاش ەكسە, الدەقايدا كورىكتى. ءتىرى قورشاۋ ءتارىزدى بۇتا تەكتەس وسىمدىكتەر شاڭ ۇستاۋعا, دىبىستى باسەڭدەتۋگە قابىلەتتى. وسىنىڭ بارلىعى جاڭا اۋداننىڭ جوباسىنا ەنگىزىلۋى كەرەك ەدى. قازىر قالا ىشىندە قانشا تەرەك اعاشىنىڭ بارى جانە قۇنى بەلگىسىز. ماسەلەن, الدەكىم ءبىر اعاشتى زاڭسىز كەستى ەكەن دەيىك, وقىس وقيعا بەلگىلى بولعاننان كەيىن زاڭ بۇزۋشىعا سالىناتىن ايىپ مولشەرى دە بەلگىسىز.
– سەبەبى ەسەپتەيتىن نەگىز جوق, – دەيدى مارات بالتاباي ۇلى, – بىرنەشە مارتە وسىنداي وقيعالار ورىن الدى. ال ولاردىڭ قانشالىقتى زيان كەلتىرگەندەرىن قالاي ەسەپتەۋگە بولادى.
ەسكى اعاشتاردى كەسۋگە كەيدە قالا تۇرعىندارىنىڭ قارسى شىعىپ جاتاتىن كەزى دە بولادى. ەل پىكىرىن ەسكەرگەن ەكولوگيا باسقارماسى, تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسى تىيىم سالۋدا. قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ءبىر جاي وسى. ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكىرىنشە, قالا جاڭاشا سيپاتقا يە بولىپ, جاسارۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋ جاعى سىن كوتەرمەيدى. ايتپەسە, كوشەت ەگۋگە قارجى دا جەتكىلىكتى. قاجەتتى كوك وسكىندەر دە بار. كەيبىر جەكەمەنشىك كاسىپورىندار 20-30 كوشەت ەگەتىن وڭ مىسالدار كەزىگەدى. بىراق بۇل تالپىنىس تۇتاس قالانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ تۇرعان بۇگىنگى جايدى جاقسارتا المايدى. ەڭ باستىسى, جاڭا شاعىن اۋدانداردىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتىن دايىنداعان كەزدە جاسىل جەلەكپەن كومكەرۋ ءتارتىبىن دە تىڭعىلىقتى ەسكەرگەن دۇرىس. شىرىگەن ايتپەسە قيسايعان اعاشتىڭ بارلىعى تازارتىلۋى كەرەك. مەردىگەر مەكەمە اعاش ەككەن كەزدە كوشەتتىڭ كەمىندە ەكى جىل بويى سۋارىلىپ, كۇتىلۋى دە مىندەتتەلگەنى ءجون. ايتپەسە, كۇتۋ جۇمىستارىن ەشكىم موينىنا المايدى دا, قىرۋار قاراجات جۇمسالىپ, وتىرعىزىلعان كوشەتتەر قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلىڭگىر شىلدەدە قۋراپ قالادى. مۇنداي مىسال از ەمەس. بۇرناعى جىلدارى وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىنەگى بۇقپا تاۋىنىڭ ەتەگىنە مىڭداعان اعاش كوشەت وتىرعىزىلدى, سونىڭ ءبارى بوي سالىپ ءوسىپ كەتكەنىندە قازىر سونىڭ ءبارى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانعا اينالار ەدى.
– جىل سايىن قالادا اعاش سۋارىپ, گۇلزارلاردى كۇتۋگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءتارتىبى بويىنشا قانشاما قاراجات بولىنەدى, – دەدى مارات بالتاباي ۇلى, – بىراق كوزبوياۋ كوپ. كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار بىزدە تالاپقا ساي بەس سۋ تاسيتىن اۆتوكولىك بار دەپ قۇجاتتارىن تاپسىرعانىمەن, شىن مانىندە ونداي تەحنيكالارى بولماي شىعادى. سوندىقتان قالا كۇتىمى كوڭىلدەن شىعىپ, جاسىل جەلەك جايقالىپ تۇرۋى ءۇشىن بۇرىنعىداي ارنايى مەكەمەنىڭ بولعانى ءجون. وندا اعاش ەگۋدىڭ ءجون-جوسىعىن بىلەتىن ماماندار جۇمىس ىستەر ەدى. «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەمەكشى, قىمبات كوشەتتەر بەي-بەرەكەت ەگىلىپ, ىسىراپ بولماۋى ءۇشىن وسىنداي ىجداھاتتىلىق كەرەك قوي.
مامان پىكىرىن شەگەلەي كەتەتىن ءبىر مىسالدى ايتا كەتەلىك. بىلتىر مۇحتار اۋەزوۆ جانە اقان سەرى كوشەلەرىنىڭ بويىندا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە باس مەردىگەر كوشەت وتىرعىزۋدا ورەسكەل قاتەلىك جىبەرگەن. اعاش ەگۋشىلەر كوشەتتىڭ تامىرىنداعى توپىراق شاشىلىپ قالماۋ ءۇشىن تۇمشالاي قاپتاعان پوليەتيلەن قابىمەن قوسا ەگىپتى. نە ىلعال وتكىزبەيتىن, نە اۋا وتكىزبەيتىن پوليەتيلەن قاپپەن ەگىلگەن سوڭ كوشەت قايدان كوكتەسىن. مارات بالتاباي ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اعاش ەگۋدى قولعا العان مەكەمەلەر بۇل ماسەلەنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامانداردىڭ پىكىرىمەن ساناسقانى ءجون. ماسەلەن, بيىك اعاشتاردىڭ تامىرىنا لايىقتالعان شۇڭقىرلار 50-60 ليتر سۋ سىياتىنداي بولعانى دۇرىس. جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن ءتىرى قورشاۋ ىسپەتتى بۇتا تەكتەس وسىمدىكتەردى ەگۋگە شامامەن 25-30 ليتر سۋ سىياتىن شۇڭقىر قازىلۋى كەرەك. ايتپەسە, بار شارۋا قۇمعا قۇيعان سۋداي زايا بولارى ءسوزسىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ داڭعىلىنان ورازبەك قۋانىشەۆ كوشەسىنە دەيىن 300 اعاش كوشەتى ەگىلدى. سول كوشەتتىڭ 40-50-ءى ارادا جىل وتپەي قۋراپ قالدى. دەمەك ۋاقتىلى سۋارىلىپ, كۇتىلمەگەن. ايتپەسە, ەككەن كوشەتتىڭ بويىندا كىنارات بار. كوشەتتى دە كوزبوياۋ ءۇشىن ەگەتىن ەسكى ادەتتەن ارىلماي, قالا ەشقاشان جۇرتشىلىققا جاعىمدى, پايداسى جۇعىمدى جاسىل جەلەككە جەتە المايدى.
جوعارىدا اق مامىقتىڭ ادام اعزاسىنا زياندى ەكەنىن ايتىپ وتتىك. اسىرەسە جەلدى كۇنى قالا تۇرعىندارى ءتىپتى دەم الا الماي قالاتىن كەز ءجيى.
– اق مامىقتىڭ كوپتىگى سونداي, جازدا ۇيدەن اتتاپ شىعا المايمىز, كوزىمىزدەن جاس اعىپ, ءۇستى-باسىمىز ءبورتىپ كەتەدى, – دەيدى قالا تۇرعىنى كاۋسار قونىسبايقىزى, – ەمحاناعا بارعانىمىزبەن, بۇكىل قالادا بىردە-ءبىر اللەرگولوگ مامان جوق.
اق مامىقتىڭ ازابى وسى بولعاندا, قاتەرى ءورت قاۋپىن تۋىنداتۋ. وتكەن جىلى جەكەمەنشىك شاعىن ەكى ءۇي اق مامىقتىڭ كەسىرىنەن وتقا وراندى.
– جىل سايىن ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا اق مامىق ورتكە سەبەپشى بولادى. اسىرەسە, دالا ءورتى ءجيى, – دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى مانات بەگالين, – بالالاردىڭ بەيقامسىزدىعىنان وقىس وقيعالار ورىن الادى. باۋىرىندا اق مامىق مەلتەكتەپ تۇرعان ورمان-توعاي ءۇشىن دە وتە قاۋىپتى.
ازىرگە اق مامىقتىڭ استارىندا تۇنىپ تۇرعان شاشەتەكتەن كەلەتىن شارۋانى ىندەتىپ, ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلدىك. تۇپقازىعى كوكشەتاۋ دەگەنىمىزبەن, كوپكە ورتاق كەلەلى ماسەلە. قولعا الىپ, جونگە كەلتىرەتىن ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى. ايتپەسە, قالا تۇرعىندارى اق مامىقتان ارىلاتىن كۇن تۋا ما دەپ ەلەڭدەپ وتىر.
كوكشەتاۋ
