ارينە, جەتىستىكتەرىمىز بار. دەگەنمەن كەمشىلىكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى. ءبىز سونى كورسەك تە بايقاماي, بىلسەك تە بىلمەگەندەي بولىپ جۇردىك. ەڭ وكىنىشتىسى, قاڭتاردا قان توگىلدى.
ەل پرەزيدەنتى ەلىمىزدەگى نارازىلىقتىڭ نەگىزىندە وتكىر الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ وتە تومەندە جاتقانىن اشىق ايتتى. سەبەبى ەكونوميكامىز شيكىزات تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلا العان جوق. ەرتە مە, كەش پە ءبارىبىر تاۋسىلاتىن قازبا بايلىعىمىز شەت ەلدەرگە اعىلىپ, ءىرى, مامانداندىرىلعان جۇمىسكەرلەردى تالاپ ەتەتىن زاماناۋي كاسىپورىندار سالىنعان جوق.
ال كورشىلەرىمىز كوپ ماسەلەنى شەشۋدە بىزدەن الداقايدا كوش ىلگەرى كەتكەندىگى بايقالادى. وزبەكستان الەمدەگى ەڭ ءىرى ءارى ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيانى پايدالاناتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىن ىسكە قوستى. تاشكەنتتەگى لرت-نى ايتپاي-اق قويايىق. مۇنايى مۇلدەم جوق قىرعىزستان, تاجىكستان ءۇش-ۇشتەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن بىرنەشە جىل بۇرىن سالىپ العان.
ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءبىزدىڭ ۇلكەن يدەولوگيالىق قاتە جىبەرگەنىمىزدى دە اشىق ايتتى. بۇل – جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋ, ەڭبەكقورلىققا ۇيرەتۋ, ەڭبەكتى قۇرمەتتەۋ تۋرالى تاربيە جۇمىستارىن بوساڭسىتىپ العانىمىز. قۇقىقتىق نيگيليزمنىڭ تامىرىن تەرەڭ جايعانى تاعى بار. جاستاردىڭ دەنى زاڭ بىلمەيدى, بىلمەگەن سوڭ ورىندامايدى دا. جۇرتشىلىقتا ساياسي, اسىرەسە قۇقىقتىق مادەنيەت وتە تومەن. قاڭتار وقيعاسىندا الاڭعا شىققان نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر «حالىق» دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى تۇسىنبەسە, باسقا نە ايتۋعا بولادى؟
الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – قىلمىسكەرلەردىڭ اراسىندا ايەلدەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى. قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرعانىمىز وتە وكىنىشتى. انا دەگەن ۇعىممەن ءبىز ەڭ قاسيەتتى, ەڭ ارداقتى, ەڭ تازا, ەڭ قىمبات سەزىمدى بايلانىستىرامىز. «ايەل الەمدى تەربەتەدى» دەپ, انانى «بەيبىت», «تىنىشتىق», «كەلىسىم», «سابىرلىلىق» دەگەن قۇندىلىقتاردى قورعايدى دەپ تۇسىنەمىز. ال قاڭتار وقيعاسىنداعى ءبىر بەينەجازبادان كوپبالالى, ونىڭ ۇستىنە جۇكتى ايەلدىڭ كۇيەۋىمەن بىرگە قارۋ-جاراق ساتاتىن دۇكەندى توناپ جاتقانىن دا كوز كوردى...
قىلمىستىڭ كۇيىن, قولدانىلىپ جاتقان شارالاردى, كىلمىستىققا قارسى كۇرەستىڭ ناتيجەلەرىن باق تۇرعىندارعا كۇندەلىكتى جەتكىزىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل ورايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتتەرى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا مىندەتتى. يدەولوگيا جۇمىستارى ەڭ الدىمەن تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەردى ءجيى وتكىزۋدەن, ەڭبەك ۇجىمدارىندا بولۋمەن, باق-تى بەلسەندى قولدانۋمەن بايلانىستى.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىقتار شەتەلدەرگە قونىس اۋدارىپ جاتىر. وتكەن جىلى 7 مىڭعا جۋىق نەگىزىنەن تەحنيكالىق ماماندىق يەلەرى, كوبىسى جاس قازاقستاندىقتار شەت ەلدەرگە قونىس اۋدارىپتى. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, 2022 جىلى وزگە جۇرتقا قونىس اۋداراتىنداردىڭ سانى 240 مىڭعا جەتۋى مۇمكىن. قازاقستان سياقتى حالقى از مەملەكەت ءۇشىن بۇل وتە كوپ.
ارينە, سولتۇستىك امەريكا, باتىس ەۋروپا ەلدەرى جاستاردى تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىمەن, مادەنيەتى, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە ىزەتتىلىگىمەن, قوعامدىق قاۋىپسىزدىگى, ەلدى مەكەندەرىنىڭ تازالىعىمەن قىزىقتىرادى. قونىس اۋدارۋشىلار شەت ەلدەردە سۇلتان دارەجەسىنە جەتپەسە دە, ءوز ەلىندە ۇلتان بولعىسى كەلمەيدى. ءبىر عانا الماتى وبلىسىنان 21 مىڭعا جۋىق جاس شەتەل اسقان كورىنەدى.
شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىندە وقىپ جۇرگەن جاس جىگىتپەن ومىرلىك جوسپارى تۋرالى سويلەسىپ ەدىم. ول وقۋدى بىتىرگەن سوڭ سول ەلدە جۇمىسقا ورنالاساتىن ويى بار ەكەنىن ايتتى. سەبەبى ونى قىزىقتىراتىن كومپانيالار, وندىرىستەر قازاقستاندا جوقتىڭ قاسى. سونىمەن قاتار ونى ەڭ قاتتى الاڭداتىن ماسەلە – جەمقورلىق. 2021 جىلعى Transparency International حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس قازاقستان سىبايلاس جەمقورلىق رەيتينگى بويىنشا 180 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 102-ورىنعا ءتۇسىپ كەتتى. وزىق مەملەكەتتەر ايداي الىس.
پرەزيدەنت جاپپاي تارتىپسىزدىككە ەندى ەشقاشان جول بەرمەۋىمىز قاجەت دەپ قاداپ ايتتى. بيلىك جۇيەسىندە, ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. ىشكى ىستەر ورگاندارىندا پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتىپ, قارۋ-جاراقتى ساقتاۋ, قورعاۋ, قولدانۋ تۋرالى زاڭداردى, ەرەجەلەردى جەتىلدىرۋ – زامان تالابى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دەربەستىگىن كەڭەيتۋ كەرەك. ول ءۇشىن پوليتسيا قاتارى كاسىبي بىلىكتىلىگى تومەن قىزمەتكەرلەردەن تازارتىلۋعا ءتيىس.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا, سوت جۇيەسىنە اشىقتىق, جاريالىلىق جەتىسپەيدى. ماسەلەن, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى كەڭەستە قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «كەيىنگى ءۇش جىلدا 174 سۋديا جۇمىستان شىعارىلدى, ءيا بولماسا لاۋازىمى تومەندەتىلدى. بۇل وسىعان دەيىنگى ون جىلداعى كورسەتكىشتەن ءۇش ەسەدەي ارتىق», دەپ ءوتتى. «جاڭادان قۇرىلعان اكىمشىلىك سوتتارعا جارتى جىلدىڭ ىشىندە 14 مىڭ تالاپ-ارىز تۇسكەن. بۇرىن مۇنداي ىستەردىڭ 85 پايىزى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن. ال قازىر تەڭ جارتىسىندا «سوتقا ارىزدانۋشىلار جەڭىپ شىعۋدا» دەگەن دەرەكتەر كەلتىردى.
نە سەبەپتەن 174 سۋديا ەڭ جوعارى مارتەبەگە لايىق بولا المادى, ولار كىمدەر, 7 مىڭ ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن بۇزعان شەنەۋنىكتەر كىمدەر, قانداي جاۋاپقا تارتىلدى – قوعام بەيحابار. دەربەس مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە بىرنەشە جىل بۇرىن قۇرىلعان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءۇنى شىقپايدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وكىلەتتىگىن اتقارۋعا كىرىسكەن ساتتە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت بولۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن جاريالادى. مەملەكەت دەگەنىمىز – بيلىك قانا ەمەس. مەملەكەت – ول بۇكىل حالىق. سوندىقتان بيلىك – تۇرعىندارعا, تۇرعىندار – بيلىككە جانە ءبىر-بىرىنە قۇلاق اسۋى كەرەك.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولۋ – ەڭ ۇلكەن باقىت. مەملەكەت باسشىسى حالقىمىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات ەكەنىن ۇنەمى ەسكەرتىپ كەلەدى. باسىمىزعا باق قونعان, جۇرەگىمىزگە قۇت قونعان باقىتتى حالىقپىز. الايدا تاۋەلسىزدىكتى قادىرلەي بىلمەيتىنىمىز, باسىمىزعا قونعان باقتى تۇسىنبەيتىندەر, باعالاي المايتىندار بار.
ءابىش كەكىلبايدىڭ «باعالاي بىلمەگەنگە باق قونبايدى, قۋانا بىلمەگەنگە قۇت قونبايدى» دەگەن اسىل ءسوزى بار. قونعان باعىمىزدى ۇشىرىپ, قونعان قۇتىمىزدى قاشىرىپ المايىق, اعايىن!
وڭالسىن جۇمابەكوۆ,
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرى,
2-سىنىپتى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى
