كىمگە كيىك, كىمگە كۇيىك...

جەر داۋى ءورشىپ تۇر

باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىن سارى ساعىمعا تولتىرعان ءۇيىر-ءۇيىر كيىك بۇگىندە تالاي ادامنىڭ باس اۋرۋىنا, ءتىپتى قايعى-قاسىرەتىنە اينالعان. عىلىمي تۇجىرىمداما بويىن­شا ەركىن ءوسىپ, كوبەيۋى ءۇشىن ءاربىر كيىككە كەمىندە 20 گەكتار جەر قاجەت. ال وبلىستا بيىل رەسمي ەسەپ بويىنشا كيىك سانى 801 مىڭ باسقا جەتتى. جەرگىلىكتى حالىق ناقتى تسيفر بۇدان ەكى ەسە كوپ ەكەنىن ايتادى. اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى جايلايتىن اۋماقتا ەڭ كوپ دەگەندە 300-350 مىڭنان اسپاۋعا ءتيىس. «وڭىردەگى بوكەن سانى وبلىستىڭ سىيىمدىلىق دەڭگەيىنەن باياعىدا اسىپ كەتتى». بۇل – وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى قايرات قادەشەۆتىڭ ءسوزى.

الداعى شىلدە ايىندا ۇكىمەت قاۋلى­سىمەن «بوكەي ورداسى» مەم­لەكەتتىك رەزەرۆاتى مەن «اششىوزەك» تابيعي قاۋ­مالى قۇرىلۋعا ءتيىس. ەكو­لوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرس­تار ۆيتسە-ءمينيسترى ءاليا شا­لا­بە­كوۆانىڭ ايتۋىنشا, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق 1 شىلدە­دەن باستاپ ناقتى ىسكە كىرىسەدى. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 390 ملن تەڭگە قارجى بولىنەدى. تابيعي اۋماق­تىڭ جالپى اۋدانى – 650 مىڭ گەكتار. اۋماقتا شامامەن 250 مىڭداي كيىك بولادى.

كيىككە ەنشىلەپ وتىرعان اۋماق 650 مىڭ گەكتار, دەگەنمەن بۇگىندە اقبو­كەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى باتىس قازاق­ستان وبلى­سىنىڭ 6 اۋدانىندا, جالپى كولەمى 4 ملن گەكتار اۋماقتا كوشىپ-قونىپ ءجۇر. بىر­قاتار شارۋا قوجالىعىنىڭ دا جەرى, ورتاق قوعامدىق جايىلىم مەن شابىندىق القاپتارى دا كيىك تۇياعىنىڭ استىندا قالعان.

– سوڭعى ون شاقتى جىل ىشىن­دە جاڭاقالا ءوڭىرى وتە قيىن جاع­دايعا ۇشىرادى. بىرىن­شىدەن, حا­لىق جۇمىسسىزدىقتان قي­نال­سا, ەكىن­شىدەن, كيىك سانىنىڭ ەسەلەپ كو­­بەي­گەنى كوپتەگەن قولايسىزدىق اكەل­دى. 1999 جىلدان باستاپ كيىك اۋلاۋ جونىندە موراتوري جاريالاندى. ارينە, كيىك ساقتالۋى كەرەك. ميلليون­دا­عان جىلدان بەرى ادام بالاسىمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان جا­ن­ۋار عوي. بىراق كەز كەلگەن نارسە مول­شەردەن اسسا, مازاسى كەتەدى. كيىك­كە دەپ بولىنگەن جەردىڭ 85 پايىزى – جاڭاقالا اۋدانىنىڭ جەرى. حا­لىق جەردەن تاپشىلىق كورۋدە, – دەيدى جا­ڭا­قالالىق تىنىشتىق وتەشقاليەۆ.

كيىك سانىنىڭ تىم كوبەيىپ, مال شارۋا­شىلىعىنا زيانىن تيگىزىپ جات­قانى جونىندە شارۋالار نارازىلىعى پارلامەنت پەن ۇكىمەت قابىرعاسىنا دەيىن جەتكەن ەدى. وبلىستا كيىك جايلاعان جەرلەردە جانىبەك اۋدانىنان – 258, جاڭاقالا اۋدانىنان – 199, بوكەي وردا اۋدانىنان – 274, قاز­تالوۆ اۋدانىنان 353 شارۋا قوجالىعى مال ءوسىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينا­لى­سادى ەكەن. ولار ءتورت ت ۇلىكتىڭ جايىلىمى, مال ازىعىن دايىنداۋ, باسقا دا ماسە­لەلەردە كوپتەگەن قيىندىققا تاپ بولعان.

– سوڭعى بەس جىلدا وسى ماسەلەنى كوتە­رىپ بارماعان جەرىمىز, باسپاعان تاۋىمىز قالمادى. شارۋاشىلىقتار بانكروتتىڭ الدىندا تۇر. بۇرىن 500 باس ءىرى قارا ۇستاي­تىن ەدىك, قازىر 50 باس قانا قالدى. مەنىڭ 589 گەكتار جەرىم بار, بىراق جىلدا ءشوپ شابا الماي قالامىن. ەرتە كوكتەمدە قاپتاپ كيىك كەلەدى. وسى جەردە تولدەيدى. ونى ايداۋعا بولمايدى دەيدى. ءبىزدىڭ ماسەلەمىزبەن باس اۋىرتىپ جاتقان ەش­كىم جوق, – دەيدى جانىبەك اۋدانى جاقسىباي اۋىلىنداعى شارۋا قو­جالىعىنىڭ يەسى جاقسىبەك قاراتاەۆ.

سوت ۇكىمى تىم قاتال

جاقىندا جاڭاقالا اۋدانىندا ءبىر توپ تۇرعىن كيىك ءمۇيىزى ءۇشىن سوت­تالعان ازامات­تاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ, كوشەگە شىقتى. 2022 جىلعى 29 ناۋرىزدا جاڭاقالا اۋداندىق سوتىندا سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن كيىك جانۋارىنا زاڭسىز اڭشىلىق جاساپ, مۇيىزدەرىن يەم­دەنىپ, ەكولوگيالىق قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن 11 ازامات ۇزاق جىلعا سوتتالعان ەدى.

– ازاماتىمىز 7 جىل 3 ايعا سوتتالىپ كەتتى. كۇن سايىن قىمباتشىلىق, كامە­لەت­كە تولماعان 6 بالامدى قالاي اسىراي­مىن؟ قورعاۋشىسىنان ايىرىپ, ءتىرى جەتىم قىل­دى عوي, – دەپ جىلايدى نۇر­لى­بەك جان­گەرەەۆ­تىڭ جولداسى التىنشاش بايقو­ناقوۆا.

– سوتتالعان جىگىتتەردىڭ ارقايسىسى 160 ملن تەڭگەدەن ايىپ تولەۋى كەرەك. سوندا زاڭ ورىندارى ءبىزدى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن قايتادان قىلمىسقا يتەرمەلەپ وتىر ما؟! ەشكىمگە پايداسى جوق, دالادا قاڭعىپ جۇرگەن كيىك ءۇشىن. سوتتالىپ وتىرعان جىگىتتەر قو­عامعا ەشقانداي زالال كەلتىرگەن جوق. ولاردىڭ كىناسىز ەكەنىن اۋىلدىڭ ءبارى بىلەدى. ءبىر ۆيدەونىڭ كەسىرىنەن ءىستى بولدى. مەن قىلمىستىق كودەكستەگى 339-باپتىڭ قايتا قارالۋىن, باپتىڭ تار­ماقتالۋىن سۇرايمىن. كۇيەۋىمنىڭ جا­زاسى ادىلەتسىز بولدى. بالالارىم كۇندە «اكەم كەلە مە؟» دەپ سۇرايدى. ءبىز جاس وتباسىمىز, بالالار جىلى, وتباسى جىلى دەگەن قايدا؟ – دەيدى ۇل­جامال مەڭدىحانقىزى. ونىڭ كۇيەۋى زەينوللا تەمىر­بەكوۆ دا 7 جىل 3 اي مەرزىمگە سوتتالعان.

ءبىز سويلەسكەن مارال سەرجانقىزى دا كامەلەتكە تولماعان 4 بالاسىمەن جالعىز قالىپ, ەڭىرەپ وتىر. ايتۋىن­شا, زاڭ ورىندارى كۇيەۋى جا­نار­بەك ماكسيموۆتىڭ كىنالى ەكەن­دىگىنە بۇل­تارت­پاس دالەلدەر تابا الما­عان. ايتا كەتەيىك, وسى ىستە سوتتا­لۋشى­لاردىڭ كوبى كيىكتى اتپاعانىن, ولتىر­مەگەنىن, تەك دالادا جاتقان ولىمتىكتەن ءمۇيىز­دى كەسىپ العانىن ايتقان. سەبەبى ايىپ­تالۋ­شىلاردىڭ جارتىسىنان كوبى جۇ­مىس­سىز. ال كيىك ءمۇيىزىن قىمبات باعاعا ساتىپ الاتىنى جونىندە حابارلاندىرۋ تولىپ تۇر.

– كونستيتۋتسيا بويىنشا جەردىڭ استى-ءۇستى بايلىعى حالىقتىكى بولۋى كەرەك. بىراق ولاي بولماي تۇر عوي. كيىك دەگەن قازىر اۋىلعا كىرىپ كەتتى. ءوسىپ كوبەيگەنى سونداي, ءبىرىن-ءبىرى تاپاپ ءولتىرىپ جاتىر. اۋىلدا تۇراتىن اعايىن كيىكتىڭ زاردابىن كورىپ وتىر. سوت­تالىپ كەتكەن 11 جىگىتتىڭ ەشقاي­سىسىنا تۋىستىعىم جوق, ءبارىن دە تانيمىن, ۇلگىلى وتباسىنان شىققان بالالار. ءبارى دە سەن تۇر, مەن اتايىن دەيتىن ازامات جىگىتتەر. ەركەگى كوپ تە ازاماتى جوق قوعامدا اۋىلدىڭ بەتكە ۇستار جىگىتتەرىن اپارىپ قاماپ تاس­تادى. وسى 11 ۇيدەن 50-60 بالا ءتىرى جەتىم قالدى. كوشەدەن كورسەم, بەتىنە قاراي المايمىن, – دەيدى اۋىل ازاماتى قوبىلان مۇحانبەتوۆ.

حالىق ءبىر جاعىنان ءبىر باس كيىك ءۇشىن بەكىتىلگەن قۇننىڭ دا ورەسكەل ارتىق ەكەنىن ايتادى. سوت ۇكىمىندە

1 باس كيىكتىڭ باعاسى – 500 اەك, ياعني 2 083 500 تەڭگە ەكەندىگى كورسەتىلگەن. «بۇل قايدان شىققان باعا؟ ءىرى مال­دىڭ باعاسى مۇنىڭ شيرەگىنە جەت­پەيدى. ەڭ تومەنگى جالاقى 60 مىڭ تەڭگەنى ەكىنىڭ ءبىرى اۋىلدا الا المايدى. سوندا بۇل قالاي بولعانى؟», دەپ كۇيىنەدى جەرگىلىكتى حالىق. «كەز كەلگەن سوت ۇكىمى ەڭ الدىمەن ىزگىلىك قاعيدالارىن العا شىعارۋى كەرەك ەدى. شىنىمەن دە كيىك وتە كوبەيىپ كەتتى, دالادا وزىنەن ءوزى قىرىلىپ جاتىر. اسىرەسە كۇيەكتەن كەيىن تەكەلەر زو­رىعىپ ولەدى. بۇل تابيعاتتىڭ زاڭى. سول ارام ولگەن كيىكتىڭ ءمۇيىزىن اقشاعا قىزىعىپ العان جىگىتتەرگە تىم قاتاڭ جازا بەرىلدى دەپ ويلايمىن. ولار دا ءمۇيىزدى قايبىر جەتىس­كەننەن جينا­دى دەيسىڭ؟», دەيدى اۋىل مۇعالىمى قاھارمان زينۋللين.

مىنە, باتىس قازاقستان وبلىسىندا اقبوكەندى ارنايى قورعاۋعا الىپ وسىرەتىن رەزەرۆات پەن قاۋمال اشىلۋىنا از ۋاقىت قانا قالدى. بىراق رەزەرۆات اۋماعىنان تىس جەردەگى كيىكتىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ ورال پوپۋلياتسيا­سىندا سانى ارتىپ كەتكەن جانۋار سانى قالاي رەتتەلمەك؟ وزگە وڭىرگە كوشىرە مە؟ الدە اتۋعا رۇقسات بەرىلە مە؟ بۇل جاعى ءالى بەلگىسىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى