پرەزيدەنت ۇسىنعان مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ باستاماسى ساياسي-قۇقىقتىق سالانى جەتىلدىرۋگە, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا باعىتتالعان. قازىر الەمدە بولىپ جاتقان شيەلەنىستەر مەن ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزىپ وتىر. جاhاندىق سىن-قاتەرلەر بۇرىنعى قالىپتاسقان قاعيدالار مەن ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋدە. جاڭا سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قوعام ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋعا ءتيىس.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدىڭ قيىن جولىنان ءوتتى. ءبىز ىنتىماق پەن بىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا الەم مويىنداعان مەملەكەتكە اينالدىق. ەندىگى كەزەكتە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى دامىتىپ, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا قادام باسقالى تۇرمىز. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتۋعا, ەكونوميكانى ۋاقىت تالابىنا ساي دامىتۋعا, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋى دەر كەزىندە قابىلدانعان ساياسي شەشىم ەكەنى داۋسىز. ەلدەگى اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋعا باستاماشى بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بۇل ماسەلە قوعامدا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جان-جاقتى تالقىلاندى. ساراپشىلار مەن ازاماتتىق بەلسەندىلەر ءوز باعاسىن بەردى. بارلىق ۇسىنىس كەڭ اۋقىمدى قولداۋعا يە بولدى. العا قويعان ماقساتىمىزدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت بولدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
الداعى رەفەرەندۋم قالىپتاسقان مەملەكەتتىك مودەلدى كەشەندى تۇردە ترانسفورماتسيالاۋدى كوزدەيدى. اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بۇكىل كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. وسى رەفورمادان قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالاتىنىن ءار ازاماتتىڭ ءتۇيسىنىپ, ۇعىنۋى اسا ماڭىزدى.
جىل باسىنداعى قاڭتار وقيعاسى ەلىمىزدە, جالپى قوعام ومىرىندە, اتاپ ايتقاندا, ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-رۋحاني سالالاردا تۇبەگەيلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىن اشىق كورسەتتى. سوندىقتان بۇل رەفورمالاردىڭ تۇبەگەيلى جاڭا كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قابىلدانۋى – ۋاقىتتىڭ قاتال تالابى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ دامۋ ساتىسىنا قادام باسقانىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇل تەرمين ەلىمىزدە كۇردەلى دە جان-جاقتى الەۋمەتتىك قايتا قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنان حابار بەرەدى. دەمەك «ەكىنشى رەسپۋبليكا – مەملەكەتتىك مودەلدىڭ جاڭارۋى».
پرەزيدەنت كونستيتۋتسيامىزعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتا وتىرىپ, حالىق بيلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى سانالاتىن «پلەبيستسيت» تەرمينىن بىرنەشە رەت قولدانعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى بۇل جونىندە: «قازاقستاندا دەموكراتيانىڭ وسىناۋ ءتيىمدى ينستيتۋتى تولىق پايدالانىلمادى. ال جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە ءبىز ەلىمىز ءۇشىن وسىنداي تاعدىرلى شەشىمدەردى كوپشىلىك الدىندا قابىلداۋعا ءتيىسپىز» دەگەن بولاتىن.
ەل كۇتىپ وتىرعان بۇگىنگى رەفورمالار مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە, ازاماتتىق قوعامدى قولداۋ مەن دامىتۋعا, مەملەكەتتىك بيلىكتى شەكتەۋگە, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا نەگىز بولماق.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى» دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلۋدە. مەملەكەت باسشىسى: «كونستيتۋتسيادا حالىقتىڭ جەر مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ يەسى ەكەنى تۋرالى نورمانىڭ تۇپكىلىكتى بەكىتىلۋى ۇلكەن ساياسي مانگە يە بولادى, بولاشاقتا كەز كەلگەن سايكەسسىزدىكتەردى بولدىرمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, مەملەكەت جەردى, جەر قويناۋىن, سۋىن, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن, سونداي-اق باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ساپاسى ءۇشىن حالىق الدىندا جاۋاپ بەرەتىن بولادى.
اتا زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق تەتىگىن نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلادى. مۇنداي سوت الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جۇمىس ىستەيدى. وعان ءار ادام قولدانىستاعى زاڭدار مەن باسقا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى, سونداي-اق ونىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان جاعدايدا جۇگىنە الادى. كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرورعا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرىلەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى تەجەۋ ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتەدى. ازاماتتارعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جانە ءوز بەتىنشە جۇگىنۋ قۇقىعىن بەرۋ ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى قۇرالى سانالادى.
ءولىم جازاسىنا تولىق تىيىم سالۋ دا جاڭا نورما. ءبىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەمىز ادامنىڭ تابيعي قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعىن تانۋعا نەگىزدەلەدى. ادامدى ءوز قۇقىعى مەن بوستاندىعىنان اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءابسوليۋتتى تۇردە دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ ءار ادامعا تيەسىلى.
ەلەۋلى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى. ول دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ بارلىعىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. كوپتەگەن ەۋروپا ەلىندە ومبۋدسمەندى پارلامەنت تاعايىندايدى, ونىڭ ءار الۋان تۇرلەرى دە بار. اسىرەسە بالالار ومبۋدسمەنى ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. نەگىزگى زاڭعا ومبۋدسمەن تۋرالى نورمانىڭ ەنگىزىلۋى جانە «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋى وڭ ناتيجەلەر بەرىپ وتىر.
ايتا كەتەيىك, قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كونستيتۋتسيانىڭ 83-1-بابىندا بولەك كورسەتىلەدى. ومبۋدسمەن ەگەر تۇلعا مەن ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى بۇزىلسا, سونى قالپىنا كەلتىرەدى ءارى ولارعا كومەك بەرەدى.
پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋگە قاتىستى جاڭا ەرەجەلەردى دە اتاپ وتكەن ورىندى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كوپشىلىك داۋىسپەن كەز كەلگەن زاڭ جوباسىن قابىلداماۋعا قۇقىلى. قابىلدانباعان زاڭ جوباسى ازىرلەنگەن ورىنعا كەرى قايتارىلادى. پارلامەنت سەناتى ەندى زاڭ شىعارمايدى. زاڭداردى ءماجىلىس قابىلدايدى, ال سەنات كوپشىلىك داۋىسىمەن بەكىتەدى.
سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىنە دە بىرقاتار وزگەرىس ەنەدى. پارلامەنت وكىلەتتىگى كۇشەيتىلەدى. بۇل تۇزەتۋلەر سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن پارلامەنتى مەن تاۋەلسىز ۇكىمەتى مىعىم پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋدى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەملەكەت جانە ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ تەتىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان 5 ماۋسىمدا وتەتىن رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى.
اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ, تالقىلاۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا تاجىريبەلى ساراپشىلار, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىقتانۋشى عالىمدارى كىردى. بۇل باعىتتا قازۇۋ ۇجىمى دا بەلسەندى جۇمىس اتقارۋدا.
ۋنيۆەرسيتەتتە رەفەرەندۋم قارساڭىندا بىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەتتىك حاتشى ەرلان قارين, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ساياساتتانۋشىلار كونگرەسى ءوتىپ, ساياسي رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى تالقىلاندى. سونداي-اق پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, ساياساتتانۋشى عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامىمەن, ستۋدەنت جاستارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
الداعى رەفەرەندۋم – مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قادام. ساياسي وزگەرىستەردەن عىلىمي قاۋىمداستىق شەت قالماۋعا ءتيىس. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاندى وزىق بىلىممەن قارۋلانعان, باسەكەگە قابىلەتتى جاستار, بىلىكتى ماماندار عانا قۇرا الادى. ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعاعا بەيجاي قاراماي, وڭ وزگەرىستەر ءۇشىن ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسايىق.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى
