وسى ماسەلەگە قاتىستى الماتى دارىگەرلەرى بالالارداعى اۋتيزم بەلگىلەرى مەن سەبەپتەرى تۋرالى بايانداي وتىرىپ, ۇسىنىستارىن العا تارتتى. الماتىداعى №5 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ بالالار اۋرۋلارى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جوعارى ساناتتى دارىگەر حاديشا سۇلتانقۇلوۆا اۋتيزم بەلگىلەرى ءۇش جاسقا دەيىن پايدا بولاتىنىن, جەڭىلىرەك بەلگىلەرى بايقالاتىن ۇقساس جاعدايلار اۋتيزم سپەكترىنىڭ بۇزىلىستارىنا (ASD) جاتاتىنىن اتادى. دارىگەر اۋتيزمگە جۇكتىلىك پەن بوسانۋ بارىسىنداعى دەنساۋلىقتاعى كىناراتتار, باس-مي جاراقاتتارى مەن ينفەكتسيالاردىڭ سالدارى, ميدىڭ ءتۋابىتتى ديسفۋنكتسياسى, اقپاراتتى وڭدەۋگە قاجەتتى نەيروندىق قۇرىلىمدارىنىڭ دامىماي قالۋى سەبەپ بولاتىنىن ەسكە سالدى.
ءاۋتيزمنىڭ دە تۇرلەرى بار. لورا ۋينگتىڭ ادىسىنە سۇيەنسەك, ءاۋتيزمدى انىقتاۋدىڭ ءۇش بەلگىسى: الەۋمەتتىك ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ بولماۋى, قىزىعۋشىلىقتىڭ شەكتەلۋى مەن مىنەزدەگى قىلىقتارىنىڭ قايتالانۋى. ماماندار نارەستە شاقتا بالادا كەز كەلگەن قيمىل مەن دىبىسقا شامادان تىس ۇرەيلەنۋ مەن جىلاۋ رەاكتسيالارى, ءتىلدىڭ كەش شىعۋى, وعاش ارەكەتتەر, قارىم-قاتىناس جاساۋعا ق ۇلىقسىزدىق, سوزدىك قورىنىڭ جاسىنا ساي بولماۋى, سويلەگەن كەزدە داۋىسسىز دىبىستاردىڭ از بولاتىنى سياقتى بەلگىلەردى اتايدى. قىسقاسى, بۇل بالالار وزىمەن جاستىلارعا قاراعاندا سوزدەردى ارالاستىرىپ, ىم-يشارامەن سويلەيدى, قاجەتىن سۇراۋعا, كورگەنىن ايتۋعا, ءوزى سياقتى بالالارمەن ويناۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى.
سپيكەر اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ ۆەربالدى جانە ۆەربالدى ەمەس قارىم-قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋىنا توقتالدى. مىسالى, بالا قولعا العاننان قاشادى, كوتەرگەندە نەمەسە قۇشاقتاعاندا قاتىپ قالادى, ول ادامعا قارامايدى, كوپشىلىكپەن ارالاسقاندا كۇلمەيدى, اكە-شەشەسىمەن, قوناقتارمەن امانداسپايدى, باسقالارمەن اڭگىمەلەسكەندە ءبىر نۇكتەگە قادالىپ وتىرادى.
ء«اۋتيزمى بار بالالاردا ماقساتسىز قوزعالىستار, بىركەلكىلىككە مۇقتاجدىق, وزگەرىستەرگە قارسىلىق, كۇندەلىكتى ارەكەتتەردى سول ءتارتىپ, ياعني وزگەرمەيتىن ديەتا نەمەسە ءبىر كيىمدى تاستاماۋ بايقالادى. مۇنداي پاتسيەنتتىڭ ءوزىن تىستەيتىن, جاراقاتتايتىن اۆتواگرەسسيالىق ەرەكشەلىگىن اتاپ وتكەن ءجون. اسب بار بالالاردىڭ 30%-عا جۋىعى ءومىر بويى ءوزىن زاقىمداپ وتىرعان», دەيدى ح.سۇلتانقۇلوۆا.
الايدا پاتسيەنتتەردىڭ ءبىر بولىگى ءجاسوسپىرىم كەزىندە تۇزەلسە, كەرىسىنشە 40%-ىندا ءجاسوسپىرىم شاعىندا جاعدايى ناشارلاپ كەتەدى. ەمدەۋ جانە كوررەكتسيالىق كومەك بولماعان جاعدايدا اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردىڭ 70%-عا دەيىنى اۋىر مۇگەدەك بولىپ, ۇنەمى اينالاسىنداعىلاردىڭ كومەگىنە مۇقتاج بولاتىنى بەلگىلى.
ح.سۇلتانقۇلوۆا وسى كەسەلدىڭ سالىستىرمالى تۇردە وسىدان 10 جىل بۇرىن انىقتالعان جاڭا ۆيرتۋالدى ءتۇرىن اتاپ ءوتتى. بۇل مۋلتيمەديالىق پلازمالاردىڭ, پلانشەتتەردىڭ جانە تەلەفونداردىڭ دامۋىمەن سايكەس كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل قالىپتى دامىپ كەلە جاتقان بالالاردى نەۆرولوگيالىق اۋىتقۋعا ۇشىراتۋى مۇمكىن.
دارىگەر ۆيرتۋالدى ءاۋتيزمنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تاماعىن ءىشىپ وتىرعان كەزدە بالاعا گادجەت بەرمەۋگە, كوپ سويلەسۋگە, وعان ءبارىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋعا, ۇنەمى اتىن اتاپ شاقىرۋعا كەڭەس بەرەدى. بالدىرعاندارعا تۇسىنىكسىز مۋلتفيلمدەر كورۋدىڭ ورنىنا كوبىرەك سويلەسكەن ءجون.
ءتۋابىتتى ءاۋتيزمنىڭ الدىن الۋعا كەلەتىن بولساق, ايەل بالالى بولار الدىندا جانە جۇكتىلىك كەزىندە گينەكولوگپەن كەڭەسۋى كەرەك. ەگەر ايەل جۇكتىلىككە دەيىن جانە جۇكتىلىك كەزىندە فولي قىشقىلىن قابىلداسا, وندا بالادا ءاۋتيزمنىڭ دامۋ ىقتيمالدىعى ءتورت ەسە ازايادى.
ءوز كەزەگىندە الماتىداعى «پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيا» كمم ديرەكتورى مىندەتىن اتقارۋشى ەلميرا اقشولاقوۆا ءاۋتيزمى بار بالالارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تەكسەرۋ جانە كەڭەس بەرۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ نەگە قاجەت ەكەنىن باياندادى. مۇنداي قۇجاتتى ازىرلەۋدىڭ وزەكتىلىگى وسى ساناتتاعى بالالار سانىنىڭ ۇنەمى ارتۋىمەن جانە ءاۋتيزمدى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق دياگنوستيكالاۋدىڭ وتاندىق باعدارلامالارىنىڭ بولماۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. سونداي-اق ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ مەن ەرەكشە ءبىلىم بەرىلۋىنە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى تەكسەرۋ جانە ولارعا كەڭەس بەرۋدە پمپك قىزمەتىن رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى ايقىن بولىپ وتىر.
ء«بىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس, «پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيالار» «مەديتسينالىقتان» «پەداگوگيكالىق مودەلگە» كوشەدى. پمپك قىزمەتىندەگى الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق مودەل كەلەسى تەتىكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇلار – ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ مەن بالا ءۇشىن وقىتۋدىڭ ارنايى جاعدايلارىن انىقتاۋ سياقتى جاڭا باعىتتاردى ەنگىزۋ, بالانىڭ دامۋ پروبلەمالارىندا, وقىتۋ, تاربيەلەۋ جانە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ قيىندىقتارىن باعالاۋدا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق ۇلەستى ارتتىرۋ, پمپك قورىتىندىسىندا مەديتسينالىق دياگنوزداردى قويۋعا جەتكىزبەيتىن جانە ءبىلىم بەرۋ, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كومەكتىڭ كولەمى مەن سيپاتىن انىقتايتىن بالالاردىڭ الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق سىنىپتاماسىن ەنگىزۋ, بالالاردى دامىتۋ جانە تاربيەلەۋدە اتا-انالارعا كونسۋلتاتسيالىق كومەك كولەمىن ۇلعايتۋ», دەيدى ە.اقشولاقوۆا.
مامان پمپك-دا ءاۋتيزمى بار بالالاردى تەكسەرۋ باعدارلامالارىن قولدانۋ تومەندەگىدەي بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە جول اشاتىنىن اتادى. ناقتى ايتقاندا, بۇل اۋتيزم جانە اسب بار بالالارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قويىلاتىن تالاپتار مەن كولەمدى بەلگىلەۋگە, تەكسەرۋ جانە كەڭەس بەرۋ ءتارتىبىن ستاندارتتاۋعا, تەكسەرۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ادىستەردى, ادىستەمەلەردى, تەستىلەردى قولدانۋدى وڭتايلاندىرۋعا, تەكسەرۋ ناتيجەلەرىن وبەكتيۆتى, ءدال تالداۋ جانە بالانىڭ دامۋىن باعالاۋدىڭ دالدىگى ءۇشىن جاعداي جاساۋعا, بالالاردى تەكسەرۋ جانە اتا-انالارعا كەڭەس بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ماماندار پمپك-دا كەشەندى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءتارتىبى تۋرالى دە ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىردى. بىرىنشىدەن, اتا-انالاردىڭ شاعىمدارى مەن سۇرانىستارىن پمپك تىركەۋشىسى ناقتىلايدى, ول دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىنە جۇگىنۋدىڭ باستى سەبەبى نەدە ەكەنىن, ءوز باستاماسى الدە دارىگەرلەردىڭ, پەداگوگتەردىڭ, پسيحولوگتەردىڭ, تاربيەشىلەردىڭ جولداماسىمەن كەلدى مە, بالانىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى (اتا-انالاردىڭ شاعىمدارى), ناتيجەسىندە كونسۋلتاتسيادان نە كۇتەتىنىن سۇرايدى.
ەكىنشىدەن, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق انامنەزدى جيناۋدى جانە بالا دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن انىقتاۋدى كەز كەلگەن كونسۋلتاتسيا مامانى پمپك قىزمەتىنىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىنىڭ بەلگىلەنگەن نىسانىنا سايكەس جاسايدى. ەگەر اتا-انالار سۇراۋىمەن بولسا (بالاداعى ءاۋتيزمدى تەكسەرۋ, راستاۋ نەمەسە الىپ تاستاۋ) نەمەسە بالانىڭ دامۋى مەن مىنەز-قۇلقىنا شاعىمدار اۋتيستيكالىق تاۋەكەلدىلىككە كۇدىكتەنۋگە مۇمكىندىك بەرسە, ونى پسيحياتر-دارىگەر اتقارادى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بالامەن قارىم-قاتىناس جاساۋدا قيىندىقتار تۋىنداپ, اۋرۋ بەلگىلەرى انىق بولسا, بۇدان ءارى اتا-انالارىنا ساۋالداما مەن پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. وسىدان كەيىن عانا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن القالى تۇردە تالقىلاۋ جانە وتباسىندا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ارنايى جاعدايلارىن جاساۋ جونىندەگى ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى مەن ءتيىستى ۇسىنىمداردى ايقىنداۋ جۇزەگە اسىرىلادى. سودان كەيىن عانا پمپك-نىڭ جالپى قورىتىندىسى نەمەسە قوسىمشا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم جاسالادى (باستاپقى تەكسەرۋ ءبىر-ءتورت قابىلداۋ ىشىندە جۇرگىزىلۋى مۇمكىن), سونداي-اق بالانىڭ دامۋ ماسەلەسى بويىنشا اكە-شەشەسىنە كەڭەس بەرۋ, ونى جەڭۋ جولدارى مەن شارتتارى تۋرالى ۇسىنىمدار بەرىلەدى.
قاجەت بولعان جاعدايدا پمپك ماماندارىمەن جەكە وتباسىلىق كەڭەستەر وتكىزىلەدى, مەديتسينالىق, پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق سيپاتتاعى ناقتى جەكە ۇسىنىستار جاسالادى.
نە دەسەك تە, بارلىق اۋىرتپالىق الدىمەن اتا-انانىڭ موينىنا تۇسەدى. بالادا اۋتيزم بەلگىلەرى بارىن ءبىرىنشى بولىپ بايقايتىن دا جانە ونىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ وتىرعان دا سول بالانىڭ اكە-شەشەسى. اتا اناسى ءسابيىنىڭ بويىنداعى كىناراتتى دەر كەزىندە بايقاپ, دابىل قاعۋىنىڭ ناتيجەسىندە اۋتيزم كەسەلىنەن قۇتىلعان بالالار دا بار.
الماتى
