تاريح • 17 مامىر، 2022

كىندىگىن تاسپەن كەسكەن تاس تاعدىرلى تۇلعا

143 رەت كورسەتىلدى

سانات بولمىسىندا ءومىر سۇرۋىمەن قۇبىلىس اتانىپ ويلاندىراتىن، ەڭبەك قۋاتىمەن تولعاندىراتىن تۇلعالار بار. مەنى وسىنداي ويعا قالدىرعان جانە تانىم تامىرىمدى تەرەڭگە قاراي بويلاۋعا ۇمتىلدىرعان بۇرىنعى كوزتانىس، كەيىننەن اعا دوس، قۇرداس دارەجەسىنە اۋىسقان اتى ءماشھۇر تۇركىتانۋشى عالىم، پروفەسسور، حالىقارالىق شىڭعىسحان اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەتكىشتەرى تۋرالى ءتۇبىرلى دە تۇبەگەيلى ەڭبەكتەرى. قاتار ءجۇرىپ، قازاقى، قۋاقى قالجىڭمەن قاعىتقانىممەن دە، وسىناۋ كوش جونەكەي تۋىپ، كىندىگىن تاسپەن كەسكەن قارا قازاقتىڭ مەنىڭ كوزقاراسىما جاساعان بۇل ىقپالىن قاشاندا تۇيسىك-سانامنىڭ تورىندە ۇستايمىن.

مەن بۇل ىقپالدى، اسىرەسە، سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتاردىڭ قورمالى بولۋعا ءتيىستى «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلى­مي ورتالىعىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا ەتەنە جاقىن سەزىندىم. جازۋشى­لىق كوركەم ويلاۋ جۇيەسىنە ءتان قاناتتى قيالداردى جەرباۋىرلاتىپ، جەرتابانداپ جاتىپ الاتىن عىلىمي ساراڭ ويلاۋ جۇيەسىنە، اسىرەسە، تاستاعى ءولى تاڭبالار مەن دىمىن ىشىنە تارتقان سىنا جازۋلارىنىڭ تاعدىرى مەن ماز­مۇنىن تۇسىنۋگە بەتىمدى بەيىمدەگەن دە وسى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ تاس تاعدىرلى تۇلعاسى.

بايىرعى تۇركى ءبىتى جازۋى  تۇركى حا­لىقتارىنىڭ الەم وركەنيەتىنە قوس­قان قوماقتى ۇلەسىنىڭ ءبىرى. وسى جازۋ­دىڭ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى باتىس عالىمدارى ەۋروپاشىل كوزقاراسقا نەگىزدەلگەن سىڭارجاق پىكىردى ۇستانىپ كەلدى. ەۋروپانىڭ تۇركىتانۋشىلارى بايىرعى تۇركى بىتىگىن ارامەي، سەميت، سوعدى جازۋىنان شىققان دەگەن دالەلسىز، دايەكسىز ساراپتامالار جۇرگىزۋدە. ولار تۇركى حالىقتارىن رۋحاني قۇندىلىق جاسايتىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلە الماعان حالىقتاردىڭ قاتارىنا قوستى.

مىنە، قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ وسى تۇركى جازۋلارىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا شولۋى  «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باستى تۇجىرىم­داماسىنىڭ تۇتقاسى بولدى. بۇل – «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتا­لى­عىنىڭ عىلىمي جوباسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەگى قارجاۋباي ۇيىم­داستىرعان  «تۇركىتانۋ جانە التايتانۋ» ورتالىعىمەن قاناتتاسا جۇرگىزگەن «جازۋ تاريحى مۇراجايى» وقۋ-ادىستەمەلىك مۇراعاتىن جاساقتاۋعا نەگىز قالادى. «قازاق قولجازبالارى» اتتى ون تومدىق عىلىمي جوبا اياسىندا قامتىلۋعا ءتيىس­تى وسى سالادا جارىق كورگەن ازدى-كوپ­تى، كولەمدى-شاعىن ەڭبەكتەرمەن تا­نى­سىپ شىققاننان كەيىن جانە وسى تاقىرىپتى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تۇركى تاريحىمەن، ارحەولوگيامەن، جالپى تاريحپەن، تىلمەن، ادەبي جازبا ۇلگىلەرمەن، كوركەمونەرمەن، جازۋ تاريحىمەن بايلانىستىرا زەرتتەپ كەلە جاتقان كورنەكتى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، «كۇلتەگىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ «بايىرعى تۇركى جازۋىنىڭ گەنەزيسى» (2007) اتتى كولەمدى مونوگرافياسىن جانە «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسىنىڭ» ءى تومىن (م.جولداسبەكوۆپەن بىرگە. 2005)، جەكە اۆتورلىعىمەن دايىندالعان ءىى تومىن (2011) وقىپ شىققان سوڭ، جوعارىداعى سۇراقتار ويىما ورالدى جانە تۇيتكىلدى تۇيىندەردىڭ سەبەبىنە كوزىم جەتكەندەي بولدى. 

سويتسەم، تانىمدىق تۇيتكىلدىڭ باس­تى سەبەبى، بىزدە قازاقستاندىق تۇركولو­گيانىڭ تۇجىرىمداماسىن بىلاي قوي­عاندا، بۇل ءىلىمنىڭ تۇعىرى نەگىزدەلە قالانباپتى. وزدەرىن تۇركىتانۋشى رەتىندە تانىتاتىندار بار جانە كوپ، بىراق ناعىز تۇركىتانۋشى جوقتىڭ قاسى ەكەن. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن تۇپنۇسقادان وقىپ، ءتىلتانۋ تۇرعىسىنان زەرتتەپ، تىكەلەي اۋدارما جاساعان س.امان­­جولوۆ، ا.امانجولوۆ، ا.قۇ­رىش­جا­نوۆ، ع.ايداروۆ سياقتى تۇلعالارى­مىزدىڭ ەڭبەكتەرىمەن تۇركىتانۋ ءىلىمى تو­قىراپ قالعانداي ەكەن. ويتكەنى، ءبىزدىڭ تۇركىتانۋشىلارىمىز جەر جۇزىنە تارالعان كونە تۇركى جازبا ەسكەرت­كىشتەرى مەن تاڭبالارىنىڭ 5-6 ءماتىنىن عانا، ونىڭ وزىندە تومسەن، رادلوۆ، مالوۆ، رامستەد، سامويلوۆيچ، ايداروۆ اۋدارعان نۇسقالاردى عانا مالدانىپ، سونى جاڭعىرتۋمەن عانا شەكتەلىپ كەلەدى ەكەن. ياعني، بەلگىلى ءماتىننىڭ وقىلۋى مەن توقىلۋىنا شولۋ جاساپ، ديىرمەننەن وتكەن كەبەكتى ء(يا، كەبەكتى! ويتكەنى ءدانى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ كەتكەن) قايتادان ارالاستىرىپ، وزىنشە ەلەكتەن وتكىزگەنسىپ، بايانداپ بەرۋدى ماشىق ەتىپ الىپتى. بۇل – بىزدەگى تۇركو­لوگيا ءىلىمىنىڭ تاريحى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ كوزىمەن جازىلعان، سولاردىڭ پىكىرىن پايدالانىپ قانا تاۋەلدى تۇجىرىم جاساپ كەلەمىز دەگەن ءسوز. وزگە-وزگە، تۇركىتانۋدىڭ تاۋەلسىز دە ىرگەلى، تۇعىرلى تۇجىرىمداماسى قازاق قوعامتانۋ عىلىمى ءۇشىن اسا مۇددەلى ءىلىم سالاسى بولىپ تابىلۋى ءتيىس ەدى. باسقانى بىلاي قويعاندا، وسى ۋاقىتقا دەيىن نەمىس، فرانتسۋز، ورىس، قىتاي، مونعول، تۇرىك، قىرعىز عالىمدارى تۇپنۇسقادان اۋدارعان 300-گە تارتا ءماتىننىڭ  دەنى  قازاق جۇرتشىلىعى ءۇشىن بەيمالىم قالپىندا. سول اۋدارمالاردى كوشىرىپ باسىپ، عىلىمي تۇسىنىكتەمە جاساپ، تىم قۇرىعاندا «كەبەگىن قالقىپ» بەرۋ دە ويىمىزعا ورالماپتى

الميساقتان وسى زامانعا دەيىن تۇركى، ونىڭ ىشىندە قازاق ەلى دە پايدالانعان 16 ارىپتە جازىلعان، تۇرفاننان، دۋنحۋاڭنان، شي-اننان، ەنەسەي اڭ­عارىنان، پەنجيكەنتتەن تابىلعان مۇرالار – ءافسانالار، درامالىق داس­تاندار، جوقتاۋلار، تاڭىرلىك تاپسىرلەر، ازا-سوزدەر مەن امانات سوزدەر قىتايدا 300 توم ەتىپ جاريالانۋ ۇستىندە. تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرى سانالاتىن قازاق مەم­لەكەتى مۇنداي مۇرادان قالاي تىس قالادى؟ الگى تۇركىتانۋشىلارىمىز قايدا؟ قى­تاي­داعى عىلىمي جانە وقىتۋشىلىق ساپارمەن جۇرگەن  ۇزىن-ىرعاسى ەكى جارىم جىلعا جۋىق  مەرزىم ىشىندە جانە ونداعى تۇركىتانۋشى تاريحشى، ءتىلشى، ادەبيەتشى عالىمدارمەن تەرەڭدەپ اشىق اڭگىمەلەسكەن كەزدە ويعا تۇيگەنىم مىناۋ: جوعارىداعى 300 توم ەڭبەك تەك قانا ۇيعىرتانۋ مەن موڭعولتانۋ تۇرعىسىنان تۇسىندىرىلەدى ەكەن. تۇركىتانۋ دەگەن ءسوز استارلاپ تا ايتىلمايدى.

ءسويتىپ داعدارىپ جۇرگەندە، التايدىڭ رەسەي قاپتالىنان 60، مونعول التايىنان 20 جازۋ تابىلعانى، ولاردىڭ وقىلعانى تۋرالى ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ كىتابىنان ماعلۇمات العاندا، التايدىڭ قىتايداعى اڭعارى مەن قازاقستانداعى توسكەيى تۇسىنان ءبىر جازۋدىڭ تابىلماعانى تاڭعالدىردى. ەندى تابىلا قويۋى قيىن. ويتكەنى كۇنگەيى مەن توسكەيىن سۋ قويماسى باسىپ قالعان. ول ۇلكەن ارمان بولسىن، ال جاڭاعى 80 جازۋدىڭ ءماتىنى نەگە بىزگە وسى كۇنگە دەيىن بەيتانىس؟

مىنە، «جازۋ تاريحى مۇراجايى» وقۋ-ادىستەمەلىك مۇراعاتىن جاساقتاۋ، سونداي-اق،  «قازاق قولجازبالارى» اتتى ون تومدىق عىلىمي جوبانى نەگىزدەۋ بارىسىندا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ مونوگرافياسىن وقي وتىرىپ وزىممەن-ءوزىم تالاسىپ، وزىمە-ءوزىم سۇراق قويىپ، جاۋابىن تابا الماعان العاشقى ءۇستىرت اسەرىم وسىن­داي ويعا جەتەلەپ ەدى. ودان كەيىن وتكەن  جيىرما جىلدىڭ ىشىندە  تاس تاباندى قارجاۋبايدىڭ بادىزدەۋىمەن جارىق كورگەن (كونە تۇركى جازبا ادەبي ۇلگىلەرى: ورحون مۇرالارى ءى كىتاپ; ورحون مۇرالارى. II-كىتاپ; ەرتە ورتا عاسىرداعى جەر استى كەسەنەسى; مونعولياداعى ەجەلگى جانە بايىرعى تۇرىك مايدا جازۋلارى; ءۇيسىن حاندىعى; ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى. ءى-ءىىى  توم; تاس كىتاپتىڭ قۇپياسى; زاپيسكي كازاحسكوگو تيۋركولوگا; كوشپەندىلەردىڭ ونەر گالەرەياسى (موڭعول تىلىندە.  ا.وچير، ل.ەردەبولدلارمەن بىرگە); كەرەيلەردىڭ ەتنيكالىق تاريحى (ب.ز.ب ءىى ع.; باباتۇرىكتىڭ بايىرعى مۇ­راسى (P.S. سانسكريتتىڭ براحمي الىپ­­­بيىمەن جازىلعان بايىرعى تۇرىك ءما­تىنى) اتتى ءتۇبىرلى زەرتتەۋلەردى تاۋىسا وقىپ، قايتالاي پاراقتاپ، تەرەڭىنە تامان بايىرقالاعاندا بايقاعانىم، جوعارىداعى تۇيتكىلدى جايلاردىڭ بى­رەۋىنە، تۇركى جازۋىنىڭ شىعۋ تەگىنە، ونىڭ تاريحي جولىنا، قالىپتاسۋ كەزەڭ­دەرىنە، پايدا بولعان تاريحي شارتتارىنا، تۇركىنىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ تۇراق­تانۋىنا، ءار قارىپتىڭ دىبىستالۋى مەن  تۇلعالانۋىنا، تۇرلاۋلانۋىنا، بادىز­دەلۋىنە قاتىستى پىكىرلەر بارىنشا جان-جاقتى قامتىلىپ، تۇجىرىم دارەجەسىندە زەرتتەلىپتى.

باستاپقىدا گەولوگيا ماماندىعىن يگەرۋگە بەيىمدەلگەن قاعىلەز قاراسيراق شىبار بالانى كونە تۇركى جازۋىن زەرتتەۋگە بەيىمدەگەن چوي. لۋۆسانجاۆ اتتى موڭعول ۇستازىنىڭ قاقپايلاۋىمەن: كوشپەلىلەر وركەنيەتى مەن تۇركى جۇرتى جازۋىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ العىشارتتارى، دامۋ جولى، قالىپتاسۋى تۋرالى تولىق عىلىمي ماعلۇمات بەرۋگە تالپىنعان «قارشاداي حاساع» بوزبالا بۇگىندە «قارجاۋباي سارتقوجا» دەگەن تۇركى دۇنيەسىنە ايگىلى عالىمعا اينالدى. ول «كور قازىپ» (جەر استىندا قالعان كونە جازۋلاردى قازۋ كەزىندەگى ءازىلىمىز) جۇرگەندە، مەن ءسوز قازۋ ءۇشىن ەكى جىل قاتارىنان عىلىمي ەكسپەديتسياعا بىرگە شىقتىق. مونعولدىڭ قاعىر جوتاسىن كۇندىز-ءتۇنى وڭدى-سولدى كەزىپ ءجۇرىپ، جەتىنشى كۇنى ءتۇن ورتاسىندا ەردەنەتىدەگى قوناق ۇيگە كەلگەندە ەرىنى كەبەرزىپ، ءجۇزى تەبەرسىپ، بەتىن بوز توزاڭ باسىپ، كوزى عانا جىلتىراپ، ءوزى دە بارقىنىڭ قالماقتاسىنا (بالبال بادىزدەردى قازاقتار اۋىزەكى تىلدە بۇرىن وسىلاي اتاعان) اينالىپ كەتكەندەي بولعان قارجاۋبايدى نۇسقاپ، تاريحشى حايروللا عابجاليلوۆقا: «وسى ءبىز نەسىنە شاڭ قاۋىپ، تاس توسەنىپ، تاۋ-تاستى كەزىپ ءجۇرمىز. قارجاۋبايدىڭ ءار سەكپىلىنىڭ استىنداعى تاڭبالاردى وقىساق تە جەتىپ جاتىر گوي. سوندا ءبارى جازۋلى تۇر ەمەس پە!»، – دەپ قالجىڭداعانىم ەسىمدە.

سودان كەيىنگى ون بەس جىلدا وندا­عان عىلىمي-ەكپەديتسياعا شىعىپ، تۇر­كو­لوگيا ىلىمىندەگى ونداعان عىلىمي باعىتتاردى بىرىكتىرگەن اسا كۇردەلى زەرت­­تەۋلەردى جۇزەگە اسىردى. قازاق دوم­­بىراسىنىڭ كونە ۇلگىسىن تاۋىپ، ونى قالپىنا كەلتىرۋىنىڭ ءوزى ءبىر عىلى­مي ءافسانانىڭ جەلىسى ەمەس پە؟  ول ەڭبەك­تەردىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنى تاس تاعدىرلى قارجاۋبايدىڭ تۇلعاسىمەن تۇتاسا قاپتالداسىپ، ىعىستىرا-ىعىسىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىم بولماسا،  جاعالاسا ءجۇرىپ ەكى-ءۇش عىلىمي ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ، كور استىنداعى گۇرزىلەردى قازىسقانىم بولماسا، تۇركى­تانۋدان، ونىڭ ىشىندە تاس جازۋدان ماع­لۇ­ماتى شەكتەۋلى مەن قامتي الاتىن عىلىمي جۇك ەمەس بۇل.  سوندىقتان دا، جازۋ تاريحى مەن تۇركى جازۋىنىڭ تە­گىن تەكتەمەي كەتۋ – قانداي دا ءبىر سىلتاۋدى كوتەرمەيتىن بولعاندىقتان دا قىس­قاشا شولۋدى نازارعا ۇسىنۋدى لايىق سانادىق.

ول – شىن مانىندە، كىندىگىن اكەسى تاس­پەن كەسكەن تاس تاعدىرلى تۇلعا. ادا­لىنان اق سويلەيتىن، تۋرا مىنەزدى، بىراق بيازى، سىنسا –  شورت سىناتىن، كيەلى تاستارمەن تاعدىرىن بايلانىستىرعان ءبىر دە بىرەگەي تۇلعا. الپىس جاسقا تولعان مۇشەلىندە ايتقان: «تەرەڭ قازىپ، نىق قازىپ، تاۋىپ الدى مىقتى ازىق» – دەگەن ءسوزىمنىڭ استارىندا شىندىق بار. ويتكەنى، ەن دالانىڭ قاراۋىلى سياقتى بارقى تاستارداعى كيەلى كونە بابا بازدەرى – ونىڭ ومىرلىك ماقساتى مەن تالايىنا جازىلعان كيەلى ىرىزدىق.ەڭبەگىڭدى ەل ەسكەرەتىن جاسقا كەلدىڭ. امان، ساۋ، ىرىزدىقتى بول، قۇبا جوندى اعا-دوس!

 

تۇرسىن جۇرتباي،

جازۋشى-عالىم

سوڭعى جاڭالىقتار

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:47

پۋتينتسەۆا ۇتىلىپ قالدى

سپورت • بۇگىن، 08:46

مەرەي كۇمىس الدى

سپورت • بۇگىن، 08:45

سەربيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:43

تەمىرتاۋدا گاز تۇتاندى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

جومارت جاننىڭ جاقسىلىعى كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:40

مەدال سانى 70-تەن استى

سپورت • بۇگىن، 08:38

ادەبيەتتانۋ تارلانى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:33

شۇمەكتەن شىققان سۋ مەن شۋ

قوعام • بۇگىن، 08:23

«اينەگىڭىزدى جۋىپ بەرەيىك»

قوعام • بۇگىن، 08:21

اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن جۇزدەستى

ساياسات • بۇگىن، 08:15

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار