القيسسا, رەداكتسيادان شىققان كولىگىمىز جۇيتكىپ وتىرىپ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان جارتى ساعات بۇرىن باتىر ءۇيىنىڭ قاقپاسىنا تاناۋىن تۇيىستىرە توقتادى. كەيىپكەرىمىزدىڭ ءتارتىپتىڭ ادامى ەكەنىن بۇعان دەيىن دە تالاي ەستىگەنىمىز بار ەدى, سونى ەسكەرىپ ەرتەرەك كەلىپ العان ءتۇرىمىز. قازاقتىڭ دارحان پەيىلى مەن سارىارقانىڭ كەڭ دالاسىن ەلەستەتكەن قەڭ قۇلاشتى قاقپا ەشقانداي ق ۇلىپسىز, كۇرمەۋى شەشىلگەن كۇيىندە قۇشاعىن ايقارا اشىپ قارسى الدى. ال قاقپانىڭ ارعى بەتى بەينە ءبىر جۇماق دەرسىز. كەڭ دالا, جايقالعان نۋ ورمان, ءيىسى مۇرىندى جارعان سيرەن گۇلدەرى, كۇن نۇرىمەن شاعىلىسىپ ساۋلەلەنگەن سۋ ايدىنى كورىك بەرگەن كەڭىستىكتە ەڭسەلى ءۇيدىڭ نوبايى كورىندى. قاقپا اشىق ەكەن دەپ بىردەن ىشكە قويىپ كەتۋدى ىڭعايسىز كورىپ, ساعات ءتىلى تۋرا 11:00-ءدى كورسەتۋىن كۇتتىك. كەلىسىلگەن ۋاقىتقا 5 مينۋت قالعاندا باتىر شىقتى. ءوزى باستاپ جۇمىس بولمەسىنە ەرتىپ اپاردى. قازاقى ناقىشتا بەزەندىرىلگەن جيھازدار, ۇيلەسىممەن جيناستىرىلعان باۋىرجان مومىش ۇلى باستاعان باتىرلاردىڭ مۇسىندەرى مەن عارىشكەردىڭ ءوزىنىڭ پورترەتتەرى, اسپان سۋرەتتەرى مەن قاسقىردىڭ تەرىسى, ورتادا سانىمەن قويىلعان بيليارد ۇستەلى – مۇنىڭ بارلىعى كەيىپكەرىمىزدىڭ ىشكى الەمىن, جانسارايىن پاش ەتىپ تۇرعانداي ەدى. وسىنداي تاماشا اسەرمەن ۇزاق جوسپارلانىپ, ىشتە ابدەن ءپىسىپ, ءساتى ەندى تۇسكەن سۇحباتىمىزدىڭ تيەگىن اعىتتىق.
– اعا, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ءسىزدى كورسەك كوز الدىمىزعا سارىارقانىڭ كەڭدىگى, دارحاندىعى كەلەدى. قازاقىلىقتىڭ ۇيتقىسىنا اينالعان قارقارالىنىڭ كەربەزدىگى تۇسەدى ەسىمىزگە. تەك توپىراقتان داريدى دەپ جاتامىز, بويىڭىزداعى باتىرلىق پەن وسىنشالىقتى بەكزاتتىقتىڭ سىرىن تۋعان جەردەن تارقاتساق, قاتەلەسە قويماسپىز...
– قاسيەتتى جەر دەپ جاتامىز. ال قاسيەت دەگەن نە؟ ەرەكشەلىك. قارقارالى ءتاڭىردىڭ تاڭداۋى تۇسكەن سونداي ەرەكشەلىككە يە. ءبىر ولكەگە سۋدى دا, نۋدى دا, اسەمدىكتى دە, جۇمباقتىقتى دا بەرە سالعان اللانىڭ قۇدىرەتىندە شەك جوق. مەن سوعان تاڭعالامىن. مۇنداي بايلىق جايدان-جاي بەرىلمەيتىن شىعار. قارقارالى, بۋراباي, باياناۋىل... قاراساڭىز وسى ءۇش ولكەدەگى عاجايىپ الەمدى ارالاساڭىز دا ەشبىر جەردەن تابا المايسىز. سۇلۋلىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. باياناۋىلدى قاراڭىزشى, ءبىر جەردەن 17 اكادەميك شىققان. ول دا سول جەردىڭ تەكتىلىگى, قاسيەتتىلىگى. قارقارالىدا تۋعان تۇلعالار شە؟ مەنىڭ اتام – قاز داۋىستى قازىبەك بي, ونىڭ نەمەرەسى ءمادي ءباپي ۇلى, تاتتىمبەت, قاسىم – ارقايسىسى قازاقتىڭ ءبىرتۋار, قايتالانباس پەرزەنتتەرى. ۇلى وتان سوعىسىندا جانعان ۇشاعىن جاۋعا باعىتتاپ, وشپەس ەرلىك قالدىرعان نۇركەن ءابدىروۆتىڭ ءوزى قاسيەتتى توپىراق تۋدىرعان قۇبىلىس ەمەس پە؟! وسىنداي تۇلعالاردىڭ تابانى تيگەن كيەلى مەكەننىڭ قاسيەتى ماعان دا ازداپ جۇققان بولۋى كەرەك, جاستايىمنان اسقاق ارمانعا قول سوزىپ, تەك زاۋ بيىكتەردى عانا باعىندىرۋدى وزىمە مۇرات ەتتىم. مەن تۋعان بۇرىنعى 1 ماي, قازىرگى مارتبەك مامىراەۆ اۋىلى نۇركەن ءابدىروۆتىڭ كىندىگىن كەسكەن اۋىلمەن كورشىلەس جاتىر. مۇنىڭ ءوزى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى عوي دەپ ويلايمىن. كيە قونعان توپىراق پەرزەنتتەرىن قاي كەزدە وسىلاي قولداپ, قورعاسا كەرەك. قايدا جۇرسەم دە مەن تۋعان جەرىمنىڭ قۇدىرەتىن سەزىنەمىن. سوندىقتان دا قارقارالىمەن ماقتانامىن دەۋىم از, مەنىڭ ومىرلىك ماڭگىلىك ماحابباتىم – سول قارقارالى. قاي جەردە جۇرسەم دە قارقارالى دەيمىن. نەگە؟ ويتكەنى ول مەنىڭ عانا ەمەس, اتا-بابالارىمنىڭ تۋعان جەرى. قارقارالى – مەنىڭ كىشى وتانىم! مىنا بۇكىل بايتاق قازاقستاندى قارقارالىمەن تەڭ قويامىن. تەڭ كورەمىن. ارينە, قاي جەرگە بارساڭ دا ءوزىنىڭ قاسيەتى بار. بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرى شاشىراعان التىن عوي. جەردىڭ قاسيەتىن تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك. سول جەرلەردى كوتەرۋ كەرەك. تۋعان جەر دەسە, ءمادي بابامشا «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى» دەگىم كەلىپ تۇرادى ۇنەمى...
– الىپ انادان تۋادى. مەنى تاڭعالدىراتىنى – اكەڭىز ەرتە ومىردەن ءوتىپ, ءسىزدى جالعىز ءوزى تاربيەلەگەن اناڭىز وسىنشالىق قايسارلىقتى بويىڭىزعا قالاي ءسىڭىردى؟ قالاي دەسەك تە, تۇڭعىش عارىشكەردى تاربيەلەۋدىڭ سالماعى دا وسال بولماسا كەرەك...
– شەشەي مارقۇم تەكتى جەردىڭ ۇرپاعى ەدى. ءىرى دەنەلى, وجەت, كەلبەتى دە كەلىسكەن قازاقتىڭ ءبىر مىنەزدى, قايسار قىزى بولاتىن. كەرەك كەزىندە مەيىرىمدى, قاجەت تۇسىندا قاتال دا بولا الاتىن. اسىرەسە ماعان كەلگەندە: «بالام, ايتقان سوزىڭدە تۇر. بەرگەن ۋادەڭدى ورىندا جانە قولعا العان ءار ءىسىڭدى مىندەتتى تۇردە سوڭىنا دەيىن جەتكىز. باستاعان جۇمىستى اياقسىز قالدىرۋ ەر ادامعا ابىروي اپەرمەيدى» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ءوزى دە سونداي ادام ەدى, جارىقتىق. شىنى كەرەك, مەن سول كىسىگە تارتتىم دەسەم, وتىرىك ايتپايمىن. ءتۇر-كەلبەتىم, جالپى, اكەمە كەلگەنىمەن, مىنەزىمنەن باستاپ ءجۇرىس-تۇرىسىما دەيىن انامنان اينىتپاي العانمىن. ول كىسى ايتقان سوزىنەن ءومىرى تايمايتىن-دى. ءبىر ايتتى ما, قيىن بولسىن, جامان بولسىن سونى مىندەتتى تۇردە ىستەيتىن. تۇيسىنگەن ادامعا بۇل دا ءبىر ءومىردىڭ مەكتەبى. سونى كورىپ, ءىش-باۋىرىمنان وتكىزىپ ءجۇرىپ, ءوزىمدى-ءوزىم تاربيەلەدىم. ال اكەمە سۋىق ءتيىپ, جەتى ايلىعىمدا ومىردەن ءوتىپتى. سول كۇنى ەڭبەكتەپ, اۋىرىپ جاتقان اكەمنىڭ الدىنا بارىپپىن. اكەي: «ارمانىم جوق, ءوز كوزىممەن ەڭبەكتەگەنىن كوردىم» دەپ جىلاپ جىبەرىپتى. ءسويتىپ, ۇلكەن اپكەم بيكەنگە: «كوتەرشى, بەتىنەن سۇيەيىن» دەپ, مەنىڭ بەتىمنەن ءسۇيىپ, سول جەردە جان ءتاسىلىم ەتىپتى. انام قاميا – باياناۋىلدىڭ قىزى بولسا, قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىنا كىندىك قانى تامعان اكەم جاستايىنان-اق ءان-جىرعا قۇشتار بولىپ, ەل-ەلدى ارالاپ ءان سالىپ, كۇي تارتىپ سەرىلىك ءومىر كەشىپتى. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان تاماشا ۇستا بولعان. اكەمنىڭ بۇل شەبەرلىگى ماعان دا دارىعان. بالا كۇنىمدە ويىنشىق ۇشاقتاردى اعاشتان قاشاپ ءوزىم جاساپ الاتىن بولسام, بۇگىندە ءۇي شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن ەشقانداي مامان شاقىرماي ءوزىم-اق ىستەي بەرەمىن.
– اللانىڭ قۇدىرەتى شەكسىز عوي, اقيقاتى دا ءبىر وزىنە ايان. دەسە دە, كەيدە «سىزگە دەيىن ومىرگە كەلىپ, اللانىڭ بۇيرىعىمەن جارىعى ەرتە سونگەن باۋىرلارىڭىزدىڭ بار نەسىبەسىن جاراتقان ءسىزدىڭ بويعا دارىتقان شىعار» دەگەن ويدىڭ دا كوكەيدە قىلاڭ بەرەتىنى بار...
– مۇمكىن, ءبارى دە مۇمكىن. بىراق ءبىر تىلسىمنىڭ بارى انىق. مەن وتباسىمىزدىڭ ونىنشى بالاسىمىن. ماعان دەيىنگى بالالار توقتاماي شەتىنەي بەرگەن سوڭ, ەسىمىمدى ىرىمداپ توقتار قويىپتى. سەگىز قىزدان كەيىن ءبىر ۇل تۋىپ, اتىن قايىردەن قويعان ەكەن, ونىڭ دا عۇمىرى قىسقا بولىپتى. سودان كوپتەن كۇتكەن ۇلىنان ايىرىلىپ قالعان انام قاتتى قايعىرادى. «وڭعاربايدان ۇرپاق قالدىرا الماعانىم با؟» دەپ كوپ جىلاپتى. ول كەزدە اكە-شەشەمنىڭ جاسى دا بىرازعا كەلىپ قالعان ەكەن. سولاي جىلاپ جۇرگەندە انام ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى. تۇسىندە ءبىر ادام: «قىزىم, جىلاما, قايعىرما. الاقانىڭدى اش تا, مىنانى ال. وسى سەنىڭ جالعاسىڭ! ريزا بول!» دەپ قولىنا الدەبىر نارسەنى سالىپ, عايىپ بولادى. انام الاقانىن اشسا, اپپاق كوبەلەك وتىر ەكەن. ۇشىپ كەتە مە دەپ قورقىپ, الاقانىن قايتا قىسىپ كەۋدەسىنە باسقاندا ويانىپ كەتەدى. شەشەم سودان ءبىر جاقسىلىقتىڭ كەلە جاتقانىن سەزىپ, كوز جاسىمدى تىيدىم دەيتىن. مەن دۇنيەگە كەلگەندە انام 41-دە, اكەم 49 جاستا ەكەن. سابيلەرىنەن بىرىنەن سوڭ بىرىنەن ايىرىلىپ جۇرەكتەرى ابدەن شايلىعىپ قالعان اتا-انام مەنى اۋىلدىڭ 40 كەمپىرىنىڭ بۇتىنىڭ استىنان وتكىزىپ, سول 40 كەمپىر اكەلگەن 40 جاپىراق ماتادان قۇراق قۇراپ, شاپان تىكتىرىپتى. قايتسىن ەندى, ءتىرى قالسىن دەگەن ىرىمدارى عوي. جالپى, بۇل ءبىر عانا بەلگى ەمەس, انام ۇزاتىلار كەزىندە دە ناعاشى اتاما اق شاپاندى شال كەلىپ: «ەڭسەباي, قىزىڭدى وزگەگە ەمەس, اۋباكىردىڭ بالاسىنا بەر. ول ەكەۋىنەن ەلگە بەلگىلى ازامات تۋادى» دەپ ايان بەرگەن ەكەن. قالىڭمالىن توعىز ەسەلەپ قايتارىپ ماملەگە كەلگەن ناعاشى اتام, ءسويتىپ, جان جولداسىنىڭ بالاسىنا ۇزاتقالى وتىرعان قىزىن مەنىڭ اكەمە ۇزاتادى.
– تىلسىم دەگەننەن شىعادى. قاسيەتتى قارقارالىدان تۇلەپ ۇشىپ, قىران جەتپەس بيىكتىكتى باعىندىرعان قانات بايلاعان قازاقتى, تالاي قاۋىپتى ۇشاقتى سىناقتان وتكىزگەن باتىردى ساقتاپ جۇرگەن قانداي كۇش دەپ ويلايسىز؟
– جاس كۇنىمىزدە ءبارىمىز, اسىرەسە يۋري گاگارين عارىشقا ۇشقاندا قاسىمداعى جولداستارىمنىڭ بارلىعى ءبىراۋىزدان «ويباي, عارىشكەر بولامىز» دەستى. جالعىز مەن عانا: «عارىشكەر ەمەس, ۇشقىش بولعىم كەلەدى» دەدىم. سول سوزىمە ادال بولدىم, ارمانىمدى ساتقان جوقپىن. ءوز سالامنىڭ شىڭىن باعىندىرۋ ءۇشىن تىنباي تەر توكتىم, جان-جاقتى ءبىلىم جيدىم, ىزدەندىم. ۇشقىش بولىپ جۇرگەن كەزدە مەنى عارىشقا دا شاقىردى. ەكى رەت ۇسىنىس ءتۇستى, ەكى رەتىندە دە باس تارتتىم. اناۋ-مىناۋ سىلتاۋلار بولدى, ارينە, بىراق ناقتى نە ءۇشىن بارماعانىمدى ءوزىم دە تۇسىنبەيمىن. بىراق مەنىڭشە, سول كەزدە مەنى بىرەۋ تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن ساقتاپ جۇرگەندەي كورىنەدى. ءۇشىنشى رەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقىلداسپاي-اق, ءوزى عارىشقا باراتىنداردىڭ تىزىمىنە قوسىپ جىبەرىپتى. ءتۋابىتتى مىنەزىمنىڭ قاتالدىعى, بىربەتكەيلىگى بار. ءوز قارسىلىعىمدى بىلدىرگەندە, ول كىسى ماعان ايتتى: «مۇنىڭ ساعان دا, ماعان دا كەرەگى جوق. مەن پرەزيدەنت بولدىم, سەن ونسىز دا حالىق قاھارمانىسىڭ دەدى. بىراق, مىنە, 30 جىل حالىق كۇتىپ وتىر. سول ەلىڭ ءۇشىن بارۋىڭ كەرەك» دەدى. «حالقىڭ ءۇشىن» دەگەندە, ءبارى ورنىنا تۇسكەن ەدى. سول ساتتە-اق مەن ۇشۋعا دايىن بولدىم. ءتىپتى عارىشقا ۇشارىمنىڭ الدىندا گاگاريننىڭ جولىمەن عارىشكەرلەردىڭ ادەتتەگى ايتاتىن ءداستۇرى بويىنشا «پوەحالي!» دەمەي, ءوزىمنىڭ تۋعان تىلىمدە: «حالقىم, سەن ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسۋگە دايىنمىن!» دەدىم. سول حالقىمنىڭ تىلەگى مەن باتاسى مەنى عارىشقا جەتكىزدى. ەشقانداي قيىندىق تۋعان جوق, بارلىعى جوسپار بويىنشا جۇزەگە استى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ باتاسىنىڭ ارقاسى, كوپتىڭ تىلەگى. حالىق عارىشتان ءوز وكىلىن, ءوز بالاسىن كورگىسى كەلدى. جانە سول مىندەتتى اتقارۋعا اللا تاعالا مەنى تاڭداعان شىعار. ماسكەۋ عارىش ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كوپ ۇشقىشتىڭ ىشىنەن, ناقتىراق ايتساق قازاقتىڭ ەمەس, كۇللى وداقتىڭ اراسىنان سول كەزدە جالعىز مەن عانا دايىن بولعان ەكەنمىن. مەنەن كەيىن تالعات مۇساباەۆ ۇشتى. بىراق وعان دەيىن ءتورت جىل دايىندىق كەرەك بولدى. جالپى, تىلسىم كۇشكە سەنەمىن. ونى جوعارىدا دا ايتتىم. نەگە دەسەڭىز, قاسىمدا جۇرگەن ارىپتەس دوستارىمنىڭ كوبى جاستايىنان جانە كەنەتتەن ومىردەن وزىپ كەتىپ جاتتى. بىراق مەنى ءبىر قۇدىرەتتىڭ ساقتاپ جۇرگەنىن سەزەتىنمىن. اسىرەسە ۇشاقتاردى سىناقتان وتكىزەر ساتتەردە دە ءبىر قاۋىپ تونسە, مارقۇم انام بەلگى بەرىپ, امان الىپ قالعان كەزدەر وتە كوپ. بۇل ومىردە بولماسا دا مارقۇم انامنىڭ اسپاندى شەكسىز سۇيەتىن جالعىز ۇلىن اسپان جاقتان ۇنەمى قورعاپ, جەبەپ جۇرەتىنىنە سەنەمىن.
– اعا, ءسىزدى سىرتتاي باقىلاعاندا بايقاعانىمىز, جالقى جۇرەسىز. كوپشىلىككە قوسىلا بەرمەيسىز. باتىرعا ءتان بىربەتكەي بولمىسىڭىز جانە بار. بۇعان نە سەبەپ؟ نەگە كوپتەن قاشاسىز؟
– «ادامداردى جانىڭا جولاتا بەرمەيسىڭ» دەيسىڭ. ول راس. جات ەلدە ءجۇرىپ ساعىنىپ, قازاقستانعا الىپ-ۇشىپ جەتتىم. ورەكپىگەن كوڭىلمەن «ويباي, مەنىڭ قازاعىم» دەپ قۇشاعىمدى اشىپ, جۇرەگىمدى ۇسىنعاندا, ولار مەنى ساتىپ كەتتى. ءبىر تيىنعا ساتىپ كەتتى. ەندى بىرەۋلەرى ميللياردقا ساتتى. قازىر ميللياردەر بولىپ ءجۇر. شىنى كەرەك, مەن اڭقاۋلاۋ كىسىمىن. «باتىر اڭعال كەلەدى» دەگەن ءسوز بار عوي قازاقتا. مەن ءوزىمدى باتىرمىن دەپ سانامايمىن, بىراق اڭقاۋ ەكەنىم راس. كەزىندە «دوسپىز» دەگەن جىگىتتەردىڭ سىرتىمنان اتىمدى ءتۇرلى پارتيالارعا قوسىپ, حالىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلىمدى, اتاعىمدى پايدالانعاندارى كوپ بولدى. كوپ الداندىم. سونىڭ ءبارىن ىستەگەن وزگە ەمەس, «اعالاپ» جۇرگەن ءوز باۋىرلارىم. ونداي جىگىتتەر ارامىزدا ءالى بار. «ويباي, ءبىز حالىقتىڭ ادامىمىز, حالىق ءۇشىن تاس شايناپ, تاۋ كوتەرىپ ءجۇرمىز, مىنانداي پارتيا اشىپ, الەمدى گۇلدەندىرەمىز» دەپ جالاۋلاتىپ جۇرگەندەر كوپ. سىرتى جىلتىر سونداي ازاماتتاردان قورقۋ كەرەك. بۇل ماعان ۇلكەن ساباق بولدى. مىڭ قۇبىلعان توپ اداممەن جۇرگەنشە, جالعىز ءوزىم جۇرگەنىم الدەقايدا ارتىق دەپ ءتۇيدىم. سوندىقتان دا مەن ءوز جولىمدى تاڭدادىم. ال كوپشىلىكپەن تەك الىستان سىيلاسقاندى جاقسى كورەمىن. بۇگىندە دوسىم – كەڭ دالا. ساف اۋاعا شىعىپ تەرەڭ تىنىستاپ, اڭشىلىق سەيىل قۇرعاندى جانىم سۇيەدى. قاسقىر بار ما, جوق پا – ماعان ءبارىبىر! باستىسى, تابيعاتپەن سىرلاسسام بولدى. دالاعا شىعىپ, يەن دالادا ءبىر اپتاداي جۇرگەندە جانىم راحاتقا بولەنەدى. سەبەبى دالادا تازالىق, ەركىندىك بار. سونى سەزىنۋ قانداي عانيبەت! سول تازالىق ىشكە كىرەدى ەكەن. جانىڭا الاپات قۋات سىيلايدى. سەن دە سونداي بولۋعا ۇمتىلاسىڭ.
– ءسىزدىڭ جىلقى ءوسىرىپ, قاسقىردى ەرەكشە قادىر تۇتاتىنىڭىزدى بىلەمىز. ەكەۋى دە قازاقتىڭ تەگىن تانىتۋشى كيەسى سانالادى. ايتىڭىزشى, جىلقى مەن قاسقىرعا قۇمارلىعىڭىز قازاقتان تاپپاعان سول قازاقى مىنەزدى اڭساۋدان تۋعان قۇشتارلىق ەمەس پە؟
– ادامنىڭ ىشىندە بۇعىپ, تىعىلىپ جاتقان سەزىمدەر بولادى. نە ءۇشىن ولاي ەكەنىنە جاۋاپ بەرە المايسىڭ. سول سەكىلدى مەنىڭ جىلقى مەن قاسقىرعا دەگەن قۇمارلىعىمدى دا ءبىر سوزبەن ءتۇسىندىرۋ قيىن. ەكەۋى دە تەكتى جانۋار. ولاردىڭ بويىنداعى سول تازالىق مەنى ويلاندىرادى ءارى تاربيەلەيدى. جان دۇنيەڭ سونى سۇيسە, نەگە وعان قارسى شىعۋىڭ كەرەك؟ جىلقىنى ءسۇيۋ قازاقتىڭ قانىندا بار. كەزىندە ءمادي بابام تۇلپار دەگەندە جانىن بەرەدى ەكەن. قازاق جەرىمەن شەكتەلمەي, تۇلپار ىزدەپ سوناۋ قىرعىزستانعا دەيىن جەتكەن. مەنىڭ دە ءبىر جاقسى تۇلپارىم بولدى. قورادا تۇرعاندا جاي جىلقى سياقتى تۇرادى. بىراق دالاعا شىققاندا كوپشىلىكتىڭ وزىنە نازار اۋدارعانىن سەزسە, موينىن اققۋداي كەرىپ, تانىماستاي قۇلپىرىپ سالا بەرەتىن. كوردىڭىز بە, جانۋار دا سەزەدى, كوپ الدىنا شىققاندا ءوزىن كورسەتۋ كەرەك ەكەنىن. كورسەتپەسەڭ – كوپتەن ايىرماڭ شامالى. ادام دا سولاي! تەكتى كىسىنىڭ تابيعاتى ءوزىن ءوزى ۇستاۋىنان تانىلادى. ولار – كوپتىڭ ۇلگىسى. ال ۇلگى بولۋ دەگەن وتە قيىن. ول – ۇلكەن جۇمىس. سول مىنەزدى, تەكتىلىكتى مەن جىلقىدان كورەمىن.
– قازاقتىڭ مىنەزى دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– قازاقتىڭ مىنەزى – نامىس. بۇگىندە سول مىنەزدىڭ وزگەرگەنى راس. وعان ءتۇرلى سەبەپتەر اسەر ەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولدىق, ءتۇرلى قيىندىقتار مەن ناۋبەت جىلداردى باستان وتكەردىك. جانىمىزدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن دە مىنەزىمىزدى وزگەرتۋگە, ءتۇرلى جولداردى تاڭداۋعا تۋرا كەلدى. كەزىندە قازاقتى نەگە قۇرتۋعا اسىقتى. ويتكەنى قازاقتا نامىستان ءنار العان مىنەزى بولدى. سول قاسيەتى كوپتى قايمىقتىراتىن. جىلدار بويى حالقىمىزدى ساقتاپ كەلە جاتقان دا سول قاسيەتىمىز ەدى. مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە ۇنەمى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءمۇسىنى تۇرادى. بابا تۇلعاسىنا قاراپ ءبىر سىلكىنىپ الامىن. قازاق قانداي بولۋى كەرەك؟ ونى تانۋعا, قازاقتىڭ مۇلگىگەن ساناسىن, ىشتەگى سەزىمىمىزدى وياتۋعا ۇكىمەت ۇلكەن سەبەپ بولۋى كەرەك ەدى. بىراق 30 جىلدىڭ ىشىندە ونداي باستاما بولعان جوق. ءبىر قۋاناتىنىم – قازىر قازاق ويانىپ كەلەدى. ىشتەگى سەزىمدى, مىنەزدى قانشا تىقساڭ دا, ول ۋاقىتى كەلگەندە مىندەتتى تۇردە سىرتقا شىعادى ەكەن. ارينە, بار بولسا. ال قازاقتا ول بار. قازاقتى ساقتاپ كەلگەن دە, ساقتايتىن دا – سول مىنەزى. ويتكەنى مىنەز – قاسيەت, مىنەز – كيە.
– اعا, ءوزىڭىز ءبىراز جىل ساياساتتا دا ءجۇردىڭىز. ايتىڭىزشى, قايسىسىن باعىندىرۋ وڭاي ەكەن؟ عارىشتى ما, الدە ساياساتتى ما؟
– عارىشتى! ويتكەنى عارىشتا وتىرىك جوق. ونى باعىندىرۋ جەڭىل. ال ساياساتتى ولاي دەپ ايتا المايمىن.
– باتىرلار نەدەن قورقادى؟
– تىشقاننان قورقادى (كۇلدى). قورقىنىش... ءيا, قورقىنىش بار. مىنا اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جوعالتىپ الۋدان قورقامىن. نەگە دەسەڭىز, قازاقتىڭ ىشىنەن جەرىن, ۇلتىن ويلامايتىن, ءوز قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن قارماناتىن «مىقتىلار» شىقتى. سولاردان قورقامىن. لايىم اللا ىنتىماعىمىزدان ايىرماسىن. بار تىلەگىم سول!
– مىنەزىڭىز قاتال دەيدى ءسىزدى بىلەتىندەر. سول راس پا؟
– راس, مىنەزىم قاتال. اتا-انام مەنى جاس كۇنىمنەن سولاي تاربيەلەگەن. وعان اسكەري ءتارتىپتىڭ دە اسەرى بار. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا جاس كەلگەن سوڭ دا بولار, ءبىراز ءجىبىپ قالدىم. ول ءۇشىن نەمەرەلەرىمە راحمەت!
– اسپانعا ورالايىقشى. عارىشقا جەتىپ, جەر-اناعا اسپاننان كوز سالعاندا ەڭ ءبىرىنشى ويىڭىزعا نە ورالدى؟
– مەن دە پەندەمىن عوي. ەڭ اۋەلى جەر-انامەن امان-ەسەن قاۋىشۋدى ويلادىم. بايتاق جەرىمە كوز تىگىپ تۇرىپ, مىڭداعان جىلدار ءىز سالعان تارام-تارام كونە جولداردى كوردىم دە, ويعا باتتىم: «اينالايىن, وتانىم-اي, مەنەن بۇرىن بۇل جەرگە قانشاما ادام ءىز قالدىردى. مىنە, وسى ءىز وشپەۋى ءۇشىن ءبىز دە بارىمىزدى سالۋدامىز. بىزدەن كەيىن دە ءىز قالدىراتىندار كوپ بولسىن» دەپ تىلەدىم. مەنىڭ عارىشقا كوتەرىلگەندەگى بار تىلەگىم – وسى ەدى. قازاقتىڭ اتىنان عارىشقا ۇشقان العاشقى قازاق ەكەنىمدى ويلاعاننان-اق, ۇلت الدىنداعى پارىزىمدى مۇلتىكسىز اتقارۋعا تىرىستىم. ويتكەنى مەنىڭ ساپارىما بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىر. ال حالقىم ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ءتىپتى تەڭدەسسىز. قازاقتىڭ الەم الدىنداعى مەرەيىن اسىرۋ ءۇشىن دە بۇل تاريحي ءسات قازاققا كەرەك ەدى. ەلىمنىڭ عاسىرلار بويى ەزىلگەن ەڭسەسىن تىكتەۋىنە ءسال دە بولسىن سەبەپكەر بولۋ مەنىڭ ماڭدايىما بۇيىرىپتى. بىلە-بىلگەن ادامعا بۇل باقىت قانا ەمەس, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن دە عىلىمي اكادەميادا جان-جاقتى دايىندىقتان ءوتتىم. سول كەزدە اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى بولعان ومىرزاق ماحمۇت ۇلى سۇلتانعازيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارنايى باعدارلاما جاسالدى. باعدارلاما نەگىزىندە مەن ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايىن عارىشتان زەرتتەپ, فوتوعا ءتۇسىرىپ اكەلدىم. ول الەمدىك دەڭگەيدە ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. جاپون عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەۋ توقتاعان جوق.
– ۇلت ءۇشىن ەرلىك قالاي جاسالادى؟
– وتە قيىن سۇراق. ءبىز جارىق دۇنيەگە كەلگەندە ءومىر ءوزىمىز ءۇشىن عانا بەرىلگەن ەكەن دەپ ويلايمىز. وكىنىشكە قاراي, ادامداردىڭ كوبى سولاي ويلاپ ءوتىپ كەتەدى. ءسويتىپ, بۇل جالعاندا ولاردىڭ ءيىسى تۇگىلى, ءىزى دە قالمايدى. ەرەكشە تۋعاندار وتانىم دەپ ءسوز باستاپ, ەلىنە قالتقىسىز ادال ەڭبەك ەتەدى. ۇلت ءۇشىن ەرلىك جاسايتىندار سولار. ۇلت مۇراتىن ءوز مۇراتىنان جوعارى قوياتىن ۇرپاقتارىمىز كوپ بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. ماعجان بابامىز ايتپاقشى, «مەن جاستارعا سەنەمىن!».
– ءسىزدى كورىپ, شەرحان مۇرتازا اتامىزدىڭ «جۇرەككە ءاجىم تۇسپەيدى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. ءوزىڭىزدى وسى سىمباتتى, جاپ-جاس قالپىڭىزدا ساقتاۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– شىنايىلىقتا شىعار. مەن ءومىرى ەشكىمگە وتىرىك ايتقان جوقپىن. دۇنيە سان وزگەرسە دە, ءوز مىنەز, جاراتىلىسىممەن قالدىم. اللا تاعالا مەنى قالاي جاراتتى, سول قالپىمدى وزگەرتپەدىم. قالاي بار, سولاي ويىمدى ايتتىم. جالعان سويلەپ, ەشكىمگە وتىرىك جالپاقتاعان ەمەسپىن. جاعىمپازدىقتى دا, جاعىمپازدى دا جانىما جۋىتپادىم. اششى دا بولسا, قولىمنان كەلگەنشە, اقيقاتتىڭ جولىمەن جۇرۋگە تىرىستىم. سوندىقتان بولار, مەنى بيلىكتەگىلەر كوپ ىزدەي قويمايدى. مەنى شاقىراتىن, ىزدەيتىن – قاراپايىم ادامدار. قۋانتاتىنىم – جاستار كورگىسى, تىڭداعىسى كەلەدى. ال ولاردىڭ الەمى تازا. جاستاردىڭ ەنەرگياسى جاسارتادى مەنى. سودان قۋات الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
