«اسىن ءىشىپ, اياعىن تەۋىپ كەتتى» دەگەندەي, التىن ىزدەگەن كومپانيالار كەرەگىن الىپ, گەكتار-گەكتار جەردى قوپارىپ كەتە بەرگەن. شەرحان مۇرتازانىڭ «التىن ساندىقتىڭ ۇستىندە جالاڭبۇت وتىرمىز» دەگەنى ءدال وسى مارالدى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا قاراتا ايتىلعانداي...
وتكەن اپتادا اۋىل ازاماتتارىنىڭ شاقىرۋىمەن كۇرشىمنەن 100 شاقىرىم جەردەگى مارالدىعا ات شالدىرعانبىز. شاقىرعاندا دا نەندەي ماسەلە ەكەنىن اۋىل ازاماتتارى ناقتى ايتقان. قىسقاسى, قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان جەرگە جونەلىپ بارا جاتقان ون شاقتى اۋىر جۇك كولىگىن اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندە نارازىلىق بىلدىرگەن حالىق قاڭتارتىپ قويىپتى. جۇك كولىگى دەپ وتىرعانىمىز, كارەرلەردە جۇرەتىن كادىمگى «بەلازدار».
سونىمەن قاتار ولار مارالدىنىڭ جەلكە تۇسىنداعى فابريكا قۇرىلىسىنا دا قارسىلىق تانىتىپ وتىر.
جۇيتكىگەننەن جۇيتكىپ, مارالدىعا ءتۇس اۋا ىلىندىك. اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندە قازداي ءتىزىلىپ, تاۋداي-تاۋداي كولىكتەر تۇر. سايلىباي ۋچاسكەسىنىڭ تۇسىنداعى كۇرە جولدى ەزىپ كەتكەن دە وسىلار. قويتاس اۋىلىنداعى اپاتتىق جاعدايداعى كوپىردەن قالاي وتە شىققانى تۇسىنىكسىز. بىلۋىمىزشە, مۇنداي كولىكتەرگە جالپىعا ورتاق جولمەن جۇرۋگە رۇقسات جوق.
باق وكىلدەرىنىڭ كەلە جاتقانىنان حاباردار بولىپ وتىرعان مارالدىنىڭ جۇرتى كلۋبتىڭ الدىنا جينالىپتى. اۋىل دەپ الاڭداعان ازاماتتار اڭگىمەنىڭ القيسساسىن «كومپانيالار ەلدى مەكەننىڭ توڭىرەگىنەن التىن قازۋدى توقتاتسىن!» دەپ باستادى. ونى توقتاتۋعا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاۋقارسىز ەكەنىن دە بۇكپەسىز جەتكىزدى. ءۇمىتى ۇكىمەتتە دە ەمەس, تەك پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتا. مارالدىعا مەملەكەت باسشىسى نازارىن اۋدارماي, ماسەلە شەشىلمەيدى دەستى.
– مارالدىدا تۋىپ-ءوستىم. اۋىلىمىز شىبىق شانشىساڭ, تال شىعاتىن, گ ۇلىن تارتساڭ, بال شىعاتىن جەر ەدى. ەندى كەلىپ, بايلىققا قۇنىققاندار ويرانىن شىعارىپ جاتىر. اۋىلدان ءبىر جارىم شاقىرىم جەرگە فابريكا سالماقشى. ءسويتىپ, جىلىنا 250 مىڭ توننا توپىراقتان التىن وندىرمەك. وتكەن جينالىستا سولاي دەدى. ويلاپ كورىڭىز, فابريكا ىسكە قوسىلسا, تاۋ ىشىندەگى اۋىلىمىز شاڭ جۇتادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن مالمەن جان باعىپ وتىرعان ەلدىڭ شابىندىعىن, جايىلىمىن قۇرتتى. ءبىزدى تىڭداپ تۇرعان ەشكىم جوق. ايتپاقشى, كسرو كەزىندە دە التىن قازىپ, اۋرۋ كوبەيە باستاعان سوڭ جاۋىپ تاستاعان. ال مىنالار اشىق قازىپ جاتىر, – دەيدى اشىنا سويلەگەن اۋىل تۇرعىنى نۇربول بەكسۇلتان.
اۋرۋ دەگەندەي, اۋىلدا كەمباعال بالالار از ەمەس سەكىلدى. ال وبىر دەرتىنە مارالدى وكرۋگى بويىنشا بەس ادام شالدىققان. ونىڭ ەكەۋى قىستاۋ-كۇرشىمدە, ەكەۋى ۇشبۇلاقتا, بىرەۋى مارالدىدا تۇرادى. اۋىل ادامدارى التىن قازۋ توقتاماسا, اۋرۋ كوبەيە تۇسەدى دەپ تاعى الاڭدايدى.
– ۇرەيمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەگەر تسيانيد پەن كالي ارقىلى التىن جۋسا, حيميالىق زاتتار وزەنگە تۇسەدى. وزەن ەرتىسكە قۇيادى... باياعىدا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە التىندى ۇڭگىپ قازعان. سونىڭ وزىندە تۇرعىندار اراسىندا قاتەرلى ىسىك كوبەيگەن. ەندى مىنە, قايتا باستالدى. اۋىر كولىكتەر انە, اۋىلعا ەنتەلەپ تۇر. ولار بۇلدىرگەن جولدى ەشكىم قايتا جوندەمەيدى, – دەپ اۋىلعا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن جەتكىزدى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى قايني قابىلقايىروۆا.
اۋىلدىقتاردىڭ مۇنشالىقتى قارسىلىق بىلدىرگەندەرىنىڭ سەبەبى, فابريكا اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىندەگى جوتاعا سالىنباق ەكەن. مىڭ رەت ەستىگەنشە, ءبىر كورەيىك دەپ, تاۋعا دا كوتەرىلدىك. قايران تابيعات! استى-ۇستىنە ءتۇسىپ جاتىر. بەي-بەرەكەت قازا بەرگەن. فابريكا ورنىنا دەيىن ەلەكتر باعانالارىن تارتىپ قويىپتى. الايدا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءتىرى پەندە بايقامادىق. بەل-بەلەستى اسىپ, قۇرىپ كەتكەن التاي اۋىلىنا دەيىن باردىق. بۇل جاقتى دا التىن ىزدەگەندەر جابايى قابانداي قوپارىپتى. قوپارعان جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرمەگەن, سول كۇيى جاتىر. شۇڭقىرلارعا ەلدىڭ مالى ءتۇسىپ كەتكەن كەزدەر دە بولعان ەكەن. مالدى قويىپ, ەرتەرەكتە اتتى بالا قۇلاپ, مەرت بولىپتى.
– بۇرىن التىندى شاحتا ءادىسى ارقىلى الاتىن. سول ۋاقىتتا مەنىڭ 3-سىنىپ وقيتىن ءىنىم اتپەن كەلە جاتىپ, التىن العان ورىنعا ءتۇسىپ كەتىپ قايتىس بولعان. قازىردىڭ وزىندە ونداي قاۋىپ بار. التىن قازۋشىلار العاش كەلگەندە جول جوندەپ بەرەمىز دەپ ۋادەنى ءۇيىپ-توكتى. ونى قويىپ, قازعان جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن جوق. قالاي قازدى, سولاي قالدى. ءۇمىتىمىز – پرەزيدەنتتە, – دەيدى اۋىل ازاماتى ەرلان قاسپاقوۆ.
التىن قازۋشىلاردىڭ قارقىندى جۇمىسىنا قاراساق, اۋىلدىقتاردىڭ قارسىلىعىنا بولا بۇگىن-ەرتەڭ توقتاتا قويمايتىن سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە اۋدان اكىمى ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا فابريكانىڭ قالاي دا بوي كوتەرەتىنىن ايتىپتى.
– اۋدان اكىمى «فابريكا ءبارىبىر سالىنادى. التىن – ۇكىمەتتىكى, جەر – ۇكىمەتتىكى, سەندەر قايدا باراسىڭدار. بوسقا شۋلاپ جۇرسىڭدەر» دەپ كەتكەن. ءبىز بولساق, ءبىراۋىزدان قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىرمىز. ياعني اۋىلدىڭ بوساعاسىندا تۇرعان «بەلازداردىڭ» كىرۋىنە, فابريكا قۇرىلىسىنىڭ جالعاسۋىنا, جالپى, التىننىڭ قازىلۋىنا قارسىمىز, – دەدى قايتا سۋىرىلا شىعىپ, پىكىر بىلدىرگەن نۇربول بەكسۇلتان.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, حالىق الاڭداسا, الاڭدايتىنداي ەكەن. 125 ءۇيلى مارالدىدا 11 جىلدىق مەكتەپ بار. اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتى جامان ەمەس سياقتى. حالقىنىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى – مال, ارا. ءيا, مۇنداعى اسىل تۇقىمدى ارا وبلىستىڭ باسقا اۋداندارىندا جوق. سوندىقتان دا مارالدىنىڭ بالى ەرەكشە. وكىنىشتىسى سول, اسەمسال ءوڭىردىڭ مۇنشالىقتى كۇيگە تۇسكەنىنە قاراپ, جانىڭ اشيدى. قولدان كەلەر قايران بار ما؟! ايتەۋىر, مارالدىدا بولىپ جاتقان جاعدايدى كۇرشىم اۋدانىنىڭ باسشىسى دۋلات قاجانوۆقا جەتكىزبەك نيەتتە اكىمدىككە بۇرىلعانبىز. (جەرگىلىكتى جەردە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس سەكىلدى...). اۋدان اكىمى ورنىندا جوق ەكەن. ورىنباسارى ەرلان شوراياقوۆ تارتىنشاقتاي كەلىپ, پىكىر ءبىلدىردى.
– فابريكا قۇرىلىسى ءالى ءجۇرىپ جاتقان جوق. كومپانيا قۇجاتتارىن جيناستىرۋدا. بۇل اۋدان ءۇشىن ءتيىمدى. جۇمىس ورنى اشىلادى, اۋدان بيۋدجەتىنە قارجى قۇيىلادى. ال جولداردى بۇزىپ كەتكەنى راس. ول بويىنشا قۇزىرلى ورگاندار قانداي جۇمىستار ىستەلىپ جاتقانىن اۋىلعا بارىپ, حالىققا ءتۇسىندىردى. اۋىلعا كىرەبەرىستە تەحنيكالاردى توقتاتتى. پوليتسيا, پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى كولىك ينسپەكتسياسىنا حات جازدى. جولدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قۇقىق بۇزۋشىلار ايىپپۇل تولەيدى, – دەدى كۇرشىم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان شوراياقوۆ.
ءوز تاراپىمىزدان فابريكا قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن «ۆسام پروداكشن» جشس وكىلدەرىنە دە حابارلاستىق. ولار قانداي دا پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى. «تۇرعىندار تاراپىنان كەلىسپەۋشىلىكتەرى بولسا, سوتقا بەرسىن. جاۋاپ بەرەمىز» دەپ قىسقا قايىردى. ال التىن قازۋشى «Maralikha» تاۋ-كەن كومپانياسى» جشس باسشىلىعىمەن تىلدەسۋ مۇمكىن بولمادى. بىلتىر باسشىسى ءانۋار راحيموۆ «كومپانيامىز مارالدى اۋىلىندا تىركەلگەندىكتەن, جول سالۋ, ءدارى-دارمەك, وتىن-كومىر جەتكىزۋ بويىنشا كومەكتەسىپ وتىرامىز. سالىقتى ۋاقتىلى تولەيمىز» دەگەن-تۇعىن. سالىقتى تولەسە, تولەپ وتىرعان شىعار. بىراق حالىقتى وتىن-كومىرمەن قامتىعانى تۋرالى تۇرعىندار بىزگە ايتپادى. سالىنعان جول دا كوزگە تۇسپەدى. كەرىسىنشە, كۇرە جولدى بۇلدىرگەن. ەكولوگياعا تيگىزىپ وتىرعان كەسىرى دە از ەمەستەي كورىندى. بىراق وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىلىعى بەرگەن مالىمەتكە سەنسەك, فابريكانىڭ قورشاعان ورتاعا بالەندەي زيانى بولمايدى ەكەن.
– قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. سوعان سايكەس توتىققان كەننەن التىن الۋ ءۇشىن مارالدى ماڭىندا جىلىنا 250 مىڭ توننا كەن وندىرەتىن فابريكا سالىنادى. ونى پايدالانۋ مەرزىمى – 7 جىل. فابريكا قۇرىلىسىنا ارنالعان ۋچاسكە مارالدى اۋىلىنان سولتۇستىك-باتىس باعىتتاعى 2,8 كم جەردە ورنالاسقان. وزەننەن قاشىقتا ورنالاسقان. جەر بەدەرى دە ەسكەرىلدى, – دەپ مالىمەت بەردى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى دانيار اليەۆ.
التىندى فابريكادا قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزبەي شايۋ جۇيەسىن دە ءتۇسىندىردى. ۇققانىمىزداي, كەندى ارنايى الاڭداردا ۇگىتىپ, التىندى جابىق كولوننالاردا شايىپ الادى. سىرتقا ەشقانداي زياندى قالدىقتار شىقپايدى. الاڭنىڭ پەريمەترىندە ەنى 4 مەتر, بيىكتىگى 3,4 مەترگە دەيىن جەرگىلىكتى توپىراقتان بوگەت سالىنادى. تىعىزدالعان پلاتفورماعا, سونداي-اق سىرتقى بوگەتتەردىڭ بەتىنە قالىڭدىعى 0,6 مەتر ساز قاباتى توسەلەدى. سازعا قالىڭدىعى 1,5 مم ءبىر قابات پلەنكا سالىنادى. ول گەومەمبرانا تۇراقتاندىرۋشى قوسپالارى بار جوعارى ساپالى پوليەتيلەننەن دايىندالادى. بۇل جابىن – 70 گرادۋس ايازعا دەيىن شىدايدى, جىرتىلۋعا, سوققىعا, توزۋعا, ۋلتراكۇلگىنگە, قىشقىلعا ءتوزىمدى دەسەدى. بۇدان سوڭ پلەنكاعا قالىڭدىعى 0,3 م قۇمنىڭ قورعانىش قاباتى توسەلەدى. قورعانىش قاباتىنا پەرفوراتسيالانعان قۇبىرلار جۇيەسى تارتىلادى. بۇل ەرىتىندىلەردى جيناۋدى جانە ولاردى كوللەكتور ارقىلى زاۋىتقا تاسىمالداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. التىندى شايۋ تەحنولوگياسىندا اينالمالى سۋمەن جابدىقتاۋ قاراستىرىلعان. اينالىپ كەلگەندە, ەكولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, زاۋىت سالۋ جۇمىستارى سۋ بەتىنە اسەر ەتپەيدى. تەحنولوگيالىق پروتسەستە سۋدى بىرنەشە رەت پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە قورشاعان ورتاعا سارقىندى سۋلار مەن تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەردىڭ اعىزىلۋىن بولدىرمايتىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جونىندەگى تۇيىق تسيكل (اينالىمدىق سۋمەن جابدىقتاۋ) كوزدەلگەن. جۇمىس جانە ونىمدىلىك ەرىتىندىلەرىنىڭ اعۋىن باقىلاۋ جانە جەراستى سۋلارىنىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن مونيتورينگتىك ۇڭعىمالار جەلىسى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. التىن شىعارۋ فابريكاسىن پايدالانۋدىڭ سوڭعى جىلىندا, ياعني 2029 جىلى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
جوباعا سايكەس ۋچاسكەدەگى قۇرىلىس-قۇراستىرۋ جۇمىستارىن 2022 جىلدىڭ تامىز-قاراشا ارالىعىنداعى 4 اي بويى جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. فابريكا 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك.
ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى 2022 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە «بەلگىلەنگەن قىزمەتتىڭ اسەرىن باعالاۋ ەسەبىن» قاراپ, №KZ53VVX00105271 مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسىن بەرىپتى. كەلەسى كەزەڭدە ەكولوگيالىق رۇقسات بەرۋگە ءوتىنىم ماتەريالدارى بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلەدى.
مىنە, جان-جاقتىڭ پىكىرىن تىڭدادىق. قالاي بولعاندا دا, قۇزىرلى ورگاندار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ماسەلەنى ءجىتى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. نەگە دەگەندە, الىمساقتان «التىننىڭ بۋى» دەگەن تۇسىنىك بار. «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەن ماقالدى جانە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ايتپاعىمىز, جىلتىر تاسقا قىزىعىپ, كوركەم تابيعاتىمىزدى قۇرتىپ المايىق. ال اۋىلداعى اعايىننىڭ پىكىرىمەن مىندەتتى تۇردە ساناسقان ءجون.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى,
مارالدى اۋىلى
