قوعام • 01 ماۋسىم، 2022

كوشى-قونعا جاڭا ءتاسىل قاجەت

204 رەت كورسەتىلدى

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

«مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» جانى ءسىرى حال­قىمىز «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ با­تى­­را­دى» دەگەن ناقىل ءسوزىن ماعجان جۇماباەۆ:

«الىستان ورىس، قىتاي – اۋىر سالماق،

جاقىننان تىنشىتپايدى

قالىڭ قالماق.

ارتىندا – ور، الدىندا – كور،

جان-جاعى – جاۋ،

داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟»، دەپ جىرلاعان قيلى زاماندا قينالعانىنان ايتقان بولار، شاماسى.

ۇلان-عايىر جەرىنىڭ كولەمى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە 9-ورىندى، ال حالقىنىڭ سانى بويىنشا 64-ورىندى عانا ەنشى­لەپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن دەموگرافيا ماسەلەسى، سونىڭ ىشىندە، ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون جايى قازىرگى الماعا­يىپ كەزەڭدە دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ادامنىڭ ءبارى تۇسىنەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: ء«بىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارى­نىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قو­نىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ، وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. بۇعان قوسا، سوڭعى جىلداردا ءتۇر­لى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قال­عان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ، ولاردى جوعارىدا ايتىلعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز. بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. وعان كەزەكتى ناۋقان رەتىندە قاراۋ­عا بولمايدى. جەرگىلىكتى بيلىك مۇنداي جۇمىستاردى جوعارىعا كوپىرگەن اق­پار بەرۋ ءۇشىن ەمەس، مەملەكەتتىك مۇددە جانە اعايىنعا شىنايى جاناشىرلىق تۇر­عىسىنان جاساۋعا ءتيىس»، دەپ جازىپ، مەملەكەتتىك كوشى-قون ساياساتىنىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ كورسەتتى. سونداي-اق بىل­تىرعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداما­سىن ازىرلەۋدى تاپسىرا كەلىپ: «ەل ىشىندەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ ۇتقىرلىعى ماسەلەسىنە قا­تىستى دا جاڭا ۇستانىمدار قاجەت. ۇكىمەت وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىپ جات­قان ازاماتتارعا جاردەماقى ءبولۋدىڭ قول­دانىستاعى تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا، ونى اكىمدىكتەر ارقىلى عانا ەمەس، وڭتۇستىك وڭىرلەردەن ادامداردى ءوز بەتىمەن جالدايتىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ شىعىنىن وتەۋ ارقىلى دا بەرۋگە بولادى. ءوز بەتىنشە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ دە كوشۋىنە جاعداي جاساعان ءجون. كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا ءۇي سالۋ عانا ەمەس، اۋىل شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن دە جەر تەلىم­دەرىن بەرۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋ كەرەك. سونداي-اق ولارعا مەملەكەتتىك قول­داۋ شارالارى قولجەتىمدى بولۋىن قام­تاماسىز ەتۋ قاجەت»، دەپ ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى.

بۇل باعىتتا قانداستاردى قابىلداۋ­عا قوسا، «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىن­دا جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇر­عىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر­گە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ قولعا الىن­عانى بەلگىلى. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك، وتكەن بەس جىل ىشىندە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە 33،8 مىڭ ادام قو­نىستاندىرىلعان. بۇل از با، كوپ پە؟ مۇنى ءبىلۋ ءۇشىن كوشى-قون ستاتيستيكاسىنا كوز سالايىق. كەيىنگى بەس جىلدا تۇرعىندار سانى قوستاناي وبلىسىندا 22 مىڭعا (2017 جىلعى 879 مىڭنان 2022 جىلعى 857 مىڭ ادامعا دەيىن)، پاۆلودار وبلىسىندا 10 مىڭعا (757 مىڭنان 747 مىڭ ادامعا دەيىن)، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 26 مىڭعا (563 مىڭنان 537 مىڭ ادامعا دەيىن)، شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 33 مىڭعا (1 389 مىڭنان
1 356 مىڭ ادامعا دەيىن) ازايعان. تۇتاس­تاي العاندا، اتالعان قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋشى 4 وڭىردە بەس جىل ىشىندە تۇرعىندار سانى 91 مىڭعا كەمىگەن. جىل­دان-جىلعا جالعاسىپ كەلە جات­قان وسى تەرىس ءۇردىستىڭ قاشان تىيىلارى بەلگىسىز. سايىپ كەلگەندە، بۇل قونىس اۋدارۋشىلار سانى از بولىپ، قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەگەنىن كورسەتەدى.

مۇنىڭ سەبەبىنە ۇڭىلسەك، ەڭ الدىمەن، ۇكىمەت سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىر­لەردەگى دابىل قاعارلىقتاي دەموگرا­فيالىق احۋالعا جانە قونىس اۋدارۋ باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا جەتە كوڭىل بولمەي وتىرعانى اڭعارىلادى. اتاپ ايت­ساق، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستارعا بولىنەتىن جىلدىق كۆوتانى جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەردىڭ بەرگەن وتىنىمدەرىنە سايكەس بەكىتۋمەن عانا شەكتەلىپ، وسى مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ارالاسپاي، ونى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە بەرىپ، جايباراقات قاراپ وتىر. مىسالى، بيىلعى جىلى وڭىرلىك كۆوتا بويىنشا نەبارى 6 587 قونىس اۋدارۋشىنى جانە 1 499 قانداستى قابىلداۋ كوزدەلگەن. سەبەبى سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى، «اش قۇلاقتان تىنىش قۇلاق» دەگەندەي، جەرگىلىكتى تۇر­عىندار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقانىنا ونشا الاڭداماي، قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قابىلداۋدىڭ ماشاقاتى كوپ شارۋاسىمەن شۇعىلدانۋعا ونشا قۇلشىنىس تانىتپايتىنى، ءتىپتى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا ادامي جاناشىرلىق جەتىسپەي جاتاتىنى بەلگىلى. دەمەك، كوشى-قون ساياساتىنا جاڭا ءتاسىل قاجەت. ناقتى ايتساق، جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك جانە شى­عىس وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ جانە قانداستاردى قابىلداۋ باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋمەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە تىكە­لەي اينالىسىپ، ءتيىستى وبلىستار اكىم­دىكتەرىنىڭ سىلبىر قيمىلىنا سونى سەرپىن بەرگەنى ءجون. بۇل ءۇشىن سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قابىلداۋدى بارىنشا كوبەيتۋدىڭ بىرنەشە جىلعا ارنالعان بولجامدى جوسپارىن جاساپ، تياناقتى ىسكە اسىرۋ قاجەت. وسى ماقساتتا، بالكىم، قوعامدا ايتىلىپ جۇرگەنىندەي، ۇكىمەتتىڭ جانىنان كوشى-قون اگەنتتىگىن نەمەسە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنان دەربەس كوشى-قون كوميتەتىن قۇرۋ قاجەت شىعار. سونىمەن قاتار بۇل مەملەكەتتىك ماسەلە ۇكىمەتتىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا بولعانى ءجون.

شىنتۋايتىندا، وڭتۇستىك وڭىرلەردەن سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە قونىس اۋدارعىسى كەلەتىن وتباسىلار، اسىرەسە جاڭا شاڭىراق قۇرعان جاستار از ەمەس. بۇنى الماتى وبلىسىنان سقو-عا كو­شىپ بارعان قوعام بەلسەندىسى بۋراحان داقانوۆ اشقان «تەرىسكەيگە جورىق» تەلەگرام-ارناسىنا ءۇن قاتقان ازاماتتار­دىڭ سوزدەرىنە قاراپ بايقاۋعا بولادى. الايدا ولاردىڭ كوبى قونىس اۋدارۋدىڭ ءمان-جايىن بىلمەيدى جانە الەۋمەتتىك جەلىدە قويعان ساۋالدارىنا قۇزىرەتتى شەنەۋنىكتەر تاراپىنان جاۋاپ الىپ جاتقان جوق. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جانىنان قونىس اۋدارۋ ماسەلەلەرى بو­يىنشا ازاماتتارعا اقپاراتتىق قول­داۋ كورسەتەتىن ورتالىق قۇرىلسا، قۇبا-قۇپ.

قانداستاردى قابىلداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قا­ۋىم­داستىعى حالىقتىق اسار ادىسىمەن شەتەلدەن كوشىپ كەلەتىن قازاقتارعا تۇرعىن ۇيلەر سالۋ باستاماسىن كوتەرىپ وتىر. البەتتە، وعان ۇكىمەت نازار اۋدارىپ، قولداۋ كورسەتسە، يگى. اقمولا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان قانداستارعا ارنالعان اگروقالاشىقتار سالۋ جوباسى الداعى ۋاقىتتا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جالعاسىن تابۋعا ءتيىس.

وسى ورايدا ءبىر ەسكەرەرلىك جايت: ءورىستىلدى تۇرعىندارى باسىم سولتۇ­س­تىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە وزبەكستان­نان جانە باسقا تمد ەلدەرىنەن كوشىپ كەلەتىن، ورىس ءتىلىن بىلەتىن قانداستاردى كوبىرەك ورنالاستىرعان دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى قىتاي مەن موڭعوليادان جانە باسقا شەت مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىز ورىس ءتىلىن بىل­مە­گەندىكتەن، تەرىسكەي وڭىرلەردە قيىن­دىقتارعا تاپ بولىپ، جاڭا ورتاعا تەز بە­يىم­دەلە الماي، قينالىپ ءجۇر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز بەتىنشە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر­دىڭ دە سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە كوشۋىنە جاعداي جاساۋ، كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جو­نىندەگى تاپسىرمالارى قونىس اۋدارۋعا نيەتتەنىپ وتىرعان ادامداردى قۋانتىپ تاستاعانىمەن، ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسى كوڭىل كونشىتپەيدى. وسىعان وراي، ءماجىلىس دەپۋتاتى قۇدايبەرگەن ەرجان ۇكىمەت­كە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا: «حا­لىقپەن كەزدەسۋلەرىمىزدە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى جونىندە سىن-ەسكەرتپەلەر ايتىلدى. كەي جەرلەردە ءتىپتى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ارەكەتسىز­دىگىن سابوتاجعا تەڭەدى. باعدارلاما اياسىندا كوشىپ بارعانىمەن، كەيىن قاي­تۋعا ءماج­بۇر بولعان جەرلەستەرىمىز سە­بەپتەرىمەن ءبولىستى. ولار مىناداي: بىرىن­شىدەن، جەر­گىلىكتى اكىمدىكتەر نەم­قۇرايدى­لىق تانىتىپ، قونىس اۋدارۋشى ازامات­تار ءوز پروبلەمالارىمەن وزدەرى بەتپە-بەت قالعان. ەكىنشىدەن، قونىس اۋدارۋشىلار­عا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساپاسىز­دى­عى بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا تەرىس اسە­رىن تيگىزگەن. ۇشىنشىدەن، جەكە قوجا­لىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە مۇم­كىندىك بولماعان. تورتىنشىدەن، مال شارۋا­شىلىعىمەن جانە ديقانشىلىقپەن اينالىسۋعا شابىندىق، جايىلىم، جەر تەلىمدەرى بەرىلمەگەن. جىلداپ يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەر بولا تۇرا، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءارتۇرلى سەبەپتى العا تارتىپ، قونىس اۋدارۋشىلار سۇرانىسىن ورىنداۋعا اسىقپايدى»، دەپ جازىپتى. ماجىلىسمەننىڭ وسى پىكىرى دە كوشى-قونعا جاڭا ءتاسىل قاجەتتىگىن ايعاقتاپ تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار