وسكەمەننىڭ كونەرىپ بارا جاتقان بولىگىندەگى ءبىر بۇرىشتا جاپ-جاسىل عيمارات وزگەلەردەن ەرەكشەلەنە كوزگە تۇسەدى. بۇل ورالحان بوكەي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانانىڭ №2 بولىمشەسىنەن اشىلعان «ب.ششەرباكوۆتىڭ جاسىل ءۇيى». تابيعات جاناشىرىنىڭ قۇرمەتىنە بولا, وسىلاي اتالسا كەرەك. باتىس التاي مەن مارقاكول قورىعى, ەرتىستىڭ جاعالاۋىنداعى ق ۇلىنجون قورىعى بوريس ۆاسيلەۆيچتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن قۇرىلعان-دى. تارحانكا مەن ريددەر اۋماعىنداعى اعاش كەسۋدى توقتاتقان دا وسى كىسى. ايتا بەرسەك, شىعىستىڭ شىرايلى سۇلۋلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاساعان جاقسىلىعى ۇشان.
اۋەلدە, ورنيتولوگپەن ورمان-توعايدى ارالاي ءجۇرىپ, اڭگىمەلەسسەك الدەقايدا اسەرلى بولار ەدى دەپ ويلاعانمىن. بىراق سەكسەننەن اسقان اقساقال بۇرىنعىداي تاۋ-تاس كەزۋدى سيرەتكەن. سوندىقتان دا «جاسىل ۇيدە» ەمىن-ەركىن وتىرىپ اڭگىمە تيەگىن اعىتقانبىز.
بەس تاۋدىڭ سىلەمى قوسىلعان باتىس التاي
مەن بىلەتىن ب.ششەرباكوۆ كوپ سوزگە جوق-تۇعىن. بۇل جولى دا ساراڭ سويلەيتىن شىعار دەپ سۇراقتارىمدى جىپكە تىزگەندەي قويىن كىتاپشاما جازىپ العانمىن. جوق, اقتارىلا اڭگىمە ايتتى. سوناۋ ساعىمدانعان بالا كەزىنەن باستاپ, بۇگىنگى اينالىسىپ جاتقان ەڭبەگىنە دەيىن باياندادى.
– مەنى كوپشىلىك ورنيتولوگ رەتىندە تانيدى. ءيا, قۇستار تاقىرىبىنا ءومىرىمدى ارنادىم دەسەم دە بولادى. سونىمەن قاتار زوولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتىمىن. تۋعان جەرىم وسى – وسكەمەن, ەرتىستى جاعالاي ورىن تەپكەن ابلاكەت شاعىن اۋدانى. اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, ساۋاتسىز اپامنىڭ قولىندا ءوستىم. ءوزىم ىزدەندىم, وقىدىم. اس-سۋىمىزدى ايىرۋ ءۇشىن جەتى جاسىمنان جۇمىس ىستەدىم. مۇعالىمدەردىڭ بالالارىن باقتىم, جۇك ءتۇسىردىم دەگەندەي. قىسقاسى, بالالىق شاعىم بولمادى. جەتىنشى سىنىپتان باستاپ كۇندەلىك جازا باستادىم. «مەكتەپكە باردىم, تاۋعا شىقتىم, وسىنداي قۇس كوردىم» دەپ ءتۇرتىپ قوياتىنمىن. ونىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى.
مەكتەپتى بىتىرە سالا رەسەيدىڭ حاركوۆ قالاسىنا بارىپ, توڭازىتقىش شەبەرى ماماندىعىنا وقىدىم. قالاي دەگەنمەن, جانىما جاقىن ماماندىق ەمەس ەدى. مەن ءۇشىن تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ كەتەتىندەي جۇمىس ىڭعايلى ەكەنىن تۇسىنگەم. ەكسپەديتسيالارعا شىققىم كەلدى. سول ءۇشىن دە لابورانت بولىپ, جۇمىسقا تۇسكەنىم بار. ودان كەيىن ۇزاق جىلدار ناتۋراليستەر ستانساسىندا ەڭبەك ەتتىم. مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, تاۋ-تاستى ارمانسىز ارالادىم. ناتيجەسىندە, 41 وقۋشىم كانديداتتىق قورعادى, پروفەسسور بولدى. ءوزىم دە ناتۋراليستەر ستانساسىندا ىستەپ ءجۇرىپ, «باتىس التاي قۇستارى» تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. سوناۋ ماسكەۋدە.
– باتىس التايدىڭ بۇككەن سىرى كوپ دەيمىز. ءور التايمەن سالىستىرساق, نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ – دەدىم, اڭگىمەسىن بولگىم كەلمەسە دە.
شىعىستىڭ ءتورت بۇرىشىن ارالاعانىمەن, وسى ريددەردىڭ توڭىرەگىن كوپ شيىرلاعانىن جازعان ەڭبەكتەرىنەن جاقسى بىلەمىز. بىلسەك تە ءوز اۋزىنان ەستىگىم كەلدى. كەيدە اڭگىمەلەپ ايتىپ جۇرگەن دۇنيەنى قاعازعا تۇسىرە بەرمەيتىنىمىز دە بار. بالكىم, باتىس التاي بۇككەن سىردى ششەرباكوۆ تا بۇگىپ قالدى ما, كىم ءبىلسىن؟ قارسى الدىمدا وتىرعان ول ساۋساقتارىمەن اق كۇمىستەي شاشتارىن سالالاي ارتقا تارادى دا, اڭگىمەسىن قايتا جالعاعان.
– ءۇبى مەن نارىن وزەندەرىنىڭ اراسى – باتىس التاي. نەگىزى كەندى التاي دەيدى. مارقاكول جاق – وڭتۇستىك التاي ء(وزىمىز ءور التاي دەيمىز). ەرتىستىڭ سول جاعالاۋى – قالبا التايى. جالپى الساق, بۇل قازاقستاننىڭ التايى. ءوزىمنىڭ سانالى عۇمىرىمدا التايدىڭ ءار پۇشپاعىنا اياعىم جەتتى. ەكسپەديتسيا بىرەۋ ءۇشىن سەرۋەندەۋ, تىنىعۋ بولسا, مەن جۇمىس رەتىندە قارادىم.
باتىس التاي قورىعىنىڭ فلوراسىن العاش جۇيەلەگەن شۆەد عالىمى كارل ليننەي. ول تۋرالى اڭگىمە بولەك. مەن سونىڭ اتىمەن اتالعان جەرگە «تاستى ەرتەگى» دەپ اتاۋ بەردىم. قاداۋ-قاداۋ تىزىلگەن تاستار بەينەبىر ەرتەگى الەمىنە جەتەلەپ بارا جاتقانداي كۇيگە تۇسىرەدى. كۇن كوتەرىلگەن سايىن تۇسكەن كولەڭكەسى مىڭ قۇبىلىپ, ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنە ۇقساي بەرەدى. بەس تاۋدىڭ سىلەمى قوسىلعان ەرەكشە جەر بۇل. سوناۋ ءشۇي جازىعىنان باستالعان حالزۋن, كوكسين تاۋ سىلەمدەرى, ءوزىمىز جاقتان ءۇلبى, يۆانوۆ, ليننەي جوتاسى وسى باتىس التاي قورىعىنا كەلىپ توعىسادى. قاق ورتاسىندا كول جاتىر, ءور جاعىنداعى تەپسەڭدە «ەرتەگى تاستارى» ءتىزىلىپ تۇر. عاجاپ ەمەس پە؟! ءۇش شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان التايداعى ەڭ باتپاقتى جەر دە وسىندا. ءۇبى وزەنى دە باتىس التايدان جىلىستاپ اعادى. ۇلكەندى-كىشىلى ونداعان كولى بار. وسىمدىككە دە وتە باي. سىلەۋسىن, بۇعى, مارال, ەلىك, بۇلان سىندى جانۋارلارى جەلە جورتادى. ايۋ دا ءورىپ جۇرەدى. قۇستاردىڭ جۇزدەن استام ءتۇرى كەزدەسەدى. ەۋرازيا كونتينەنتىندە مۇنداي جەر جوق.
ءالى ەسىمدە. 1972 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگى. باتىس التاي. تۋندرا توق-توق ەتىپ قاتىپ قالعان. تايعاناقتاپ جۇرە المايسىڭ. جانىمدا التىن تامىر قازىپ جۇرگەن جىگىتتەر بار. دىتتەگەن جەرىمىز – ورمان ىشىندەگى شاعىن عانا قاراعاي ءۇي. شىلبىر بويى توپتىڭ الدىندا كەلە جاتقام. ءبىر ۋاقىتتا توڭ بولىپ قاتقان اياقتىڭ استىنان ايقىش-ويقىش ايۋدىڭ تىرناق ىزدەرىن بايقاپ قالدىم. جىگىتتەرگە تىنىش دەگەندەي سۇق ساۋساقپەن ەرىندى باستىم. ەڭىستەگى بەتكەيگە قاراسام, الاڭسىز اق ايۋ ءجۇر. (قىتايداعى فوتوگراف تۇسىپبەك سلامحاننىڭ اق ايۋ تۋرالى اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇستى) دوربادان فوتواپپاراتتى الا سالا قۋا جونەلدىم. ءىرى ەكەن. قوس اياقتاپ, بورساڭداي قاشتى. ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ كەلە جاتىپ, ءبىر قاراسام, اپپاق قونجىقتارىن ەرتە جوسىلدى. جو-جوق, بۇل سولتۇستىك پوليارداعى اق ايۋ ەمەس. مۋتاتسياعا ۇشىراعان. مىسالى, اپپاق قارعا دا بولادى.
ساناپ وتىرسام, 1992 جىلدان بەرى باتىس التايدا 19 جىل ءجۇرىپپىن. ءتىپتى الماتىدان كەلگەن گەوگرافتار كولگە مەنىڭ اتىمدى بەرىپ كەتكەن. العاش بوتانيك يۋري كوتۋحوۆپەن بىرگە شىقتىق. ول كەزدە باتىس التايدا ادام اياعى سيرەك ەدى. سوندا ۇيا سالاتىن قۇستىڭ 25 جاڭا ءتۇرىن تاپتىم. شەكاراعا تاياۋ تۇستا سيرەك كەزدەسەتىن كوك بۇلبۇل كوردىم. كەيىن قۇستار تۋرالى 800 بەتتىك كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازدىم. نەگىزى, كانديداتتىققا 140 بەت تە جەتەتىن. قىزىعا وقىعان كوميسسيا مۇشەلەرى ەكىنشى توم جاساۋعا دا رۇقسات بەردى.
«اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بيلەت جازعاننان باسقا تۇك بىتىرمەيدى»
– سوندا توڭازىتقىش جوندەۋدىڭ شەبەرى قالاي ورنيتولوگ مامان بولىپ كەتتى؟ – دەپ تاڭدايعا تىعىلعان سۇراقتى تاق ەتكىزدىم.
– الماتىداعى قازىرگى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ, دەكانعا كىردىم. ويىم, ورنيتولوگياعا جاقىن ماماندىققا وقۋعا ءتۇسۋ. سارى كيتەل كيگەن كەلبەتتى كىسى ەكەن. اڭگىمەلەسە وتىرىپ, ءوتىنىشىمدى ايتتىم. ورنيتولوگيا دۇنيەلەرى جەر تورەدە دەدى. تۇستىك. سۇراقتارىنا سارت-سۇرت جاۋاپ بەرىپ كەلەمىن. قۇس تۇرلەرىن ءتىزىپ شىقتىم. ەندەشە, وقۋعا ءتۇس دەدى سول جەردە. بىراق تالاپ بار دەدى كوتەرىڭكى داۋىسپەن. ءسال ءۇنسىز تۇردى دا, ەكسپەديتسيالارعا شىعاسىڭ دەدى كوزىمە تىك قاراپ. قۋانىپ كەتتىم. «شورتاندى سۋمەن شوشىتتىڭىز» دەپ ازىلدەدىم.
سودان باستاپ, قۇستاردى شىنايى زەرتتەۋگە كىرىسكەم. ولاردىڭ قيمىلىن, داۋىسىن ابدەن تانىدىم. شىعىس قازاقستاندا تابانىم تيمەگەن جەر جوق شىعار. الدىمەن, ەكسپەديتسيانىڭ جوسپارىن ساعات ءتىلىنىڭ جۇرىسىمەن جۇيەلەپ الدىم. ءبىرىنشى ەرتىستىڭ بويىمەن قۇلديلاپ, سەمەيگە دەيىن ءجۇرىپ ءوتتىم. ودان سوڭ باتىس التاي, وڭتۇستىك التايدى ارالادىم. جوسپارعا ساي زايسان, ماڭىراق, شىلىكتى جازىعى, ساۋىر-تارباعاتاي, الاكول جاقپەن ءجۇرىپ ءوتتىم. ابايدىڭ جازىعىنا ءتۇسىپ, شىڭعىستاۋعا دەيىن باردىم. ءسويتىپ, قالبا سىلەمدەرىنە كەلىپ توقتادىم, – دەپ, سورەدەگى ءوزىنىڭ اۆتورلىق كىتاپتارىنا قول سوزدى.
ب.ششەرباكوۆ سانالى عۇمىرىندا بيولوگيا مەن ەكولوگياعا قاتىستى جۇزدەن استام عىلىمي جۇمىس, وتىزدان استام عىلىمي كوركەم كىتاپ پەن 160 عىلىمي ماقالا جازعان. ەڭبەكتەرى تەگىس كىتاپحانالاردا جيناقتالعان. جازعان دۇنيەلەرىنىڭ بارلىعى تابيعاتتى قورعاۋعا ۇندەيدى. ال اڭشىلىق دەگەنگە قانى قاس. بۇل تاقىرىپتىڭ شەتىن شىعارا قويىپ ەدىم, «قارسىمىن» دەپ كۇڭك ەتە ءتۇستى. قاباعى شىتىناپ شىعا كەلدى. قايدان عانا سۇراپ ەدىم دەدىم ىشتەي. قۇداي بىلەدى, قۇس اتقان اڭشىنى كورسە, ءوز قولىمەن تۇنشىقتىراتىن سياقتى.
– شىعىس قازاقستاندا اڭ قالعان جوق. كوشپەلى قۇستىڭ ءبارى بىزدە ەدى. قازىر كۇرت ازايعان. ولار كۇن سۋىتا جەرورتا تەڭىزىنە قاراي ۇشادى. ال جول-جونەكەي سوعىس. قۇستان بولەك, قانشاما اڭ ءولىپ جاتىر. ءار توبەدە اڭقيتتاپ وتىراتىن سۋىر دەگەن سيرەگەن. بەس قويان, جيىرما شاقتى قۇر كورسەك, كوبەيىپتى دەيمىز. كەزىندە مىڭ شاقتىسى بولعان. بىزدە 10-12 ۇيرەكتىڭ ءتۇرى بولسا, ونىڭ جارتىسى «قىزىل كىتاپتا». قارا ەرتىستەن عانا 250-300 ۇيرەك سانار ەدىك. كەيىن قامىس ورتەنەدى, اڭشىلار كوبەيدى. ءبىر جىلدارى قورىقشىلارمەن بىرگە ارالاپ كوردىم. قازدىڭ دا قاڭقىلى ەستىلمەيدى. ەسەسىنە, سۋقۇزعىن مەن اققۋدىڭ سانى ارتقان. تىرنانىڭ دا اعى كوبەيىپ, سۇرى ازايعان. مۇنداي باي تابيعاتىمىز ءۇشىن اڭ سانى وتە از. اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بيلەت جازعاننان باسقا تۇك بىتىرمەيدى. بەس ۇيرەككە دەپ بيلەت العان اڭشى سول بەسەۋمەن شەكتەلەدى دەپ ويلايسىڭ با؟ ەڭگەزەردەي جىگىتتەر قورعانسىز اڭدى اتىپ الىپ, سۋرەتكە تۇسەدى. سونى ماقتان كورەدى... تايگا ءۇنسىز قازىر. اڭشىلىققا توقتاۋ سالۋ كەرەك! ءاي, بىراق, ءبىز ايتقانمەن, اڭدى جوعارىداعى باي-باعلاندار اۋلايدى. ولار مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قابىلداي قويماسى انىق.
ەرتەدە زايساننىڭ كەندىرلىگىندە جولبارىس جورتاتىن. قۇرىدى ول دا. امۋداريا, سىرداريانىڭ بويىنداعى جولبارىستىڭ ءبارىن قۇرتىپ الدىق. ونىڭ بارىنە ادامي فاكتور اسەر ەتتى. ال اۋىل ىشىنە اڭ كىرىپ كەتسە كوبەيگەندىكتەن ەمەس, ازىق بولماعاندىقتان, اۋىل ماڭىن تىمىسكىلەنەدى, – دەپ ۇلكەن ماسەلەنىڭ باسىن اشتى. اۋداندىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ەمەس, رەسپۋبليكادان نازار اۋداراتىنداي پروبلەما بۇل.
شىعىستىڭ شىرايلى تابيعاتىنا شىنايى جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن بوريس ششەرباكوۆ كەيىنگى جىلدارى تاريحي تاقىرىپتاردى دا قوزعاپ ءجۇر. قازىرگى تاڭدا جىبەك جولى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ول تۋرالى تىڭ دەرەكتەر دە تاۋىپتى. ساۋدا كەرۋەنى كوكتاۋ, تارعىن تاۋلارىن باسىپ ءوتىپ, اسۋبۇلاق جازىعىنا تۇسكەن. مۇندا ايالداعان سوڭ ومەشكە كوتەرىلە بەرىستەگى وڭ جاقتاعى جازىقپەن جىلجىعان. ءسويتىپ, توتەسىنەن قىتايعا شىققان. بۇل جولداردا باقىر تيىندار تابىلعان. ب.ششەرباكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەڭىل-جەلپى دالەلدى دەرەكتەر بار. بىراق ەڭبەگى اياقتالماعان سوڭ بولار, بۇل تاقىرىپتا كوپ اشىلا قويمادى.
– ەندەشە, ءسىزدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الايىن, – دەپ فوتواپپاراتىما جارماسا بەرىپ ەدىم, – جاس كۇنىمدەگىدەي كەسكىن-كەلبەت جوق, ونى نە قىلاسىڭ؟! – دەپ, ءۇزىلىپ بارا جاتقان اڭگىمەسىن قايتا جالعادى.
– سىرىقتاي جىگىت ەدىم. اكروباتيكامەن دە, كۇرەسپەن دە اينالىستىم. ايتكەنمەن, اپام جالعىز بولعاندىقتان اسكەر قاتارىنا المادى. الماتىدا وقىپ جۇرگەنىمدە كاۆكازدىقتار دەنە بىتىمىمە قاراپ, قاتارلارىنا قوسىلۋىن سۇرادى. ءتىپتى پاتەر دە ۇسىندى. بىراق, باعىتىم باسقا ەدى. باعىتىمنان اداسقام جوق. ءالى كەلەمىن...
شىعىس قازاقستان وبلىسى
