كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
«بىزگە بەيمالىم پاتاگونيادا ءبىر ارۋ بار بولدى عوي». اڭگىمەنى وقۋعا نيەتتەنىپ وتىرعاندا وسىلاي ويلاۋىڭىز مۇمكىن. الايدا وقيعا كەيىپكەردىڭ نيۋ-يوركتان جۇمىس ىزدەۋىنەن باستالادى. «بۇل شاھارعا باقىتسىز ەلدەردەن, جوعالعان جۇرتتان, اتى جوق ارالداردان باعىن ىزدەپ باس سۇققان بارشانىڭ وتكەنىندەي تىرمىسقان اپتالاردان سوڭ جەرگىلىكتى مۋزەيلەردى باسقاراتىن كومپانيانىڭ انتروپولوگيالىق بولىمىنە قىزمەتكەر كەرەك بولا قالعانى». باقىتسىز ەل كىم؟ جوعالعان جۇرت كىم؟ اتى جوق ارال قايدا؟ ارينە, بولجاساق, بۇعان كوپتەپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ال سويلەمنىڭ «بارشانىڭ وتكەنىندەي تىرمىسقان اپتالاردان سوڭ...», دەگەن تۇسىن ەكى-ءۇش قايتارا وقىپ, تۇسىنە المادىق. القيسسا.
كەيىپكەر ء(بىرىنشى جاقتان باياندالعاندىقتان, كەيىپكەردىڭ اتى جوق) تاپقان جۇمىسىنىڭ ايلىعىنا كوڭىلى تولماي, ساتسىزدىككە جورىسا دا, ونىڭ امەريكانىڭ ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا ورنالاسقانىن ء«ومىردىڭ جومارتتىعى» دەپ قۋانادى. «ەرتەسى كۇنى تاڭدا مەترو بەكەتىنە ءتۇسىپ كەلە جاتىپ, وزىمە تانىس ساتسىزدىكتى ۇشىراتتىم. ول بۇرىشتا قىزعانىشتان كۇيىنىپ, قولى قالتىراپ تەمەكى شەگىپ تۇر ەكەن». ول ادامنىڭ كىم ەكەنىن سول بويدا تاپپاي, ءارى-بەرى اداسىپ, ەسەڭگىرەپ وتىرعاندا مەترونىڭ بۇرىشىندا «قىزعانىشتان كۇيىنىپ, قولى قالتىراپ تەمەكى شەگىپ تۇرعان» ساتسىزدىك ەكەنىن ۇعىپ, ليرا قونىستىڭ وسىنداي ەلەۋسىز ءھام وزگەشە ستيلىنە جىمىڭ قاعا تۇسەسىڭ.
كەيىپكەر سالدەن سوڭ وعان: «قاراڭىزشى, ارزانداۋ باتىڭكە كيسە دە ساۋ, ۇزىن اياقتارىم بار, بىلەگىمدە قىمبات اشەكەي جارقىراماسا دا مىقتى قولىم بار, تاڭمەن تالاسىپ كۋينستەگى ايالدامادان پويىزعا وتىرامىن دا, جولاۋشىلارمەن ك ۇلىمسىرەپ ەسەندەسەمىن...», دەپ ءوزىنىڭ شىنىمەن دە باقىتتى ەكەنىن ايتىپ ماقتانادى.
ەسەيگەن شاقتا بالا كەزدەگى ءار ءسات ىستىق كورىنەتىنى بار. سول ءبىر جىلدارداعى جىپ-جىلى ەستەلىكتەر الىستاعان سايىن جۇرەكتەگى اڭسار ۇلعايا تۇسەدى. ال ليرا قونىستىڭ كەيىپكەرى مۋزەيدىڭ الدىنا بارىپ: «ازيانىڭ ءبىر تۇكپىرىندە وتكەن بالالىق شاعىمدى ەسىمە الامىن, ىمىرتتا اجەم پىسىرگەن كەسپەگە تويىپ العان سوڭ مايشامنىڭ جارىعىمەن كىتاپ وقيتىن جۇدەۋ كەشتەردى ويلايمىن, جۇننەن توقىلعان جاماۋلى ش ۇلىعىمدى, اپكەلەرىمنەن قالعان ەبەدەيسىز ۇزىن كويلەكتەرىمدى جانە بويىممەن بىردەي اۋىر قاپشىق ارقالاپ ماقتالى القاپتا جۇرگەن ءوزىمدى كورەمىن», دەپ قۋانىشتان جىلاعىسى كەلەدى. كوشەدەگى بەيتانىستىڭ ءبارىن توقتاتىپ, ءوزىنىڭ ءالى ماقتا تەرىپ جۇرمەگەنىن, مىنا مۋزەيدە جۇمىس ىستەيتىنىن ايتقىسى كەلەدى.
وسى تۇستا ليرانى «بۇزىلعان ەكەن» دەۋىڭىز مۇمكىن. ول نەگە اۋىلىن ساعىنبايدى؟ تويىپ ىشكەن كەسپەسىن نەگە اڭسامايدى؟ سول مايشامدى, سول ش ۇلىعىن, سول كويلەگىن نەگە تەبىرەنىپ وتىرىپ ەسكە المايدى؟ ماقتا تەرگەنىنەن نەگە جەرىنەدى؟ بالالىق شاعىنا نەگە قۋانبايدى؟ نەدەن قاشادى؟
ول جۇمىسقا كىرىسكەن العاشقى اپتالاردا «پاتاگونيا ارۋىنا» نازار اۋدارمايدى. مۇنداعى «پاتاگونيا ارۋى» – لاتىن امەريكاسىنان تابىلعان مۋميا. «ارۋ دەپ ارداقتايتىن نەسى بار, ارحەولوگتەردىڭ كوپ ولجاسىنىڭ ءبىرى. ارى-بەرى وتكەندە جاي مۇسىنگە بالاۋشى ەم. قالاي بولعاندا دا قاتىپ-سەمگەن مۋميانى ەكى ءجۇز جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادەمى بويجەتكەن ەدى دەپ قابىلداۋ وڭاي ەمەس».
سول مۋميانىڭ ۇستىندە اق گۇلدەر كەستەلەنگەن كەڭ ەتەكتى قىزىل كويلەگى بار. ونى پروفەسسور ءحاريسون توي كويلەگى دەيدى. ال كەيىپكەر ونىڭ قالىڭدىق كيىمى ەمەس, مۇندا ەۋروپالىق ۆينتاج ءىزى بايقالاتىنىن ايتادى. ال شىنداپ كەلگەندە, جاس قىزدىڭ ەڭ باقىتتى – نەكەلەسۋ كۇنىندە كوز جۇمعانىنا سەنگىسى كەلمەيدى.
قىستىڭ ءبىر كۇنىندە جۇمىس سوڭىندا جالعىز قالعان كەيىپكەردىڭ كوڭىلىنە ۇرەي ۇيالاي باستايدى. كەشقۇرىم ارىپتەسىن كۇتىپ وتىرعان ول سول ءتۇنى بەيمالىم ءبىر وقيعاعا تاپ بولادى. مىنە, وسى تۇستا ليرا قونىستىڭ جازۋىندا بۇرىن دا بولعان ميستيكالىق سارىندى بايقايسىز.
«انە, ەسىك اشىلدى. بۇل مەن كۇتكەن قىزمەتكەر ەمەس. باياۋ باسىپ جاقىندادى. سوسىن يسپان تىلىندە «سالەم» دەگەن داۋىستى انىق ەستىدىم».
اۆتور بايانداۋىنداعى كەي ءسوز قولدانىسىنا كوركەم شىعارما وقىپ وتىرعان وقىرمان «شالىنىپ قۇلايدى». ماسەلەن, «ارىپتەستەرىم تۇگەل ءجونىن تاپقان...» (ياعني ۇيىنە قايتقان). «اسىلىندە ۇياتپەن ءجىتى جۇمىس ىستەيتىن جان ەمەسپىن...». ال جاڭاعى ەسىكتەن كىرگەن بەلگىسىز «ادامنىڭ» امانداسقانىنا «وتىنەم... مەنىڭ جانىمداعى ورىندىققا وتىرىڭىز. قوناق قابىلداۋعا دايىن ەمەسپىن, ماعان كورىنبەگەنىڭىز دۇرىس», دەيدى. ۇرەيدەن ۇركىپ وتىرعاندا «قوناق قابىلداۋعا دايىن ەمەسپىن» دەگەنىن قالاي تۇسىنەرىڭدى بىلمەي دال بولاسىڭ. جالپى, جازۋشىنىڭ تىلىندە وزگەرىس بارىن بايقادىق: قيىسپايتىن تىركەستەر, جاتتاندى وي, جاساندى ديالوگ. بالكي, وعان اۆتوردىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى ءتىلى, ورتاسى, كەڭىستىگى اسەر ەتىپ جاتقان بولار. ايتسە دە بۇل جازۋشىنى اقتار سەبەپ ەمەس.
كەلگەن «قورقىنىشتىڭ» قىزىل ەتەگىن بايقاعان كەيىپكەر ونىڭ كىم ەكەنىن ءىشى سەزدى. الايدا ول ويىنا سەنگىسى كەلمەي, ىشكى ويلارىمەن ارپالىسىپ, ەسى شىقتى. ءيا, كەيىپكەردى ىزدەپ كەلگەن ەلەس – سول مۋزەيدەگى «پاتاگونيا ارۋى» بولاتىن. اڭگىمەشىل ارۋ ءوزىنىڭ جۇرتقا ءپاني جالعاننىڭ وتكىنشىلىگىن تۇسىندىرەتىن بەينەبىر قۇرال سياقتى ەكەنىن ايتىپ, سىر شەرتەدى. بالكي, «پاتاگونيا ارۋىنىڭ» بۇل ءسوزى شىعارمانىڭ نەگىزگى كۋلتى دە شىعار.
ال كەيىپكەرىمىز ەلەستەن جان ۇشىرىپ وتىرعان جوق: «...قانداي جولمەن بولسىن بىرەۋگە پايداڭ تيگەنى جاقسى-اق», دەپ مورال وقىپ وتىر. اۆتور سويتە تۇرا مۋميامەن ديالوگ قۇرىپ وتىرىپ, كەيىپكەردىڭ ىشكى ويىن دا سويلەتىپ ۇلگەرەدى.
«قۇجاتتى قابىلداۋى ءتيىس قىزمەتكەر, ەڭ بولماسا كەپتەلىستەمىن دەپ قوڭىراۋ دا شالمايدى...», دەپ ءۇشىنشى جاقتاعى ارىپتەسىن ويشا جازعىرىپ وتىرعان ول: «... ال ءبىز قاتار وتىرىپ, كىلەم توقىعان قىزدارداي شۇيىركەلەسۋگە جاراپ قالدىق», دەپ مۋميامەن وسى وتىرىسىن ءبىر قاعىتىپ وتەدى. ءتىپتى, ونىڭ ەسىمىنىڭ ادەمى ەكەنىن دە ايتادى.
«بالالىق شاعىم, بويجەتكەن كۇندەرىم قوس مۇحيتتىڭ سالاسىندا, پاتاگونيا جازىعىندا ءوتتى. بۇل ءبىر قىسى جەلدى, جازى ىزعارلى اشۋلى مەكەن, سويتسە-داعى ماڭگىلىك جاپ-جاسىل, جەر ءجانناتى دەرسىڭ...».
بۇل مۋميانىڭ ىڭكار شاعى – بالا كەزى وتكەن تۋعان جەرى. اۆتور پاراللەل الىپ وتىرعان كەيىپكەر مەن «پاتاگونيا ارۋىنىڭ» بالالىعىن ەسكە الۋى ءبىر-بىرىنە مۇلدە قاراما-قايشى. ابسۋرد. ماقتالى القاپ پەن جاپ-جاسىل مەكەن. جەرىنۋ مەن جاقسى كورۋ. قاشۋ مەن اڭساۋ.
«كوبەلەكتىڭ كۇندىك عۇمىرىنداي جالت ەتكەن» ارۋدىڭ از ءومىرى لەنت, پوپاياندا مەرەكەسى سىندى دۋماندى ساتتەرمەن ءوتىپتى. ونىڭ بۇل اڭگىمەسىنە كەيىپكەر دە توسىرقاپ وتىرعان جوق: «مەن ءتىپتى ونىڭ اڭگىمەسىن ءاۋ دەپ قوستاۋعا جاراپ قالدىم», دەپ قوشتاپ وتىر. اراسىندا مۋميانىڭ «سەن العاش كورگەن ادامىڭا قالاي باعا بەرەسىڭ؟», دەگەن ساۋالىنا «ادامنىڭ كەلبەتىنە قاراپ تۇجىرۋ اسىعىستىق-اۋ. سوزىنە قاراپ باعالارمىن...», دەپ تىم جاساندى ءھام جاتتاندى جاۋاپ بەرە سالادى. ءتىپتى, پاتاگونيالىق ارۋدىڭ بۇل سۇراعى دا جالىقتىراتىنداي.
«سول سامانتا-سانتا مەرەكەسى ومىرىمدەگى سوڭعى كارناۆال ەكەن. سول جىلى ءبىزدىڭ ولكەدە جاۋىن-شاشىن از بولدى. ونداي جىلدارى تلوس قۇدايدىڭ راقىمىن الۋ ءۇشىن قۇربان شالىناتىن. جاستاردىڭ كوز جاسى جەردى سۋلاندىرادى دەپ سەنەتىن. مەنى مەرەكە ۇستىندە ءدىندارلار ۇرلاپ اكەتتى...».
بۇل – اڭگىمەدەگى نەگىزگى شىندىق ءھام تراگەدياسى دا وسى. تەرىس نانىمنىڭ قۇربانى بولعان قىرشىن عۇمىر. ودان باسقا قانشاما جاستىڭ كوز جاسى جەردى سۋاردى ەكەن... قۇدايعا سەنگەن جۇرتتىڭ وسىنداي قۇدايلىق ىستەرگە باراتىنى ءومىردى اڭىزعا اينالدىرادى. اڭىزعا اينالعان سوڭ ول جاننىڭ رۋحى كوككە كوتەرىلىپ, بارشا الەمدى ارالاپ كەتسە كەرەك. مىنە, ليرا قونىستىڭ مۋزەيدەگى كەيىپكەرىنە بارىپ تۇرعانى سەكىلدى.
ەندىگى سىرلاس-مۇڭداس جاندارعا اينالعان مۋزەيدەگى ەكەۋ بۇل اقيقاتتان سوڭ ۇندەي المادى. قورقىنىشتى كۇرسىنىس باسىپ, ءومىردىڭ ادىلەتسىزدىگىنە نالىدى. كەيىپكەر «ەشقاشان سەزىنبەگەن ءبىر قايعى» حالگە ءتۇستى.
«مەنى ەشكىم تۇسىنبەدى, مەن دە ولاردى ۇقپادىم. ارقانمەن ماتاپ, امپاتو تاۋىنا قاراي الىپ جونەلگەنى, ماسايتاتىن سۋسىن بەرگەنى ەسىمدە. ارعى جاعىن بىلمەيمىن, مۇمكىن تاۋدىڭ سۋىعىنا شىداماي قاتىپ قالعان شىعارمىن؟ ال ءحاريسون حانىم تاۋىپ العان سوڭ ەسىمدى جيسام, ارادا ەكى ءجۇز جىل ءوتىپ كەتىپتى».
بۇدان سوڭ پاتاگونيالىق ارۋ ومىردە كوبىمىز مويىنداي قويمايتىن شىندىقتى ايتادى. «كەيدە كۇيەۋ جىگىتىمدى ويلايمىن. مەن ءۇشىن كوپ قايعىردى-اۋ, ءا؟ كوز جاسى سۋالعان كۇنى پاتاگونيا جازىعىنداعى تاعى ءبىر سۇلۋعا عاشىق بوپ, سوسىن ۇيلەنىپ, سوسىن مىنا قىزىق عالامنان قارتايىپ وتكەن بولار؟».
اجالىڭ جەتىپ, جەرلەنگەن سوڭ ءبىر جەتى, ون كۇن, مەيلى ءبىر جىل قايعىرار, جوقتار. ۋاقىتتىڭ ادىلەتسىزدىگى دە سول, كوزگە كورىنبەگەن ادامدى دا ەرىكسىز ۇمىتتىرادى. قوڭىر تىرشىلىك سەنەن كەيىن دە قىز-قىز قايناپ وتە بەرەدى. وزەن دە اعادى, تولقىن دا تولقيدى.
الايدا كەيىپكەردىڭ شىندىعىنا – «پاتاگونيالىق ارۋدىڭ» ەسىمى سۋانا-كۋنا, ونى كارناۆال كەزىندە ۇرلاپ, جاڭبىر قۇدايىنا قۇربان شالعانىنا ەشكىم سەنبەيدى. ول وتكەن ۋاقىتتان ورالعان ادامدارعا, تاريحتىڭ قايتالانۋ قۇبىلىستارىنا قاتىستى عىلىم نەگە ءۇنسىز وتىرعانىن, چالكاننىڭ سوڭعى شامانى قارا تابانىمەن شوق كەشىپ, زىكىر سالعاندا كوكتە بۇلت جوڭكىلىپ, نايزاعاي وينايتىنىن, قارت ەسكيموس جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋىنا قاراپ ەرتەڭگى جەر سىلكىنىسىن قالاي ءدال بولجايتىنىن ايتسا دا ەشكىم تىڭدامادى.
«سۋانا-كۋنا ءمۇسىنشىنىڭ قولىنان شىققان جوق, ول ادام. ءتانى سەمگەنمەن جانى كەڭىستىكتە قالدى, وسى الەممەن بىرگە جاساۋدا. جاننىڭ دا ءوز ايتارى, تىرشىلىكتىڭ كوشىندە ءبىر مەزەت كورىنىپ قالۋعا قۇقى بار ما؟ بار!».
بۇل دا اڭگىمەنىڭ ءبىر شىندىعى, اۆتورلىق ءتۇيىن. كەز كەلگەن جاننىڭ ءوز داۋسى بار, ءار جۇرەكتىڭ ءوز ءسوزى بار. بالكي, وسى عۇمىر سول داۋىستاردىڭ ەستىلۋى ءۇشىن, سول سوزدەردىڭ ايتىلۋى ءۇشىن جارالعان بولار.
سونىمەن ماقتا تەرىپ وسكەن قىز بەن ناداندىقتىڭ قۇربانى بولعان پاتاگونيالىق ارۋدى نە بايلانىستىرادى؟ ليرا قونىس مۋزەيدەگى مۋميا تۋرالى جازۋعا نەگە قىزىقتى؟ تاريحتا جاڭبىر ءۇشىن ادامداردى قۇرباندىققا شالاتىن ءدىني نانىم-سەنىمدەر بولعانىن بىلەمىز. اۆتور وسى وقيعالاردى, اڭىز-اڭگىمەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ادامنىڭ ولگەننەن كەيىنگى ءومىرىن ايتقىسى كەلگەن بولار. شىنىندا, ومىردەن وتكەن سوڭ كىمنىڭ جۇماققا, كىمنىڭ توزاققا, كىمنىڭ حور قىزدارىن كورەتىنى, كىمنىڭ كوبەلەك, ياكي كىمنىڭ مۋزەيدە مۋميا بولىپ تۇرارى – بۇل ءبىر بەلگىسىز ءھام ماڭگىلىك جاۋابى جوق سۇراقتار. الايدا ءتاندى توپىراق قۇشقانمەن, جانىڭىز, رۋحىڭىز ءبىرجولا ەركىندىك الىپ, اسپاندا, اۋادا قالىقتاپ ءجۇرۋى مۇمكىن. بۇل دا ميستيكا.
