كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ايگىلى كارتينا سالىنىپ بولعان ساتتە سۋرەتشىنىڭ ەرەكشە سەزىمتالدىعى مەن تەرەڭ تالعامىنا ءتانتى بولعان ءبيشى: «مەن حالىقتىڭ جۇرەگىندە وسى بەينەممەن قالاتىن بولدىم» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى.
«ايەلدەر پورترەتىنەن تۇراتىن گالەرەيامىنىڭ تۇڭعىش جۇمىسى – شارا جيەنقۇلوۆا بەينەلەنگەن «قازاق ءۆالسىن» سالۋ كەزىندە قىس قاتتى بولدى. ءبىز باستاپقىدا شارا اپايىڭ ۇيىندە جۇمىس ىستەپ جۇردىك. بىراق ۇيدە جۇمىس ىستەۋ قولايسىزدىق تۋدىردى. قاجەتتى قۇرال-جابدىقتى ۇيگە تاسىپ اكەلۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ال شەبەرحانانىڭ ءىشى سۋىق. سودان ءبىر كۇنى شارا اپايعا شەبەرحانادا جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى قىمسىنا جەتكىزدىم. ءبيشى بىردەن كەلىستى. وندا بارعاندا: «سولتۇستىك پوليۋستەگىدەي ەكەن. الايدا ونەر قۇرباندىقتى تالاپ ەتەدى» دەپ كۇلدى. ۇستىندە جۇقا كويلەك. سۋىققا شىداپ, جانارى جارقىراپ, ادەمى جىميىپ تۇرا بەردى. شارا اپايدىڭ ءجۇزى جىلى بولعاندىقتان, ونىڭ سۋرەتىن سالۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن عانيبەت بولدى» دەپ ەسكە الىپتى سول ءساتتى كارتينا اۆتورى گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا.
«قازاق ءۆالسىن» بەينەلەۋدى قولعا العاندا سۋرەتشى لەنينگرادتاعى ي.ە.رەپين اتىنداعى كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ساۋلەت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا باس سۋرەتشى بولىپ قىزمەتكە ەندى ورنالاسقان بەتى ەكەن. ال ول كەزدە ءبيشىنىڭ جاسى بىرشاماعا كەلىپ, كەكسە تارتىپ قالعانىنا قاراماستان, «سىرلى اياقتىڭ سىنى كەتكەنمەن, سىرى كەتپەپتى». قىرىق بەس جاسىندا دا قىزداي قۇلپىرىپ, مىڭ بۇرالا بيلەپ ساحنادان تۇسپەگەن تالانتتىڭ ناعىز تولىسقان شاعىن ءدوپ ۇستاعان سۋرەتشى وسىلايشا, قازاق ونەرىندەگى قايتالانباس كارتينانىڭ اۆتورى اتانادى.
قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا شارا بەينەسىنە كەزدەيسوق كەلگەن جوق. جاستايىنان ءبيشى سۇلۋلىعىنا ءسۇيسىنىپ, سودان شابىت العانىمەن, وسى ءبىر كۇردەلى بەينەنى كەنەپكە تۇسىرۋگە كاسىبي مامان اتانعاننان كەيىن عانا تاۋەكەل ەتەدى.
«قازاق ءۆالسى» – جاس سۋرەتشىنىڭ ايەلدەر پورترەتىنەن تۇراتىن عاجايىپ گالەرەياسىنىڭ العاشقى جولاشار كەسەك تۋىندىسى. سۇلۋلىققا قۇشتار بويجەتكەننىڭ ءمولدىر الەمىنە شۇعىلاسىن شاشىپ, وشپەس ءىزىن قالدىرعان سول بەينە تۋرالى سۋرەتشىنىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الىپتى: «مەن شارا اپايدى كىشكەنتايىمنان جاقسى كورۋشى ەدىم. ول كىسى مەنىڭ شەشەممەن دوس بولعاندىقتان, ۇيىمىزگە ءجيى كەلەتىن. مەكتەپكە بارماعان 5-6 جاستاعى كەزىم. بالالار گۇلگە ءسۇيسىنىپ قارايدى عوي. سول سياقتى مەن دە سۇلۋ بيشىگە قىزىعا قارايتىنمىن. ءوزى جۇزىنەن كۇلكى كەتپەيتىن اقكوڭىل جان بولاتىن. ماعان: «اينالايىن, سەن ماعان نەگە قاراي بەرەسىڭ؟» دەپ ەركەلەتە سويلەسە, مەن: «اپاي, ءسىز سونداي ادەمىسىز, سوندىقتان قاراي بەرگىم كەلەدى» دەيتىنمىن ەركىنسىپ. سونداي-اق بالا كۇنىمدە تەاتردىڭ الدىندا گۇل ساتىپ تۇراتىنمىن. سوندا شارا اپايدى ءجيى كورەتىنمىن. ءساندى كويلەك كيگەن سۇلۋ ءبيشى جانىمنان وتكەندە بويىنان ادەمى جۇپار ءيىس تارالاتىن. ۇيگە كەلە سالا بىردەن باققا بارىپ, قول-اياعىمدى گۇلمەن ۇيكەلەيتىنمىن. ونداعىم – شارا اپايعا ۇقساعىم كەلەتىن».
كەربەز دە كەرىم جيەنقۇلوۆانىڭ بويىنداعى سۇلۋلىققا سۇيسىنە ءجۇرىپ اراعا جىلدار سالىپ ءوزى دە سۇلۋلىق سۋرەتكەرى بولىپ شىعا كەلگەن گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا شىعارماشىلىعىندا نەبىر شىرايلى كەسكىندەردى ومىرگە اكەلىپ, قازاق سۋرەت ونەرىن جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىپ تاستادى. سونىڭ ىشىندەگى العاشقىسى ءھام ءبىرىنشى بولسا دا شوقتىعى بيىگى وسى – «قازاق ءۆالسى».
ادەتتە بيدەگى ۆالس جانرى قوس-قوستان قولتىقتاسىپ بيلەنەتىن بي ءتۇرى ەكەنىن ەسكەرسەك, سۋرەتشى بەينەلەگەن «قازاق ۆالسىندە» نەگە شارا جالعىز؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ دا تۋىنداۋى قالىپتى جايت. ونىڭ سىرى مىنادا: 1940 جىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ەكى مەرەكە» اتتى راديو قويىلىمىنا ارناپ كومپوزيتور لاتيف حاميدي ايگىلى «قازاق ءۆالسى» ءانىن جازادى. ونى العاش بولىپ بۇلبۇل ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆا ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداپ, راديوسۇيەر قاۋىمنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرادى. جانعا جاعىمدى, جارقىن دا كوڭىلدى اۋەندى ەستىگەن تىڭدارمان بىردەن-اق انگە قۇلاي كەتەدى. وسىدان باستاپ «قازاق ءۆالسى» ماحاببات پەن شاتتىقتىڭ ءان ۇرانىنا اينالىپ شىعا كەلەدى.
ويناقى اۋەن شارانىڭ جانىن دا جادىراتادى. بۇعان دەيىن, ياعني 1934 جىلى شارا جيەنقۇلوۆا «كەلىنشەك» اتتى العاشقى قازاق ءبيىن ساحناعا الىپ شىعادى. ول كەزدە ساحناعا شىققان ءاربىر قازاق ءبيىن حالىق اسا قىزعۋشىلىقپەن تاماشالاپ, ءار ءنومىردى اسىعا كۇتەتىن. كورەرمەن ءۇشىن قازاق بيلەرى ۇلكەن جاڭالىق بولاتىن. ال ورىنداۋشى بولسا, بي قيمىلىنا سايكەس ءان مەن كۇيلەردى ىرىكتەپ الىپ, ءبيدىڭ كوڭىل كۇيى مەن مازمۇنىنىن بەلگىلەپ, سوعان لايىق ساحنالىق كيىم ۇلگىسىن جاساپ, باسى اياعى بار, سىعىمدالعان قويىلىم دەڭگەيىندەگى شاعىن سپەكتاكل جاساپ شىعاراتىن. بي تىلىندە ورنەكتەلگەن ونەرگە اسىرەسە قاراپايىم حالىقتىڭ ىقىلاسى زور بولعان. شارا شىعارماشىلىعىنا شابىت بەرگەن سونداي ونەر تۋىندىسىنىڭ ءبىرى – «قازاق ءۆالسى».
كومپوزيتور لاتيف ءحاميديدىڭ جەڭىل دە ويناقى ءانى بەينەلى بيگە سۇرانىپ تۇرعانداي ەدى. شارا جاڭا تۋىندىعا ۇلكەن ىقىلاسپەن كىرىسەدى. ول اۋەلى ۆەنا ءۆالسىنىڭ قيمىلدارىن ۇيرەنەدى. ويتكەنى ۆالس ءبيى ءوز باستاۋىن اۋستريانىڭ «لەندلەر» جانە چەحتىڭ «ماتەنيك» اتتى حالىق بيلەرىنەن الادى. ەۋروپانىڭ ۆالس بيلەرى ەكى ادامنىڭ جۇپتاسۋى ارقىلى بيلەنەتىن بولسا, شارا جيەنقۇلوۆا ءۆالستىڭ جەكە دارا بيلەنەتىن ۇلگىسىن ويلاپ تابادى. ءسويتىپ, العاش رەت قازاق ءۆالسى پايدا بولعان ەكەن. شارانىڭ مىڭ بۇرالا بيلەۋىندەگى «قازاق ءۆالسى» حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, ايدىندا قىلقىپ جۇزگەن اققۋداي اسەر قالدىرعان ەدى. وسى ءبىر سۇلۋ كورىنىستى سەزىمتال دا سۇڭعىلا سۋرەتشىنىڭ قىراعى كوزى قالت جىبەرمەيدى. وسىلايشا, گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆانىڭ تولعانىسىنادا شارا بەينەسى كەسكىندەلگەن «قازاق ءۆالسى» كارتيناسى ومىرگە كەلەدى. كارتينا 1958 جىلى ماسكەۋدە بۇكىلوداقتىق كومسومولداردىڭ كورمەسىنە قويىلادى. ىلە-شالا «وگونەك», «يسكۋسستۆو» جانە تاعى دا باسقا بىرنەشە جۋرنالعا باسىلادى.
جارىققا شىققانىنان-اق جارق ەتە قالعان اسەم كارتينا ءالى كۇنگە دەيىن حالىق جۇرەگىندە. ال ونداعى بەينەلەنگەن ءبيشى كەسكىنى سۇلۋلىعىمەن جان باۋرايدى. ءيا, كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ, التىن تۇسكە بويالعان سۋرەتتە شارا مىڭ بۇرالا بيلەيدى. سۋرەتشى ءبيدىڭ جالقى ءساتىن عانا الىپ, قيمىلدى كىلت ۇزگەنىمەن, بىراق ءبيشىنىڭ قولى, ۇستىندەگى جاراسىمدى كويلەگى قيىمىلىن توقاتپاي, سىرعا تولى اسەم قوزعالىسىن ءارى قاراي جالعاسىتىرىپ جاتقانداي. ءسوزسىز, بۇل – ونەردىڭ قۇدىرەتى. ماڭگىلىك ونەردىڭ ماڭگىلىك تىنىسى وسىنداي بولسا كەرەك. قوس تالانتتىڭ تاندەمىنەن تۋعان تەڭدەسسىز تۋىندىنىڭ باستى تابىسىنىڭ سىرى دا, بىزدىڭشە, وسى شىنايىلىعىندا جاتىر.
