كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
راس, سوڭعى جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوپ جۇمىس اتقاردى. الدىمەن وسى سالاداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى كۇشەيتىلدى. قازىر وقۋ پروتسەسىندەگى پراكتيك وقىتۋشىلاردىڭ ۇلەسى ارتىپ, قۇقىق سالاسىندا مامان دايارلاۋ ءۇشىن 3 ءتۇرلى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلۋدە. مينيسترلىكتىڭ زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعىنا ءوز كاسىبي ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقانىنا دا ءبىراز جىل بولدى. ونىڭ ۇستىنە بيىلدان باستاپ زاڭگەر ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەتتى شەكتى بالل دا كوتەرىلدى. ەندى زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن بۇرىنعىداي 50 بالل الۋ جەتپەيدى, كەمى 75 بالل جيناۋ كەرەك.
الايدا بىلىكتىلىك تالاپتارىن كۇشەيتىپ, شەكتى بالدى كوتەرۋ وسى سالاداعى ەڭ باستى ماسەلە – ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىنا وڭ ىقپالىن تيگىزە قويارى ەكىتالاي. بۇل شارا تەك ماماندىققا دەگەن سۇرانىستى ازايتىپ, سوعان سايكەس زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ سانىن رەتتەمەك. سوندا ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى قايدا جاتىر؟
ءبىرىنشى ءتۇيىن – قۇقىق سالاسىنداعى وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىندا. زاڭناماسى, ادىلەت جۇيەسى ورتاق مەملەكەتتە زاڭگەر دايارلاۋدىڭ باعدارلاماسى دا بىرىڭعاي بولۋى كەرەك. مازمۇنىنا ءۇڭىلىپ قاراساق, نەگىزى بىزدە دە سولاي. زاڭگەر دايارلايتىن ءار ۋنيۆەرسيتەتتە ءتۇرلى اتاۋمەن 3 باعدارلاما بولعانىمەن, بارلىعىنىڭ مازمۇنى ءبىر – ايگىلى ريم قۇقىعى شىققان داۋىردەن كەلە جاتقان جاريا قۇقىق پەن جەكە قۇقىق. ماسەلە شەشىمىن تابۋى ءۇشىن ەلىمىزدەگى پراكتيك زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعى مەن قۇقىق فاكۋلتەتتەرى زامانعا قاجەت زاڭگەردىڭ كاسىبي ستاندارتتارىن انىقتاۋى, ال عالىمدار سول ستاندارتقا ساي وقۋ باعدارلاماسىن قالىپتاستىرۋدى قولعا الۋى كەرەك.
ەكىنشى ءتۇيىن – ەلىمىزدە وقىتىلىپ جاتقان قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ باسىم بولىگىندە جاريا جانە جەكە قۇقىقتىق پاندەردىڭ تەپە-تەڭدىگى ساقتالمايدى. بارشاعا ءمالىم, ىشىنە ءبىزدىڭ ەل دە كىرەتىن ايگىلى «رومان-گەرمان» قۇقىق جۇيەسىن ويلاپ تاپقان ريمدىكتەر قۇقىق ءبىلىمىن جاريا قۇقىق جانە جەكە قۇقىق دەپ ەكى باعىتقا ءبولىپ قاراعان. كەڭەستىك داۋىردەن كەلە جاتقان ءۇردىستىڭ جالعاسى رەتىندە قازىر ءبىزدىڭ ەلدە جانە بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردە زاڭگەرلەردىڭ 90% جاريا قۇقىق سالاسىندا ماماندانعان. ويتكەنى سول كەزدەگى زامان مەن قوعامنىڭ, قالا بەردى پارتيانىڭ تالابى سونداي ەدى. زاڭگەر دەگەندە بىردەن قىلمىستىق قۇقىقپەن اينالىساتىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى ەسكە تۇسەتىن. قۇقىق سالاسى بويىنشا عىلىم دوكتورى, كانديداتتاردىڭ باسىم بولىگى ديسسەرتاتسيالارىن سول كەزدە بەدەلدى دەپ سانالاتىن جاريا قۇقىقتىق باعىتقا كىرەتىن – قىلمىستىق قۇقىق, قىلمىستىق پروتسەسس, مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسى, مەملەكەت جانە قۇقىق تاريحى سياقتى يدەولوگيالىق سيپاتى باسىم سالالاردا قورعاعان. سوندىقتان زاڭ فاكۋلتەتتەرىندە مىقتى عىلىمي مەكتەپتەر دە وسى سالالاردا قالىپتاستى.
تاۋەلسىز ەل اتانىپ, جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن كەزدە قوعاممەن بىرگە قۇقىق سالالارىنداعى باسىمدىلىقتار مەن قاجەتتىلىكتەر وزگەردى. ازاماتتىق قۇقىق ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ تورىنە شىقتى. ەلگە, قوعامعا, بيزنەسكە ەندى قىلمىستىق قۇقىق پەن قۇقىق تەورياسىنىڭ مامانى ەمەس, كەرىسىنشە جەكە قۇقىقتى, ازاماتتىق قۇقىقتى جەتىك بىلەتىن, كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەيتىن, سوتتا وكىل بولا الاتىن, جىلجىمايتىن م ۇلىك, مۇراگەرلىك, قارجى, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى, زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە جۇيرىك ماماندار قاجەت بولدى. بۇل سالا كەنجە قالعاندىقتان مامان تاپشىلىعى تۋىندادى. قازىر دە جاعداي كوپ وزگەرە قويعان جوق.
سونىمەن قاتار زاڭ فاكۋلتەتتەرىندەگى وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى قىلمىستىق قۇقىق پەن تەورەتيكتەر نەمەسە جالپى جاريا قۇقىقتىق سالانىڭ ماماندارى ەكەنى بەلگىلى. ال بۇل مامانداردىڭ قۇراستىرىپ, وقىتاتىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى مۇمكىن بە؟ ۋاقىت تالابىنا ساي باعدارلاما جاساعاننىڭ وزىندە ول پاندەردى ءوز مامانى ەمەس, باسقا سالا مامانى جۇرگىزسە, ودان ناتيجە شىعا ما؟ پروبلەمانىڭ باستى ءتۇيىنى مىنە وسىندا.
ءۇشىنشى ءتۇيىن – ءتىل ماسەلەسى. ونسىز دا ەلىمىزدە سانى از ازاماتتىق قۇقىق ماماندارىنىڭ 90 پايىزى ءورىستىلدى. اتاقتى تسيۆيليست عالىمدارىمىز كوبىنەسە رەسەي دوكتريناسىمەن سۋسىندايدى, شاكىرتتەرى دە تەك سول جاقتان ءنار الىپ, سول ەلدىڭ عالىمدارىن نەگىزگە الادى. ال جاڭا قازاقستانعا رەسەي دوكتريناسىنان تاۋەلسىز, تازا ەۋروپا قۇقىق مەكتەپتەرىن ء(تىپتى common law جۇيەسىنە كىرەتىن ۇلىبريتانيا, اقش تا ەمەس) نەگىزگە الىپ, جۇمىس ىستەي الاتىن, مەملەكەتتىك تىلگە جەتىك زاڭگەرلەردەن قۇرالعان ءوز مەكتەبى قاجەت. قۇقىق ءتىلى قازاقشا قالىپتاسۋى ءۇشىن ادىلەت جۇيەسى, سوتتار, زاڭ شىعارۋشى بيلىك, قۇقىق عىلىمى تازا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋى قاجەت.
بىزدە زاڭدار الدىمەن ورىسشا جازىلىپ, قازاقشاعا كەيىن اۋدارىلاتىنى بارشاعا ءمالىم. اۋدارمادان تۋىنداعان قاتەلەر قوماقتى ءبىر ماقالاعا جۇك بولارلىقتاي. ەڭ قيىنى بۇل ولقىلىقتار ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن شەكتەپ قانا قويماي, كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلە جاتقان قازاقتىلدى اۋديتوريانىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. بىرىنشىدەن, اۋدارما زاڭ قاراپايىم ازاماتتاردى بىلاي قويعاندا كاسىبي زاڭگەر مامانداردىڭ وزىنە تۇسىنىكسىز. ەكىنشىدەن, تۇسىنىكسىز زاڭمەن جۇمىس ىستەۋ قولايسىز بولعاندىقتان تەرگەۋ امالدارى, سوت پروتسەسى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەي الاتىن كادر تاپشىلىعىنان ورىسشا جەتىك بىلمەيتىن, ءتىپتى تۇسىنبەيتىن ازاماتتاردىڭ سوت پروتسەسى ورىسشا وتۋدە, وسىلايشا, ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى شەكتەلۋدە. ەڭ باستىسى, بۇل ولقىلىقتار زاڭ فاكۋلتەتتەرىندەگى قازاقشا توپتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. زاڭ ءتىلىن تۇسىنبەي قينالعان ستۋدەنتتەر كوپ جاعدايدا ورىس توپتارىنا اۋىسىپ جاتادى. سوندىقتان ستۋدەنت سانى كوپ قازاق توبىنا قاراعاندا سانى از بولسا دا تۇسىنىكتى زاڭناما, ساپالى جازىلعان كىتاپپەن وقىعان ورىس توپتارى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىمى دە, جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيى دە الدەقايدا جوعارى. بۇل ماسەلە تەز ارادا رەتتەلىپ, قاجەتتى جاعداي جاسالماسا كەيىننەن كۇردەلى الەۋمەتتىك پروبلەمالارعا تۇرتكى بولۋى ىقتيمال.
ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعداي نازارعا الىنسا, قازاقتىلدى اۋديتوريانىڭ جىل سايىن ەسەلەپ كوبەيەتىنى بەلگىلى. ال ادىلەت جۇيەسى, سوتتار, پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, زاڭ فاكۋلتەتتەرى بۇل تولقىنعا قانشالىقتى دايىن؟ كىتاپ دۇكەندەرىنە كىرىپ, قۇقىقتىق ادەبيەت بولىمىنە قاراساڭىز قازاقشا كىتاپ تابۋ قيىن. بار كىتاپتىڭ باسىم بولىگى ورىسشا, دەنى رەسەيلىك زاڭگەر عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى.
سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدەگى قۇقىق سالاسىنىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – قازاقتىلدى زاڭگەرلەردىڭ (ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ازاماتتىق قۇقىق ماماندارىنىڭ) سانىن كوبەيتۋ, ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى بۇل قازىرگى زاماننىڭ تالابى, قوعامنىڭ قاجەتى.
جوعارىدا اتالعان تۇيىندەردى شەشۋ ماقساتىندا ەشكىمگە جالتاقتامايتىن تاۋەلسىز قازاقستاندىق قۇقىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنا باعىناتىن «جەكە قۇقىقتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىن» قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇعان مىسال رەتىندە رەسەي پرەزيدەنتىنە قاراستى «جەكە قۇقىق زەرتتەۋ ورتالىعىن» الۋعا بولادى. رەسەيلىكتەر جەكە قۇقىقتىڭ ماڭىزىن, نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدە زاڭناما جۇيەسىندە تۋىندايتىن پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ەرتە بولجاپ, وسىنداي ينستيتۋتتى 1991 جىلى قۇرىپ تاستاعان.
بۇل ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتەگى زاڭنامانى جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستارعا سايكەستەندىرۋ. ورتالىق رەسەيدىڭ جاڭا ازاماتتىق كودەكسىن, ياعني مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق كونستيتۋتسياسىن ازىرلەدى. ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتىق كودەكسىنىڭ نەگىزىندە دە وسى ورتالىق دايىنداعان ۇلگى ازاماتتىق كودەكس جاتقانى قۇپيا ەمەس. ورتالىق وسىمەن قاتار رەسەيدىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا باسقا دا كوپتەگەن جوبا بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى.
تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاداعالاۋىندا بولاتىن «جەكە قۇقىقتى زەرتتەۋ ينستيتۋتى» قانداي مىندەتتەر اتقارۋعا ءتيىس؟
ءبىرىنشى مىندەت – ەۋروپالىق تسيۆيليستيكا مەكتەپتەرىنىڭ ءداستۇرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىق تسيۆيليستيكا مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ.
ەكىنشى مىندەت – مەملەكەتىمىزدەگى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن قازاقىلاندىرۋ. ءاربىر ازامات ءوز تىلىندە, جۇيەلى دە تۇسىنىكتى جازىلعان زاڭدارمەن ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. ول ءۇشىن الدىمەن قازىرگى قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە عىلىمي ساراپتاما جاساپ, قازاقشا جانە ورىسشا نۇسقا اراسىنداعى اۋتەنتيكالىق اۋىتقۋلاردى جانە تەرمينولوگيالىق قاتەلەردى رەتكە كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. وسىلايشا, قازاقشا قۇقىق ءتىلى بىرتىندەپ ءبىر جۇيەگە كەلمەك.
ءۇشىنشى مىندەت – ادىلەت جۇيەسىن (سوت, پروكۋراتۋرا, ادىلەت) قازاقشا سويلەتۋ. وسى ماقساتتا (ورىسشا اۋدارمادان تاۋەلسىز) پراكتيكالىق, ىقشام دا ىڭعايلى, فيلولوگتەردىڭ قاتاڭ تالاپتارىنان ادا قازاقشا قۇقىق ءتىلىنىڭ ستاندارتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. زاڭ شىعارۋشى بيلىك, زاڭ فاكۋلتەتتەرى, عىلىمي ورتا جانە ادىلەت جۇيەسىندە وسى ءتىلدىڭ بىركەلكى قولدانىسىن جولعا قويۋ ءۇشىن دامۋ جوسپارىن جاساۋ, ناسيحاتتاۋ جانە بۇل پروتسەسكە جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتۋ.
ءتورتىنشى مىندەت – ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا ماجىلىسكە عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار دايىنداۋ. سونىمەن قاتار زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتىق باعىتتاعى اكادەميالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتۋ ماقساتىندا جۇيەلى قولداۋ كورسەتۋ.
بەسىنشى مىندەت – نارىقتىق قاتىناستاردى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماقساتىندا ازاماتتىق قۇقىق سالاسىندا تۇبەگەيلى رەفورما جاساۋ, ازاماتتىق كودەكسكە نارىقتىڭ, بيزنەستىڭ ىڭعايىنا سايكەس وزگەرىستەر ەنگىزۋ. ازاماتتىق قۇقىقتىڭ مونيستىك جۇيەسىنەن باس تارتىپ, ازاماتتىق قۇقىقتىڭ ىشىنەن – ساۋدا, بانك, باعالى قاعازدار, كورپوراتيۆتىك قۇقىقتار سياقتى باعىتتاردى ءبولىپ شىعارىپ, ءوز الدىنا دەربەس قۇقىق سالاسى رەتىندە قالىپتاستىرۋ.
التىنشى مىندەت – ازاماتتىق قۇقىق سالاسىنداعى نەمەسە وسى سالامەن بايلانىستى كەز كەلگەن زاڭ جوبالارىنا جانە ولاردىڭ تۇجىرىمدامالارىنا ساراپتاما جۇرگىزۋ.
جەتىنشى مىندەت – تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ وداعى جانە ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ وداعى ۇيىمدارىنىڭ شەڭبەرىندە ازاماتتىق زاڭنامانى دامىتۋ جانە ۋنيفيكاتسيالاۋ تۇرعىسىنان عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساپ, زاڭنامالاردىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىندا جۇمىستار اتقارۋ.
ارينە, زاڭ فاكۋلتەتتەرىندە, عىلىمي ورتادا كەڭەستىك كەزەڭنەن باستاۋ الىپ قالىپتاسقان, قازىرگى زامان تالابىنا كەرەعار بولسا دا ۇستەمدىگى جالعاسىپ كەلە جاتقان وي-پىكىرلەر مەن پراكتيكانىڭ ءبىر ساتتە وزگەرۋى قيىن. بىراق بۇل ماسەلەلەر عىلىمي ورتادا, قوعامدا ايتىلىپ, جازىلىپ, تالقىلانۋى كەرەك. اسىرەسە, ديالوگ پەن مامىلەنىڭ جوعارى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقان جاڭا قازاقستاندا. ويتكەنى ءار ازاماتى ويىنداعىسىن ەركىن ايتا الاتىن قوعامدا عانا حالىقتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى ارتىپ, ءومىردىڭ بارلىق سالاسى دامىپ, گۇلدەنەتىنى انىق.
مارات احمادي,
زاڭگەر, PhD
