سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
قيمىل-قوزعالىس جەتىسپەيدى
ەلدىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالايتىن جاھاندىق ۇيىم بالالاردىڭ سەمىزدىگى ىندەتكە اينالعانىن ايتىپ, كوپتەن بەرى دابىل قاعىپ كەلەدى. جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 2,8 ملن ادام ارتىق سالماقتان قايتىس بولادى. اسىرەسە, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە بالالار اراسىندا سەمىزدىككە شالدىققاندار كوپ. مامانداردىڭ بولجامىنا سەنسەك, 2025 جىلعا قاراي مەكتەپكە دەيىنگى سەمىز بالالار سانى 70 ملن-عا جەتۋ قاۋپى بار كورىنەدى.
ال قازاقستاندا 2030 جىلعا قاراي 5-19 جاس ارالىعىنداعى 536 906 ادام ارتىق سالماقتان زارداپ شەگۋى مۇمكىن. بۇل سان 2016 جىلدىڭ وزىندە 271 624-كە جەتكەن. قازىردىڭ وزىندە بالالاردىڭ 19,1%-ى سەمىزدىككە دۋشار بولعان. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەنە قوزعالىسىنىڭ ازدىعى, دەيدى ماماندار. وسى ماسەلەنى ەسكەرگەن ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ, قازاقستاندىق جەتكىنشەكتەر دەنە قيمىلىندا قانشالىقتى بەلسەندى ەكەنىن زەرتتەگەن ەدى.
ۇيىمنىڭ بىزگە جىبەرگەن اقپاراتى بويىنشا, 15 ەلدە اتاپ ايتقاندا, رەسەي, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, لاتۆيا, گرۋزيا, چەحيا جانە باسقاسىندا جاس بالالاردىڭ 82-98%-ى كۇنىنە 1 ساعاتقا جەتەر-جەتپەس وينايدى ەكەن.
بالالاردىڭ دەنە قيمىل-قوزعالىسىمەن اينالىسۋ دەڭگەيى بويىنشا رەيتينگ جاريالاعان ماماندار تاجىكستان بالالارىنىڭ 94%-ى جاياۋ كوپ جۇرەتىنىن انىقتاعان. ال پورتۋگاليا, مالتا جانە يرلانديادا شاكىرتتەردىڭ نەبارى 20%-ى عانا قوزعالىستىڭ بەلسەندى تاسىلدەرىن پايدالاناتىنى كورسەتىلگەن.
قازاقستاندىق جەتكىنشەكتەردىڭ ءبىرشاما بولىگى بۇرىن مەكتەپكە ۆەلوسيپەدپەن نەمەسە جاياۋ كەلسە, قازىر وتباسىلاردا جەكەمەنشىك كولىكتەردىڭ كوبەيۋى مەن مەكتەپكە اۆتوبۋستارىنىڭ ساتىپ الىنۋى بۇل كورسەتكىشتى ەداۋىر تومەندەتىپ جىبەرىپتى. ول ول ما, قازاقستاندىق بالاقايلاردىڭ ىشىندە ەشقانداي سپورت تۇرىمەن شۇعىلدانبايتىن بالالار دا كوپ. بۇل, اسىرەسە, اۋىل بالالارىنا ءتان. سوندىقتان ماماندار ءار اتا-انا بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىن قاداعالاپ قانا قويماي, دەنە قيمىل-قوزعالىسىمەن بەلسەندى شۇعىلدانۋىنا, تازا اۋادا كوبىرەك سەرۋەندەۋىنە ەرەكشە كوڭىل بولۋگە كەڭەس بەرەدى.
ويىن وي-ءورىستى دامىتادى
بالالاردىڭ كومپيۋتەر ويىندارىنا تاۋەلدىلىگىن زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى پسيحولوگ ليمانا قويشيەۆا ويىن بالانىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن ايتتى. «قازاق حالقى بالالاردىڭ وي-ءورىسىن, قورشاعان ورتا تۋرالى تانىمىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءمان-ماعىناسى تەرەڭ كوپتەگەن ويىن ءتۇرىن ويلاپ تاپقانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ويىن جەتكىنشەكتىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭدايدى, جەكە قاسيەتتەرىن ۇشتايدى, مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋعا جول سالادى. باسقالارمەن ءتىل تابىسۋعا ۇيرەتىپ, بارىنە ورتاق قاعيداتتار مەن ەرەجەلەرگە باعىنۋعا يكەمدەيدى», دەيدى پسيحولوگ ءوزىنىڭ زەرتتەۋىندە.
ل.قويشيەۆانىڭ پىكىرىنشە, كىشكەنتايىنان ويناپ وسپەگەن بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىندا وزگەشەلىكتەر بولادى. مىسالى, اتا-اناسى بالاسىمەن بىرگە ويناماۋى بىلاي تۇرسىن, ولارعا قاتالدىق تانىتىپ, اشىق سويلەسپەي, ۇنەمى ۇرسىپ, زەكىپ وتىرسا, ونداي بالا جاسىق, ءوز-وزىنە سەنىمسىز بولىپ وسەدى. وزىمەن-ءوزى بولىپ وسكەن جەتكىنشەك اداممەن ارالاسا قويمايتىن توماعا-تۇيىق, اگرەسسيۆتى كەلەدى. بالانى دەر كەزىندە قولعا الماسا, مۇنداي بۇيىعى مىنەز ءجاسوسپىرىم شاقتا وشپەندىلىككە, قاسكويلىككە ۇلاسۋى مۇمكىن.
ء يا, ويىن بالاعا اۋاداي قاجەت. بىراق قازىرگى بالانىڭ ويىنى بۇرىنعىعا ۇقسامايدى. بۇگىنگىنىڭ بالاسى اسىق وينامايدى, اسىر سالىپ دالادا جۇرمەيدى. قازىرگى بالالار كومپيۋتەرگە تەلمىرىپ, عالامتورعا شىرمالىپ, ۇيدە وتىرعاندى ءتاۋىر كورەدى. سوڭعى كەزدە عالىمدار عالامتورعا تاۋەلدىلىكتى اۋرۋدىڭ قاتارىنا جاتقىزۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تاۋەلدىلىك سيندرومى اۋرۋ رەتىندە زەرتتەلە دە باستادى. پسيحولوگتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, عالامتورعا, كومپيۋتەرگە تاۋەلدىلىك تە اۋرۋ. ويتكەنى وعان بەرىلگەن ادامنىڭ بويىندا مازاسىزدىق, اگرەسسيا, دەپرەسسيا سەكىلدى پسيحيكالىق اۋىتقۋلار بايقالادى. بۇل جەردە اتا-انانىڭ اڭعارىمپازدىعى كەرەك-اق.
ارينە, كومپيۋتەر ويىندارىن ويناۋدى مۇلدە تىيىپ تاستاۋعا بولمايدى. تىيىم سالۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. ەڭ باستىسى اقىلمەن شەشىم قابىلداۋ. «ويىنداردى بالانىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ساي ساۋاتتى ىرىكتەۋ كەرەك. كەيبىر ۇلكەندەر جان تىنىشتىعىن ويلاپ, بالاسىنىڭ كومپيۋتەردە وتىرعان ۋاقىتىن شەكتەي بەرمەيدى. بۇل – ەڭ ۇلكەن قاتەلىك. كومپيۋتەردى ۋاقىتىمەن, ورنىمەن قولدانعاندا عانا وعان تاۋەلدىلىك بولمايدى. ول ءۇشىن بالانىڭ كۇندەلىكتى ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋىن نازاردا ۇستاۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە كومپيۋتەردە وتىرسىن, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا باسقا ىسپەن شۇعىلدانۋىنا باسا كوڭىل اۋدارعان ءجون. اسىرەسە, قيمىل-قوزعالىستى قاجەت ەتەتىن ويىندار بالانى سەرگىتەدى, كوڭىل كۇيىن كوتەرەدى. قاتارلاستارىمەن جەلىدە تىلدەسكەننەن گورى اۋلادا ويناعانى, سەرۋەندەگەنى جەتكىنشەككە الدەقايدا ءتيىمدى», دەيدى پسيحولوگ.
جازعى لاگەر مەن «جاسىل ەل»
قازىر مەكتەپ وقۋشىلارى جازعى دەمالىسقا شىقتى. ەندىگى ماسەلە – جەتكىنشەكتەردىڭ بوس ۋاقىتىن دۇرىس ۇيىمداستىرا ءبىلۋ. جەرگىلىكتى ءبىلىم ۇيىمدارى وسپىرىمدەردىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى ءارى قىزىقتى وتكىزۋ ءۇشىن ءبىرتالاي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتىر. اتا-انالاردى قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن سولاردىڭ باستىسىنا توقتالا كەتەيىك. ولاردىڭ باستى ماقساتى – بالالار اراسىنداعى بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىنا باۋلۋ.
ەلوردالىق 92 مەكتەپتىڭ جانىندا بۇگىندە جازعى لاگەرلەر ۇيىمداستىرىلعان. ونىڭ العاشقى ماۋسىمى 30 مامىردان باستالىپ كەتتى. ۇزاقتىعى – 10 ماۋسىمعا دەيىن. مەكتەپىشىلىك لاگەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى 13-24 ماۋسىم ارالىعىندا وتەدى. مۇندا ەكى مەزگىل تاماقتانۋ بار. ءارى بالالار لاگەر كەزىندە دالادا سەرۋەندەپ, جاتتىعۋلار جاساپ, قالانىڭ كورنەكتى ورىندارىن ارالايدى. باعاسى دا قولجەتىمدى. مىسالى, قالانىڭ №8 مەكتەبىندە 10 كۇندىك لاگەر نەبارى – 4 500 تەڭگە.
سونداي-اق باس قالانىڭ بالالارى ءال-فارابي جانە م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى وقۋشىلار سارايىنا بارىپ, جاز بويى جۇمىس ىستەيتىن لاگەرلەرگە جازىلۋعا بولادى. مۇندا جازعى دەمالىس اكادەمياسى مەن 7-11 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا ارنالعان جازعى شىعارماشىلىق مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. جەتكىنشەكتەر اكتەرلىك شەبەرلىك, سۋرەت سالۋ, ۆوكال ساباقتارىنان دارىستەر الىپ قانا قويماي, قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرە الادى.
جازدا ەرەسەك بالالارعا ارنالعان «جاسىل ەل» جاساعى جۇمىس ىستەيتىنىنەن جۇرتشىلىق حاباردار بولار. بۇگىندە وسى كوگالداندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا قالالىق اكىمدىك تاراپىنان 2,8 مىڭنان استام جەتكىنشەك جۇمىسقا ورنالاستى. رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتىك قۇرىلىس جانە جاستار جاساقتارى قوزعالىسى قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى مارات مۇحامەدجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل 14-29 جاس ارالىعىنداعى ەلوردالىق جاستارعا 1 200 ورىن بولىنگەن. ولاردىڭ «جاسىل ەلدە» ءبىر اي بويى ەڭبەك ەتىپ, 64 564 تەڭگە الۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق جاساققا كوپبالالى, تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارى ءبىرىنىشى كەزەكتە قابىلدانادى. «جاسىل ەلدە» ەڭبەك ەتەتىن وقۋشىلار مەكتەپ ماڭايىندا جۇمىس ىستەيدى. ەگەر قالاسا, ستۋدەنتتەرمەن بىرگە ساياباقتاردى, سكۆەرلەردى كوگالداندىرۋعا قاتىسا الادى. بۇل جۇمىستىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. 18 جاسقا تولماعان بالالار كۇنىنە 4 ساعاتتان ارتىق جۇمىس ىستەمەيدى جانە اپتاسىنا بەس كۇن عانا ەڭبەك ەتەدى. قالعان كۇندەرى دەمالادى.
ەرتەڭىمىزدىڭ جارقىن بولۋى بالالارىمىزدىڭ تاربيەسىنە, ساناسىنا كوپ بايلانىستى ەكەنى انىق. سوندىقتان ءار اتا-انا ۇرپاعىنىڭ ۇلاعاتتى دا كورگەندى بولۋىنا بارىن سالۋى قاجەت. اتا-انا بالانى تاربيەلەيتىنى راس, بىراق بالا دا ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن اتا-انانى تاربيەلەيتىنىن ەستەن شىعارماعان ءلازىم.
