باتىر رۋحىنا تاعزىم
رۋحاني ءىس-شارا بارىسىندا حيۋاز قايىرقىزىنىڭ ەرلىك, ەڭبەك جولى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتىلىپ, ۇشقىشتىڭ سانالى عۇمىرى بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىم بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ايگىلى م.راسكوۆانىڭ قىزداردان قۇرىلعان اۆياپولكىندە 17 مەن 22 جاس ارالىعىنداعى ورىمدەي جاس قىزدار جينالدى. سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ حيۋاز اپامىز دا بار ەدى. كەيىن گۆارديالىق پولككە اينالعان باتىر قىزداردى نەمىستەر «تۇنگى مىستاندار» دەپ اتاپ, قورقاتىن بولعان. پو-2 دەپ اتالاتىن تاقتاي ۇشاقپەن 300-دەن استام تۇنگى شابۋىلعا شىققان حيۋاز دوسپانوۆا شىن مانىندەگى ەرجۇرەك جاۋىنگەر ەدى. ول بەيبىت كۇندە دە بىلىمدىلىك پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ۇلگىسى بولدى. الماتى قالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەردە بولىپ, حالىق جاسامپاز دا جارقىن باستامالار كوتەردى, – دەدى وبلىس اكىمى.
سونداي-اق ەربولات ءامىروۆ اناسى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتىپ, ءوڭىر باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى.
ايتا كەتەيىك, 2019 جىلى اتىراۋ حالىقارالىق اۋەجايىنا حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆانىڭ ەسىمى بەرىلدى. ءوزى تۋعان قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ءداشىن اۋىلى دا قازىر ۇشقىش اتىمەن اتالادى. ودان بولەك وبلىس ورتالىعىندا ءبىر مەكتەپكە جانە توعىز كوشەگە باتىر ەسىمى بەرىلگەن.
ەسكەرتكىشكە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى قۇرمانعازى اتىنداعى مادەنيەت سارايىنداعى سالتاناتتى جيىنعا ۇلاستى. وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ۇرلەمەلى اسپاپتار وركەسترى مايدان اندەرىمەن قارسى الىپ, حيۋاز دوسپانوۆانىڭ ومىرىنە ارنالعان بەينەفيلم كورسەتىلدى.
مەرەيلى جيىننىڭ العاشقى ءسوزىن العان وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ باتىر تۇلعانىڭ سوعىستان كەيىن دە ەل مۇددەسى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
– داڭقتى جەرلەسىمىزدىڭ اسقان ەرلىگى, ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى, كورنەكتى قايراتكەرلىك قىزمەتى كوزى تىرىسىندە كەڭ تۇردە جەتكىلىكتى ناسيحاتتالمادى. ول شىن مانىندە اسىلداردىڭ سىنىعى, تال بويىنا تاۋداي ورلىك پەن وجەتتىكتى, قايسارلىق پەن قاتالدىقتى, اقىلدىلىق پەن ايبىندىلىقتى سىيدىرا بىلگەن سيرەك كەزدەسەتىن سىندارلى تۇلعا ەدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا «حالىق قاھارمانى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلدى. بۇگىندە تۋعان جەرى اتىراۋ – قاھارمان قىزىنىڭ ەسىمىن ارداق تۇتادى. مۇنىڭ ءبارى – ەرلىككە تاعزىم. بۇگىنگى اپامىزدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ءوتىپ جاتقان ءىس-شارالار دا جاس ۇرپاقتىڭ, جاڭا قازاقستاندىقتاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىم, نامىس پەن جاۋاپكەرشىلىك تاربيەسىن ەگۋگە ارنالادى, – دەدى وبلىس اكىمى.
ال حيۋازدىڭ ءىنىسىنىڭ ۇلى باقىتجان دوسپانوۆ باتىر-انانىڭ ومىرلىك ۇستانىمى جونىندە ايتتى.
«جاڭا قازاقستان» يدەياسى باستاۋ الىپ, وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلارعا بەت بۇرعان ءدال قازىرگى سىندارلى ۋاقىتتا اپامىزدى ۇلىقتاپ جاتقان وبلىسقا العىسىم شەكسىز. بالا كەزىمدە كوپ ۋاقىتىم كىتاپحانادا وتەتىن. ءالى ەسىمدە, ءتورت تومدىق بالالار ەنتسيكلوپەدياسى بولاتىن. سول كىتاپ ماعان ومىردە ەڭ باستىسى ار-نامىس ەكەنىن ۇيرەتتى. 1951 جىلى حيۋاز اپامىز قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى كەزىندە ءۇش بولمەلى ءۇي الدى. سول ۇيدە وزدەرىنەن بولەك بىرنەشە وتباسى تۇردى. ءدال وسى ۇيدەن 2008 جىلى حيۋاز دوسپانوۆانى ماڭگىلىك ساپارعا شىعارىپ سالدىق. ول ءومىر بويى سول ۇيدە تۇرىپ, ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇراعان جوق. باتىرلىعىن الدىنا سالىپ, بىرەۋدەن بىردەڭە سۇراعاندى ار كورەتىن. ءبىز, دوسپانوۆتار, قاراپايىم جاندارمىز. سوعان قاراماي اپامىزدىڭ عاسىرلىق تويىن اتاپ ءوتىپ, تۋعان-تۋىسىن شاقىرىپ جاتقان تۋعان جەرىنە ريزامىن», دەدى.
كەش بارىسىندا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار – «اتما – اتىراۋ اۋەجايى جانە تاسىمالداۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ديرەكتورى كەمال اكۆان, اتىراۋ وبلىسى مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى جەمىس دياشەۆا, تاەكۆوندودان جاستار اراسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى ەرلان الاگوزوۆ, ماحامبەت اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ باسشىسى بەرىك جامەنوۆ جانە باسقالارى حيۋاز دوسپانوۆا اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالدى.
جيىندا ءسوز العان قوعام قايراتكەرى يراك ەلەكەەۆ باتىردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ەڭبەگىنە توقتالا كەلە: «حيۋاز دوسپانوۆا مايداننان كەلگەننەن كەيىن دە وتە جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى. ءومىر جولىنا قاراساڭىز, تاڭعالاسىز. ونىڭ بولمىسى ماقتانۋعا, عۇمىرى ۇلىقتاۋعا ابدەن لايىق. الماتى قالاسىندا ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەسكەرتكىشى بار. بيىلعى مەرەيتوي اياسىندا سونىڭ جانىنا حيۋاز اپامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن قويسا دەگەن ۇسىنىسىم بار», دەدى.
قاناتتى قاھارمان قىزدىڭ عاسىر جاسى اياسىندا وڭىردە بىرقاتار مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان ەدى. اتاپ ايتساق, تاەكۆوندودان 2008-2010 جىلى تۋعان ءجاسوسپىرىم قىزدار اراسىنداعى باتىس ايماقتىق اشىق ءتۋرنيرى, وبلىستىق جاس اقىندار ءمۇشايراسى جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى چەللەندجدەر ح.قايىرقىزىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا وتكىزىلدى.
سونداي-اق اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگى, مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن, وبلىستىق عىلىمي-ادىستەمەلىك حالىق شىعارماشىلىعى مەن مادەني دەمالىس قىزمەتتەرىن ۇيىمداستىرۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن وبلىستىق پاتريوتتىق ءان بايقاۋى دا مەرەيتوي قارساڭىندا قورىتىندىلاندى. ايتا كەتەيىك, ونەر دوداسىنا سازگەر بولات قوحامانوۆ, د.نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى اكادەميالىق قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ ءانشىسى امانجان باسىعاريەۆ, ن.ءجانتورين اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ باس رەجيسسەرى اقمارال ماشيموۆا, ن.ءجانتورين اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ۆەنەرا ماشكاليەۆا, سازگەر باقىتبەك سارتباەۆ قازىلىق ەتتى. ەكى كەزەڭ بويىنشا وتكەن بايقاۋعا وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 30 ونەرپاز قاتىسىپ, باق سىناستى. ناتيجەسىندە, باس جۇلدە ايگەرىم نىعمەتوۆاعا (اتىراۋ قالاسى), I ورىن ايدانا باقىتوۆاعا (يساتاي اۋدانى), II ورىن اسان داستانعا (قىزىلقوعا اۋدانى), III ورىن ايبەك عاسىربەكوۆ (اتىراۋ قالاسى) پەن ساعىنعالي ەربولاتقا (قۇرمانعازى اۋدانى) بۇيىردى. بۇدان بولەك ارنايى جۇلدەلەر دە تابىستالدى.
سالتاناتتى جيىندا اتالعان ءان بايقاۋى مەن تاەكۆوندودان باتىس ايماقتىق اشىق ءتۋرنيرىنىڭ, وبلىستىق جاس اقىندار ءمۇشايراسىنىڭ جەڭىمپازدارى حيۋاز دوسپانوۆا اتىنداعى توسبەلگىمەن ماراپاتتالدى. ن.ءجانتورين اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق فيلارمونياسى ارتىستەرىنىڭ مەرەكەلىك كونتسەرتىمەن جالعاسقان مادەني ءىس-شارادا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ۇسىنعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلدى.
جۋرناليست تۇرسىن قاليموۆانىڭ ايتۋىنشا, مەرەيتويعا وراي حيۋازدىڭ ومىرىنە ارنالعان دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «فيلمگە اپامىزدىڭ كوزىن كورگەندەر عانا ەمەس, ماسكەۋدە تۇراتىن مايدانداسى گالينا پاۆلوۆنا دا تۇسىرىلەدى. ول م.راسكوۆانىڭ قۇرعان پولكىندەگى كوزى ءتىرى جالعىز مايدانگەر. جاسى توقسان جەتىدە. دەرەكتى فيلم بارىسىندا سول كىسىنىڭ راسكوۆا, دوسپانوۆا, باسقا دا ۇشقىش قىزدار تۋرالى اڭگىمەسىن جازىپ العىمىز كەلەدى. ەڭ باستىسى, كينو ساپالى تۇسىرىلسە دەيمىز. ال قارجىلىق قولداۋ جاعى ءالى بەلگىسىز. وبلىس اكىمىنە ۇسىنىس حات بەرىلدى. ەندى جاۋاپ كۇتىپ وتىرمىز», دەيدى ول.
ساحنادا – كەيىپكەر-حيۋاز
ورىمدەي قىزدىڭ مايدان دالاسىنا اتتانىپ, ۇشاعىمەن جاۋدى بومبالاعان ەرلىگىندە قانشاما باتىلدىق, قانشاما تاۋەكەل جاتىر. ال سول سوعىستان ءتىرى قايتىپ, وتباسىن قۇرىپ, باسشىلىق قىزمەتتە ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەنى تىپتەن تاڭعالدىرادى. وسىناۋ قيلى عۇمىردا جاپ-جاس دوسپانوۆانىڭ ءۇمىتىن جالعاپ, جۇرەكتەگى وتىن سوندىرمەگەن نە ەكەن دەيسىڭ. بولەك بولمىس پا, قايرات پا, الدە ادىلەت پە... ءيا, ءاليحان ايتقانداي, «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن». بالا كەزىنەن قاي ىستە دە بەلسەندى بولعان حيۋاز دوسپانوۆانىڭ اۋەدە وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قايمىقپاي, قاجىماي, ءوز مىندەتىن ورىنداپ كەلىپ, بەيبىت كۇندە دە پارتيا جۇمىستارىنا ارالاسىپ, الماتىنىڭ دامىپ, گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسۋى, ەڭ الدىمەن, مىنەزىنەن بولار. القيسسا.
ءبىز ساحنادان كورگەن حيۋاز قاباعى قاتۋلى, تىك مىنەز, مىسى باسىم, ومىرگە ادال, سوزگە ءادىل ەدى. قارتايسا دا جانارىندا ساۋلەسى مەن مۇڭى بار-تىن. قىسقا عۇمىردا سونشاما تراگەديانى باستان وتكەرگەن جاننىڭ ادامعا كوزقاراسى دا ءبىرتۇرلى تەرەڭ بولادى ەكەن. ءدال ءبىر تۇڭعيىقتان قاراپ تۇرعانداي. وڭمەڭنەن وتەر سول كوزقاراس تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسىندەي, سۇم سوعىستان قالعان سارى قاعازداي سويلەيدى.
حيۋاز دوسپانوۆانىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىلعان مەرەيتويى ماحامبەت اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا وتكەن ءاليا داۋلەتباەۆانىڭ «حيۋاز» دراماسىمەن جالعاستى. تۇساۋكەسەر تۋىندىنىڭ رەجيسسەرى – مۇقانعالي تومانوۆ, سۋرەتشىسى – تەمىربەك مۇحتاروۆ. ۇشقىشتىڭ جاس كەزدەگى بەينەسىن نۇرگۇل شمانوۆا, قاريا شاعىن ساۋلە بايمەنوۆا سومدادى. سپەكتاكل كامەرالىق فورماتتا قويىلعان, ياعني كورەرمەندەر اكتەرلارمەن بىرگە وتىرىپ كورەدى. ەڭ قىزىعى, پرەمەراعا جينالعان قاۋىمعا بەلگىلەنگەن ورىن جەتپەي, ءبىرازى تۇرىپ كورسە, بالالار جەرگە وتىرىپ-اق تاماشالادى.
قويىلىم اۆتورى ءاليا داۋلەتباەۆا شىعارما مەن رەجيسسەرلىك جۇمىستىڭ قالاي ۇيلەسىم تاپقانىن اتاپ ءوتتى.
– قاھارمان ۇشقىش – قۇم پەرزەنتى… تابيعاتى توسىن, بىربەتكەي… تاعدىرى تاۋقىمەتتى. تەمىر جۇيە تۇنشىقتىرماق بولعان تىك مىنەز. ومىرتقاسىزدار جايلاعان ورتاعا بەيىمدەلە الماعان ءراسۋا عۇمىر… تۋعان جەرى ونىڭ رۋحىنا قۇرمەت كورسەتتى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ءىس-شارالار «حيۋاز» دراماسىمەن قورىتىندىلاندى. رەجيسسەر مۇقانعالي تومانوۆ جاساعان دۇنيەلەردىڭ جۇرەگى سوعىپ تۇرادى عوي. سەزىم مەن مىقتى ديناميكا. سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىگى مەن تالانتتى اكتريسالار… وق پەن وتتىڭ اراسىندا جوعالماعان تازالىق, اڭقاۋلىق پەن البىرتتىق. قىز كۇلكىسى… تەاتر ساحناسىندا مايدان پسيحولوگياسىن بەرۋدىڭ قيىندىعىن كوزى قاراقتى كورەرمەن ءبىلۋى كەرەك. باتىر اپامىزدىڭ رۋحى شات بولسىن! – دەدى ول.
ايتا كەتەيىك, تەاتر رەپەرتۋارىنا ەنگەن سپەكتاكل اتاۋلى كۇنگە وراي جۇرتشىلىققا تەگىن كورسەتىلدى.
اقيقاتىندا, تاريح ءوز جولىنداعى جۇلدىزداي جارقىراعان باتىر, تالانتتى تۇلعالارىن ۇمىتپايدى. ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە, بەيبىت ومىرىنە, تىنىشتىعىنا ۇلەس قوسقان ءار جۇرەكتى جاننىڭ ەسىمى ءوز حالقىمەن جاساي بەرمەك. حيۋاز دوسپانوۆانىڭ بيىلعى مەرەيتويى قارساڭىنداعى ءىس-شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى.
نۇر-سۇلتان – اتىراۋ – نۇر-سۇلتان
