رەفەرەندۋم-2022 • 26 مامىر، 2022

رەفەرەندۋم: كونستيتۋتسيادا نە وزگەرۋى مۇمكىن؟

338 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان ازاماتتارى تۇزەتۋلەرگە داۋىس بەرسە، ەلىمىزدىڭ باس زاڭى قانداي بولماق.

 

رەفەرەندۋم - مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەنى حالىقتىق داۋىسقا سالۋ دەگەن ماعىنانى بەرەتىن ۇعىم. العاش رەت بۇل ءسوز 1802 جىلى شۆەيتساريادا قولدانىلدى. سودان بەرى ول ەلدە 521 رەت وتكىزىلىپتى. ال تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى العاشقى رەفەرەندۋم سوناۋ 1995 جىلى وتكىزىلىپ، ءبىراۋىزدان اتا زاڭ قابىلداندى. سودان بەرى ەكى مارتە وزگەرىسكە ۇشىرادى.

اراعا 27 جىل سالىپ، 5 ماۋسىم كۇنى قازاقستاندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق ءتورتىنشى رەفەرەندۋم وتەدى. الەمدىك پراكتيكاعا جۇگىنەتىن بولساق، حالىقتىڭ ەركىن تۇردە جاسالعان ادىلەتتى تاڭداۋىنىڭ ارقاسىندا ەڭ وزىق دامىعان مەملەكەتتەر قازىرگى دارەجەگە جەتىپ وتىر. جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا سالىنىپ، ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا دا زامان تالابىنا ساي وزگەرتۋلەر ەنگىزىلۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىزدىڭ قوعامدا ىلگەرى دامۋ بولادى.

ءولىم جازاسىنا تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋ

كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعان، تەرروريستىك قىلمىستارعا بەل بۋعان ازاماتتار ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى دەلىنگەن.

2021 جىلدىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءولىم جازاسىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. ول بىرقاتار قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ پىكىرىمەن كەلىسىپ، زاڭنىڭ كۇشىن مۇدىرمەستەن جويۋ كەرەكتىگىن حابارلادى.

الايدا، كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا 15-باپتىڭ 2-تارماعى كەلەسىدەي بولماق: «ادامدى ءوز ەركىمەن ومىرىنەن ايىرۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق، ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىنادى».

كىم ەندىگى پارتيالىق ەمەس؟

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى وكىلەتتىگى كەزىندە ەشبىر ساياسي پارتيانىڭ مۇشەسى بولماۋى كەرەك ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتتى. ال 26 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى ءوزى باسقارعان «امانات» ء(بىر كەزدەگى «نۇر وتان») پارتياسىنان شىقتى. ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ پارتيانىڭ جاڭا توراعاسى اتاندى.

كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ساياسي پارتيانىڭ مۇشەسى بولماۋى ءتيىس دەپ جازىلعان.

بۇل مۇمكىندىك تە جوققا شىعارىلادى:

  1. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعالارى مەن سۋديالارى;
  2. جوعارعى سوتتىڭ جانە باسقا سوتتاردىڭ سۋديالارى;
  3. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعالارى مەن مۇشەلەرى;
  4. جوعارعى ەسەپ پالاتاسىنىڭ توراعالارى مەن مۇشەلەرى;
  5. اسكەري قىزمەتكەرلەر;
  6. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى;
  7. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى.

ءبىرىنشى پرەزيدەنت ەندى پرەزيدەنت بولا الماي ما؟

كونستيتۋتسيانىڭ 42-بابىندا ەرەكشە پۋنكت بار. بءىر ادام ەكى رەتتەن ارتىق قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانا المايتىنى ايتىلعان. بىراق بۇل شەكتەۋ قازىر رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قاتىستى ەمەس.

الايدا، جاڭا كونستيتۋتسيادا بۇل تارماق وزگەرتىلەدى. ءسويتىپ، نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قايتا تۇسكىسى كەلسە، ەكى مەرزىمنەن ارتىق بيلىك جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى.

سونىمەن قاتار، باپتا «بۇرىنعى پرەزيدەنتتەر» اتاۋى «ەكس-پرەزيدەنتتەر» دەپ اۋىستىرىلادى.

پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارى مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارا المايدى

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جاڭا كونستيتۋتسياعا «پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى جوق» دەگەن تارماق قوسۋ ۇسىنىلدى.

ەندىگى ەلباسى مارتەبەسى كونستيتۋتسيامەن بەلگىلەنبەي مە؟

كونستيتۋتسيانىڭ 46-بابىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىگى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىمەن جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن ايقىندالادى» دەگەن تارماقتى الىپ تاستاۋ جوسپارلاندى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت مارتەبەسى تۇراقتى دەپ كورسەتىلگەن 91-باپتاعى اقپارات جويىلادى.

بيلىك يەسى-حالىق؟

ارتىق تۇسىندىرمەلەردەن گورى، قالاي بولعانىن جانە ەندىگى قالاي تۇرلەنەتىنىن سالىستىرمالى تۇردە كورسەتسەك ءجون.

كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىنىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا:

«جەر جانە ونىڭ قويناۋى، سۋ، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى، باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشىگىندە».

جاڭا رەداكتسيادا:

«جەر جانە ونىڭ قويناۋى، سۋ، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى، باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى» دەپ وزگەرتىلەدى.

پرەزيدەنت كەيبىر وكىلەتتىكتەرىن جوعالتادى

قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ تۇرىنە كوشۋ قاجەتتىلىگى، ال پارلامەنتكە كوبىرەك وكىلەتتىكتەر بەرىلۋىن اتاپ كورسەتتى.

وسىعان بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتى بۇدان بىلاي وبلىس، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەن استانا اكىمدەرىنىڭ شەشىمدەرىنە ارالاسۋعا قۇقىعى جوق. ءتىپتى، بۇل تارماقتى كونستيتۋتسيادان تۇبەگەيلى الىپ تاستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

قازىر قازاقستان پرەزيدەنتى سەناتقا 15 دەپۋتاتتى تاعايىندايدى. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا پرەزيدەنت تەك سەناتتىڭ 10 دەپۋتاتىن بەلگىلەيدى. ونىڭ بەسەۋى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ (قحا) ۇسىنىسى بويىنشا تاعايىندالادى. بۇل بەلگىلى-ءبىر دارەجەدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتكە ىقپال ەتۋ اسەرىن تومەندەتەدى.

سونىمەن قاتار، پرەزيدەنت وبلىس، قالا جانە استانا اكىمدىگىنە كانديداتتاردى وسى وبلىستار مەن قالالار ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن كەلىسىپ سايلايدى. مەملەكەت باسشىسى ەكى كانديداتتان ارتىق ۇسىنا المايدى. كوپشىلىك كىمگە داۋىس بەرەدى، سول اكىم بولىپ سايلانادى.

پرەزيدەنتتىڭ جاڭا وكىلەتتىكتەرى

زاڭ بويىنشا پرەزيدەنت ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ، ۇلتتىق بانكتىڭ توراعالارىن جانە باس پروكۋروردى تاعايىندايدى. ەندى ول جوعارعى سوت كەڭەسى مەن كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعالارىن دا بەلگىلەيدى.

ارينە، ول ءۇشىن سەنات كەلىسىمى دە قاجەت بولادى.

سەنات ەندىگى زاڭ قابىلدامايدى

سەناتتىڭ زاڭ قابىلداماي، تەك ءماجىلىس بەكىتكەن زاڭ جوبالارىن ماقۇلداۋىن نەمەسە كەرى جىبەرەۋىن جۇزەگە اسىرۋ دا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسى.

قازىر كونستيتۋتسيادا زاڭنامالىق اكتىلەر دەپۋتاتتار جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن قابىلدانادى. جاڭا رەداكتسياسىندا زاڭداردى ءماجىلىس قابىلدايدى، ال سەنات بەكىتەءتىن بولادى.

ارۋجان امانگەلدى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى قالاسى «سارى» ايماقتا

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:28

ارقالىقتا مىڭ ادام كۇي تارتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوشباسشى وزگەرگەن جوق

سپورت • بۇگىن، 08:44

قالا كۇنىندەگى بايگە جارىسى

سپورت • بۇگىن، 08:42

يسپانيادا ولجالى بولدى

تەننيس • بۇگىن، 08:40

ورگانيكالىق قالدىقتاردى وڭدەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:38

جاسىل مەتاللۋرگيا قازىر دە بار

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

دارىگەر-جازۋشىلار

ادەبيەت • بۇگىن، 08:34

زاڭسىز سالىنعان ءۇي ءسۇرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

جالعان شوت-فاكتۋرا جارعا جىقتى...

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

قىمبات وپەراتسيانى تەگىن جاسادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:22

5 ادام سۋعا كەتتى

قوعام • بۇگىن، 08:20

جاستارعا ارنالعان جارمەڭكە

قوعام • بۇگىن، 08:18

جاستار جۇمىسپەن قامتىلدى

قوعام • بۇگىن، 08:15

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسا ەكەن

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار