«دەندەر» دەگەن اتاۋ قالماقتىڭ با, الدە موڭعولدىڭ با, ايتەۋىر بىرەۋىنىڭ, «توبە, بيىكتىك, قاراۋىلتوبە» دەگەن سوزىنەن شىققان ەكەن دەيدى. سوعان قاراعاندا قازاعىمىزدىڭ تابانى تيگەنشە بۇل ايماق تالاي قۇقايدى باسىنان كەشىرگەن كەيىپتە. سودان باقساق, بۇل اڭىزدىڭ تۇپكى توركىنى اتاقتى باتىر جيەمبەت جىراۋدىڭ «جوتاسى بيىك, دەندەرىم» دەپ جىرلاعان داۋىرىنەن دە ارىدە جاتىر.
بىردە وسى ەلدىڭ اتاقتى ءبىر بايىنىڭ جاۋھار اتتى قىزىنىڭ وتاۋىنىڭ سىرتىنا بىرەۋ دۇبىرلەتە جەتىپ, اتىن مامااعاشقا اسىعىس-ۇسىگىس بايلاي سالىپ, كيىزۇيگە توسىننان كىرىپ كەلەدى. ىشتە قاننەن-قاپەرسىز وتىرعان قىز ساسقالاقتاپ, كيىنىپ ۇلگەرە الماي قالادى. ءارى ۇيدە جالعىز ەدى.
قىز العاشقىدا اڭىرىپ قالادى. جىگىت كوز قاراتپاستاي اسا كەلبەتتى ەكەن. سونىمەن بىرگە بۇرىننان تانىس ەمەس ۇيگە باسا-كوكتەپ كەلگەنىن قىز, ءتىپتى باتىرلىققا بالايدى. ويتكەنى باي اكەسىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا جىگىت تۇگىلى وعان ءوزى قۇرالىپتاس قۇربىلارىنىڭ رۇقساتسىز قاتىناسۋى دا وڭاي ەمەس-ءتى. جىگىتتىڭ الدە بىلمەستىگىنە, الدە كورگەنسىزدىگىنە ىشىنەن شامدانا تۇرسا دا, شالا-پۇلا قىمتانىپ ۇلگەرگەن قىز ادەپ ساقتاپ:
– تورلەتىڭىز, – دەيدى دە شىعا جونەلىپ, اكەسىنە جەتەدى.
اڭگىمەنى ەستىگەن اكەسى بۇرق-سارق اشۋلانىپ, «بۇل قاي باسىنعاندىق» دەپ, جاندايشاپتارىنا الگى جىگىت وتىرعان قىز وتاۋىنىڭ سىرتىن قىل ارقانمەن شىرماتىپ بايلاتادى. كەرەگەنى كوتەرىپ تاستاي ما دەپ قاۋىپتەنىپ, قازىقپەن ابدەن بەكىتىپ, بايلاۋدا تۇرعان ايعىرىن ءپىشتىرىپ جىبەرەدى. بۇل بايدىڭ «قىز ۇستىنە باسا-كوكتەپ كىرگەندى ساعان كورسەتەيىن» دەگەن ەمەۋرىنى ەدى.
ءبىر كۇن وتەدى, جىگىتتەن ءۇن شىقپايدى. ەكى كۇن وتەدى. كۇن بولسا ىستىق. «تىم بولماسا سۋ سۇراماي ما, بۇل مىسكىن» دەپ ەندى بايدىڭ ءوزى قوبالجي باستايدى. بايلاۋداعى ايعىر دا ءۇشتى-كۇيلى جوق. باي قىز وتاۋىنىڭ شىرماۋىن جىلدام شەشتىرىپ, ەسىكتەن ەنگەندە, ۇيدە ەشكىم جوق ەكەنىنە تاڭ-تاماشا قالادى. وسى كۇننەن باستاپ قىز مىنەزىنە كۇرت وزگەرىس ەنىپ, توماعا-تۇيىق كۇن كەشىپ, ازىپ-توزا باستايدى. كۇندىز-ءتۇنى كوز الدىنان كوركەم جىگىتتىڭ كەلبەتى ءبىر كەتپەي قويادى. قىز كۇرسىنىسى كۇشەيەدى. ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى. تۇسىندە الگى جىگىت ايان بەرەدى:
– جاۋھار, سەنىڭ اكەڭ جايلاپ وتىرعان جامانتاۋ – جامان تاۋ ەمەس, زاماننىڭ تاۋى. استى-ءۇستى تۇنعان بايلىق. ونى الۋعا سەنىڭ اكەڭنىڭ ءومىرى جەتپەيدى. كوڭىلى تار ادام ەكەن. ەندى ونىڭ بۇرىنعى بار زامانى زار زامان بولادى. ەلىڭ الدىڭداعى التىن زامانعا جەتكەنشە تالاي تايعاناقتان وتەدى, وعان سەنىڭ عانا اتىڭ جەتەدى. مەن ماتەن دەگەن اۋليە ەدىم. ساعان اۋليەلىك دارىتقالى كەلىپ ەدىم, اكەڭ كەدەرگى بولدى. بىراق ساعان ەرتەلى-كەش بۇل قاسيەت قونادى, سەن ەندى اۋليەلىك جولعا تۇسەسىڭ. ساعان اكەڭنىڭ بايلىعىنىڭ ەش قاجەتى جوق. سەن ەلىڭە-جەرىڭە قىزمەت ەت, اۋىرعاندى ەمدە, الداعىنى بولجا, جەرىڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن ساقتا, قازاعىڭنان باسقاعا تاپتاتپا, بايلىعىن تارك ەتكىزبە. سەنىڭ ءار لەبىزىڭ, ءار قيمىلىڭ, ءتىپتى كوز جاسىڭا دەيىن حالقىڭا پايدا اكەلەدى. سەنىڭ اۋليەلىگىڭە جۇرتتى سەندىرۋ ءۇشىن تاۋ باسىنا تۇندە جانىپ, قاسىنا ادام جاقىنداعاندا قوزعالىپ, قاشىپ جۇرەتىن «دەندەر» اتتى عاجايىپ تاس لاقتىردىم. سول تاستى سەن ابدەن قارتايعاندا بارىپ قولىڭا تۇسىرەسىڭ. سول كەزدەن باستاپ ەلىڭدە كەرەمەت زامان ورنايدى. زاماننىڭ نيەتى قارايسا, دەندەرتاس تىعىلىپ قالادى. زامانىڭ بۇزىلماسىن!
جاۋھار تاڭەرتەڭ تۇرعان بويدا جامانتاۋعا بەت الادى. قاسىنا ەرگەن قۇربىلارىنا كورگەن ءتۇسىن ايتىپ, كەرى قايىرادى. ارتىنان شاۋىپ كەلگەن اكەسىنە قۇستاي ۇشىپ جەتكىزبەيدى. بويىنا ءبىر قاسيەتتىڭ شىنداپ قونعانىن سەزگەن جاۋھاردىڭ كوكەيىنەن باياعى سۇلۋ جىگىت كەتپەي قويادى. كۇندىز كۇرسىنەدى, تۇندە «تۇسىمە كىرسە ەكەن» دەپ تىلەيدى. «كوزىمە ءبىر كورىنسەڭشى» دەپ سۇرايدى. قىزدى عاشىقتىق دەرتى ابدەن مەڭدەگەن ەدى. قىلارعا امالى جوق قىز ديۋانالىق كۇن كەشىپ, ەل ىشىندە ايتقانى ايداي كەلىپ, بولجاعانى بولىپ, قولۇشىن تيگىزگەن اۋرۋ ادام قۇلان-تازا جازىلىپ, «قىز اۋليە» اتانىپ جۇرە بەرەدى. اۋليەلىگىنە سەنبەگەندەرگە «ماعان دەندەرتاستى اكەلىپ بەرىڭدەر», دەيدى. ەل بولىپ, تۇندە جانىپ, ادام جاقىنداسا قاشا جونەلەتىن جارقىراۋىق تاستى ۇستاي الماي, اقىرى وزدەرى شارشاپ, قىزدىڭ كەرەمەتىنە امالسىز دەن قويادى ەكەن.
باي اكەسى ءبىر جۇتتا بار مالىنان ايىرىلىپ, بايعۇس حالگە تۇسەدى. بۇرىن ءبىر كولدى تاۋىساتىن تابىن-تابىن جىلقىدان تۇقىمدىققا عانا مال قالدى. ءبىر شۇكىرشىلىگى «قىز اۋليە» ءوزىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىمەن ەل شەتىنە جاۋ كىرگىزبەيدى. بۇقارانىڭ بايلىعىن تاۋ استىنا جاسىرىپ ۇستايدى.
عاشىعىنا كوڭىلى جەتسە دە, قولى جەتە الماعان, ەلى مۇلدە جۇدەگەن «قىز اۋليە» ءبىر كۇنى ءبىر توبەگە شىعىپ الىپ, «مۇنداي اۋليەلىك ماعان نەگە كەرەك» دەپ كوكىرەگى شەرگە تولىپ, ەڭىرەپ جىلايدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن باسىن كوتەرسە, الدىندا جارقىراپ ايدىن كول جاتىر. بۇل «قىز اۋليەنىڭ» ءوزىنىڭ كوز جاسىنان جارالعان كول ەدى. ونىڭ كۇركىرەۋىك, سارقىراۋىق دەگەن بۇلاقتارىنان قۇيىلىپ جاتقان سۋى مەن بالشىعىنا «قىز اۋليە» ەمدىك قاسيەت قوسقاندا, اۋرۋ-سىرقاۋلى جۇرت جاپىرلاسىپ كەلىپ, الگى «تۇزدىبۇلاقتارعا» شومىلىپ جاتتى. مىنا كورىنىسكە كوڭىلى توعايعان «قىز اۋليە» اينالاسىنا قاراسا, ماڭايى مالعا تولىپ, ەلى ەڭسەسىن كوتەرىپ قالعانداي ەكەن. الاقانىندا باياعى كوركەم جىگىت ماتەن ايتقان «دەندەرتاس» جارقىراپ تۇر. جارقىراۋىق تاستى الاقانىنا سالىپ جۇگىرىپ كەلە جاتىپ, «ماتەن! ماتەن! مەن دەندەرتاستى ۇستادىم!» دەپ قۋانعاننان جۇرەگى جارىلا ايعايلادى.
جولىندا تومپايىپ جاتقان جاتاعان تومپەشىكتەن ءبىر قاريا شىعا كەلىپ:
– مەن مۇندامىن, جاۋھار! دەندەرتاستى ەلىڭە شاشۋ ەتىپ شاش! بۇل – بايلىعىڭنىڭ نۇرى, باقىتىڭنىڭ جىرى! – دەيدى دە جوق بولدى.
«قىز اۋليە» قۇشاعىن جايعان بويى وعان قولى ءسال جەتپەي تۇرىپ قالدى.
– مەن قايتتىم! مەن قايتەمىن, ماتەن؟!
– ءبىزدىڭ ءومىر بويى ءبىر-بىرىمىزگە قولىمىز جەتپەدى. ەندى سەن دە مەنەن قولسوزىم جەردەن الىستاما! – دەگەن كۇڭگىرلەگەن داۋىس ەستىلدى بەيىت باسىنان.
«قىز اۋليە» ءبىراز اڭىرىپ تۇرعاننان كەيىن ماتەن ساۋەگەيدىڭ ايتقانىن قالت ەتكىزبەي ورىنداپ, ەلىنە دەندەرتاستان شاشۋ شاشا باستادى. دەندەرتاس تاۋسىلار ەمەس. بار جۇرتقا ۇلەستىرىپ بولدىم-اۋ دەگەن شامادا ءوزى دە بارىپ, ماتەن زيراتىنان ونشا الىستاي الماي جەراستىنا كىرىپ جوق بولدى.
ەرتە زاماندا ەلىن ەلجىرەي سۇيگەن ەكى جاس – جاۋھار مەن ماتەن اۋليە اتانىپ, ولاردىڭ بەيىتى قالىڭ جۇرت باس يەتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. انە, اناۋ كورىنىپ تۇرعان توبە – باياعىدا «قىز اۋليە» تىلەك تىلەگەن, كەيىن حالقىمىزدىڭ قادىرمەنى دىنمۇحامەد قوناەۆ كەلىپ قوناقتاعان ءتور, بۇگىندە «ديماشتوبە» اتالادى. اناۋ جارقىراپ كورىنىپ جاتقان «قىز اۋليەنىڭ» كوز جاسى – اتاقتى يندەر كولى, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ تىلىمەن ايتساق – «تۇزبۇلاق».
ودان كەيىن قازاقستاندا تەڭدەسى جوق «مۇزقۇدىق»! بۇل وقپان سەكىلدى تابيعي قۇدىققا ەشقاشان كۇن تۇسپەيدى, مۇزى ەرىمەيدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاي زاماننان بەرى قاجەتىنە جاراتىپ كەلە جاتىر! اڭىزدىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل مۇزقۇدىق جاۋھاردىڭ ماتەننىڭ ەندى تاپتىرمايتىنىنا كوزى جەتىپ, كوڭىلى مۇلدە سۋىنعاندا پايدا بولسا كەرەك.
ارىرەكتە ماتەن بەيىتى, ودان سوڭ «قىز اۋليە» جاتىر ماڭگى تىنىستاپ. سودان تاۋعا شىعاتىن جولمەن ءسال كوتەرىلسەڭ, شىعىس بەتتە مۇقىم قازاقتىڭ قايسار اقىنى ماحامبەت پەن ساڭلاق سىرىم باتىردىڭ ءوزى باتا العان مالايسارى ءبيدىڭ مازارى كوزگە شالىنادى. وسىدان جايىق وزەنىنىڭ بويىنا بەت بۇرساڭ, الدىڭنان قىرىق شاقىرىمداي جەردەن ارقالى اقىن مۇرات موڭكە ۇلى «شىعىپ قارسى الادى».
ال دەندەرتاس شە؟ اڭىز بويىنشا دەندەرتاستىڭ كولەمى اسا ۇلكەن بولادى ەكەن. سونى تازالاي كەلگەندە, ىشىنەن قىز-كەلىنشەكتەرگە ساقينالىققا عانا جارايتىنداي جارقىراۋىق تاس شىعادى دەيدى. سوندىقتان ەل اراسىندا:
«دەندەرتاستى تاپقان دا باقىتتى, تاققان دا باقىتتى» دەگەن ءسوز بولعان. ەلدىڭ جامانتاۋدى جاعالاي قونۋى دا وسى باقىتتى تاسقا ءبىر تابان جاقىن بولسام دەگەن نيەتتەن بولار, بالكىم. بۇل تاۋدان مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى كەندەردىڭ 13 ءتۇرى شىعادى. ەلى ەشقاشان كەدەيشىلىككە ۇشىراپ كورگەن ەمەس. بۇل سول دەندەرتاستىڭ ءالى اشىلماي جاتقان كەرەمەتى دەسەم, ءتاڭىرى بەرگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ بەيبىت زامانىندا دەندەرتاس قايتا تابىلىپ, ەلىنە سونبەس نۇر-ساۋلە شاشا بەرەتىنىنە ەش كۇمانىم جوق.
قويشىعۇل جىلقىشيەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
اتىراۋ وبلىسى
