وتىرىستى اشقان ماۋلەن اشىمباەۆ الدىمەن 5 ماۋسىمدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىنە توقتالىپ, ازاماتتاردىڭ ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى باستامالارىنا قولداۋ بىلدىرگەنىن ايتتى. سەنات توراعاسى ەندىگى مىندەت ەلدىڭ قالاۋىن ىسكە اسىرۋ ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
«مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, كونستيتۋتسيالىق رەفورما بۇكىل قۇقىق سالاسىن جاڭعىرتۋعا جول اشادى. بۇل پارلامەنتكە ۇلكەن ءارى جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەيدى. كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەرگە سايكەس ۇلتتىق زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋىمىز قاجەت. وسىعان وراي سەنات جۇمىسىن دا پىسىقتاپ العانىمىز ءجون. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, ادىلەتتى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قالىپتاستىرۋ», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قارادى.
بۇل قۇجات ەنەرگيانى ۇنەمدەۋگە جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى وزگەرىستەردى كوزدەيدى. زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسى ءۇشىن سۋبەكتىلەرگە بارماي-اق پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ەنگىزىلمەك. بۇل مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى بولاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, كاسىپورىندار جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ءۇشىن تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ەنەرگيا جاعىنان ءتيىمدى ساتىپ الۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سەناتورلار اتالعان زاڭ جوباسىن ماقۇلداپ, ونى ەكىنشى وقىلىمدا قاراۋعا جىبەردى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساقتاندىرۋ نارىعىن جانە باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ, بانك قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
«بۇل زاڭ جوباسى ساقتاندىرۋ جانە باعالى قاعازدار نارىعىن, سونداي-اق, بانك قىزمەتى سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ماقسات تۇتادى. سوعان بايلانىستى زاڭ جوباسىندا جاڭا ونىمدەردى ەنگىزۋ, جەكەلەگەن تالاپتاردى وڭتايلاندىرۋ جانە قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ سياقتى قۇقىقتىق شارالار قاراستىرىلعان. تۇتىنۋشىلار مەن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋعا ارنالعان قوسىمشا تەتىكتەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. سونداي-اق سەنات زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر نورمالارىن قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىر», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن پالاتا توراعاسى.
اتاپ ايتقاندا, سەناتورلار جول-كولىك وقيعاسى كەزىندە ساقتاندىرۋ جاعدايىن رەتتەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ولار ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنى بارلىق ساقتاندىرۋ داۋلارىن مىندەتتى تۇردە سوتقا دەيىن رەتتەۋ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىنە دە نازار اۋداردى. سەنات دەپۋتاتتارى ۇسىنعان وسى جانە باسقا دا تۇزەتۋلەردى قامتيتىن زاڭ جوباسى ماجىلىسكە قايتارىلدى.
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, قابىلدادى. بۇل زاڭعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى.
مەملەكەت باسشىسى زاڭعا قول قويعان جاعدايدا ەستۋ قابىلەتى تومەن ادامدار سوتتا ىمداۋ ءتىلى مامانىنىڭ قىزمەتتەرىن تەگىن پايدالانا الادى. سونداي-اق سۋردوتەحنيكالىق جانە تيفلوتەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ال مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى جالعىز ءوزى تاربيەلەپ وتىرعان نە قامقورلىعىندا كامەلەتكە تولعان مۇگەدەكتىگى بار ادامدار بار ازاماتتارعا وتەۋسىز زاڭ كومەگى كورسەتىلەدى. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا مينيسترلەردىڭ, اۋدان, قالا, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا, وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا اكىمدەرىنىڭ مۇگەدەكتىك ماسەلەلەرى بويىنشا شتاتتان تىس كەڭەسشىلەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ جونىندەگى قۇزىرەت بەرىلەدى.
سونداي-اق الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەردى قولداۋ كۇشەيتىلەدى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسۋى جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە اۋداراتىن شىعىستارىنىڭ ءبىر بولىگى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىراتىن الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋعا باعىتتالادى.
زاڭ جوباسىمەن تانىستىرعان سەناتور اقمارال ءالنازاروۆا بۇگىندە ەلىمىزدە 98 مىڭنان استام مۇگەدەكتىگى بار بالا بار ەكەنىن ايتىپ: «ولاردىڭ جىل سايىن تەك 6,7 % عانا ساناتوريلەردە وڭالتۋدان وتەدى. قالعاندارى ءۇشىن بۇل قىزمەت قولجەتىمسىز بولىپ قالۋدا. سەبەبى, قولدانىستاعى زاڭنامادا ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەم الۋ كەزىندە اتا-اناسىنىڭ نەمەسە قامقورشىسىنىڭ الىپ ءجۇرۋ شىعىندارىن وتەۋ كوزدەلمەگەن», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي قۇجاتتا ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەمدەۋگە الىپ جۇرەتىن اتا-اناسىنا, ياعني زاڭدى وكىلىنە ءبىرىنشى قاجەتتىلىك بولىپ سانالاتىن شىعىستارىنىڭ قۇنىن وتەۋ (70%) جولدارى قاراستىرىلىپ وتىر.
«بۇل باستاما شالعاي اۋداندارداعى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ مۇگەدەكتىگى بار بالاسىنا جان-جاقتى ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەم-دوم الۋعا جول اشادى جانە 2025 جىلعا قاراي ساۋىقتىرۋ شارالارىن الۋشىلاردىڭ سانى شامامەن 3 ەسەگە ارتادى», دەدى سەناتور.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, زاڭ جوباسىندا مۇگەدەكتىكتى سىرتتاي انىقتاۋ جانە توتەنشە جاعداي كەزىندە مۇگەدەكتىك مەرزىمىن اۆتوماتتى تۇردە ۇزارتۋ ۇسىنىلعان. سونىمەن قاتار, III توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار قۇقىقتىق جانە تەحنيكالىق مامىلەلەر جاساۋ كەزىندە جەكە نوتاريۋستاردىڭ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋدەن بوساتىلىپ, نوتاريۋستاردىڭ تەگىن قىزمەتىنە يە I جانە II توپتاعى ازاماتتار قاتارىنا قوسىلادى. سونداي-اق اۆتوبۋس پاركتەرى ارباعا ارنالعان پاندۋستارى بار اۆتوبۋستاردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن ساتىپ الۋعا مىندەتتەلەتىن بولادى.
«زاڭ مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قورعاۋ جانە قولداۋ سالاسىندا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان. سونداي-اق بۇل باعىتتاعى الەۋمەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا ارنالعان ەرەجەلەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭ مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىعىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. سەناتورلار اتالعان باعىتتى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ءتيىستى زاڭنامالىق جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
زاڭدا ەلىمىزدىڭ 11 كودەكسى مەن 65 زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى.
سەناتور دانا نۇرجىگىتوۆا ۇكىمەت باسشىسىنا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن 58-گە دەيىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىندى. ول پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا 2015 جىلى ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قازاقستاندا 71 جاستى قۇرايتىن ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعانىن ەسكە سالدى. 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 70 جاسقا دەيىن تومەندەدى. سونىمەن قاتار, 2020 جىلى پاندەمياعا بايلانىستى ەلىمىزدە ءولىم-ءجىتىم 22%-عا ءوستى.
دانا نۇرجىگىت وسىعان بايلانىستى بۇۇ بولجامدارىنا نەگىزدەلگەن 2015 جىلعى زەينەتاقى رەفورماسى 2022 جىلى قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ايەلدەر ءۇشىن 78 جاستى جانە ەرلەر ءۇشىن 70 جاستى قۇرايدى دەپ ەسەپتەيدى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, ايەلدەرگە بەلگىلەنگەن زەينەتاقى جاسى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنە دە اسەر ەتەدى.
«بۇگىنگى زەينەتاقى زاڭىنا سايكەس ازاماتتار جۇمىس ورىندارىن بوساتپاي, 60-63 جاسقا دەيىن وتىرا بەرەتىن بولسا, ارتىنان كەلە جاتقان جاڭا بۋىنعا جۇمىس جوق دەگەن ءسوز. سوڭعى كەزدەرى ۇكىمەتتىڭ زەينەتاقى سالاسىنا نازار اۋدارىپ, اۋىر ماماندىق يەلەرىنىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن قايتا قاراۋدى قولعا الىپ جاتقانىن بىلەمىز. وسىعان بايلانىستى, ازاماتتاردىڭ سەناتورلارعا جولداعان كوپتەگەن وتىنىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ايەلدەردىڭ 58 جاسىندا زەينەتكە شىعۋ جاسىن بەلگىلەۋدى, ال ەڭبەگىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ماسەلەسىن ءوز ەركىنە قالدىرۋدى ۇسىنامىز», دەدى دانا نۇرجىگىت.
پالاتا وتىرىسىندا ءابدالى نۇراليەۆ بەلگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ 90 جىلدىعىن لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. كورنەكتى تۇلعانىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن سەناتور حالىق جازۋشىسىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ جونىندە ويىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار دەپۋتات حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, تانىمدىق ءىس-شارالار وتكىزۋدى, نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنداعى كوشەلەرگە, سونداي-اق ەلورداداعى جاڭادان بوي كوتەرگەن مەكتەپتەردىڭ بىرىنە جازۋشىنىڭ ەسىمىن بەرۋدى ۇسىندى.
